Ad Valvas 1990-1991 - pagina 479

I PAGINA 5

AD VALVAS 2 MEI 19911

Van handeltje in linten tot designshop Kunsthistoricus schrijft bedrijfsgeschiedenis van Metz Co 1924 was dat Paul Bromberg en daar­ na Willem Penaal, een nu vrijwel vergeten meubelmaker.

De winkel Metz Co in de Leidsestraat is te­ genwoordig synoniem met mooie, maar dure spullen. Dat was voor de oorlog al zo, maar het bedrijf was toen ook een proeftuin voor avant­garde ontwerpers die het volk wilden ver­ heffen met mooie ge­ bruiksvoorwerpen. Een Rietveld­stoel was bij­ voorbeeld goed te beta­ len.

Instincten

Petra Dupuits: "IMetz verkocht vroeger ook dingen voor mensen met een smalle beurs" Foto Luuk Gosewehr

Frank van Kolfschooten De respectabele winkel Metz Co in de Leidsestraat vierde vorig jaar zijn 250­jarig jubileum. Ten onrechte, zo ontdekte de kunsthistoricus Petra Dupuits, want de archieven bevatten geen gegevens over de oprichtingsda­ tum. Zij schrijft op het ogenblik een proefschrift over dit bedrijf dat ooit begon als een handeltje in linten en stoffen van Franse zijde. Dupuits was aanvankelijk niet van plan om veel werk te maken van de vroege geschiedenis van het bedrijf, want haar interesse ging vooral uit naar de periode 1900­1940, de pio­ niersjaren van de Nederlandse vorm­ geving. Al gravend tussen oude stof­ fen, verfblikken en paperassen dolf ze echter zoveel intrigerend materiaal op in het pand aan de Leidsestraat, dat ze ook het fijne wilde weten van de oprichters van Metz Co. Het is haar in ieder geval duidelijk geworden dat de bedrijfsgenealoog zijn werk niet goed heeft gedaan. Die was ingeschakeld toen Metz Co in de jaren vijftig hofleverancier wilde worden. Voorwaarde daarvoor is dat een bedrijf minstens honderd jaar be­ staat. Het staat volgens Dupuits vast dat er tussen 1733 en 1742 een joodse fami­ lie uit Frankrijk naar Nederland is

gekomen. Ze vernoemden zichzelf naar hun stad van herkomst: Metz. Het jubilerende bedrijf heeft voor het gemak maar aangenomen dat deze Samuel Metz een kant en klare han­ del in linten en zijden stoffen over­ bracht naar Nederland. Dit is echter zeer onwaarschijnlijk, want Metz was in die tijd helemaal geen textielstad. Bovendien heeft de familie een groot deel van de 18de eeuw op het eiland Marken (bij de te­ genwoordige Uilenburgerstraat) ge­ woond, en dat was een achterbuurt waar de allerarmste joden woonden.

Liberty In haar proefschrift zal Dupuits be­ schrijven hoe de firma Metz Co de sloppen achter zich heeft gelaten en via de Sint Antoniesbreestraat en de Kalverstraat een winkel op stand in de Leidsestraat is geworden. De Met­ zen zelf zijn tegen die tijd al lang van het toneel verdwenen. In 1857 heb­ ben ze het bedrijf verkocht aan een neef en die heeft het weer verkocht aan een van de personeelsleden: Jo­ seph de Leeuw. Deze De Leeuw, die in 1886 als dertienjarige aan de slag ging bij Metz, heeft het bedrijf zijn faam bezorgd. Oudere Amsterdammers noemen Metz Co ook wel Liberty. Dit is een overblijfsel van De Leeuws eer­

Kuyper liep met kordate tred over de Buitenveldertse Laan. Hij was op weg naar Uilenstede, waar zich volgens zijn bereke­ ningen bijna een kwart van de stemgerechtigde studenten moest bevinden. Hij had zich vorige week groen en geel geër­ gerd bij het lezen van een artikel over het democratisch elan onder studenten, of liever: over het ontbreken daarvan. Het was zijn plicht om in te grijpen, vond hij. Vijfentwintig jaar was hij geweest toen het Maagdenhuis werd bezet. Hij had er in­ dertijd niet bij kunnen zijn, omdat hij zijn rug had verrekt bij de verhuizing van een dispuutsgenoot. Maar hij was het zeker van plan geweest. Hij beschouwde zichzelf wel degelijk als een re­ presentant van de Maagdenhuisgeneratie, ook al had hij alles gestrekt in bed via de radio moeten meemaken. Als studenten geen gebruik meer maakten van de geweldige verworvenheid van het kiesrecht, waar moest het dan heen met deze wereld? Hij begreep wel dat hij ze m zijn eentje niet allemaal naar de stembus kon krijgen. Zo realistisch was hij wel. Maar misschien kon hij wat stembiljetten uit de prullen­ mand redden, waarin ze volgens het artikel dat hij had gelezen veelal belandden. Dat kon net die paar broodnodige procenten opleveren. Als de opkomst onder de 35 % bleef zouden er im­ mers zetels onbezet blijven in de raad. Kuyper sloeg linksaf de Kalfjeslaan in en liep over het brugge­ tje de studentenwijk in. Hij zocht de eerste de beste woontoren op en nam de lift naar de hoogste verdieping. Zijn plan was om systematisch alle eenheden af te werken. Hij drukte bij eenheid 166 op de bel bij het bordje 'Keuken'. Er deed een jon­ gen met een nors gezicht de deur open. "Hallo," zei Kuyper, "mag ik even binnenkomen?" "Nou, dat hangt ervan af wat u wilt. We hebben tijdens de laat­

ste gouden greep: het verwerven van het alleenrecht op de verkoop van produkten van het Britse warenhuis Liberty. De Engelsman Liberty was steenrijk geworden met de verkoop van Japanse stoffen, snuisterijen en kunstnijverheid. Hij schakelde daarbij ook kunstenaars in, die speciaal voor hem ontwerpen maakten voor stoffen en meubels. Het initiatief van De Leeuw was een enorm succes, ook al stond Metz Co bekend als een dure zaak. Du­ puits: "Metz verkocht ook dingen voor mensen met de smalle beurs. Een zigzagstoel of een kratstoel van Rietveld was zeker te betalen voor een jong getrouwd stel." De klanten­ kring bestond evenwel overwegend uit mensen uit de hogere kringen. Veel Amsterdammers die aan de grachten woonden of in de Vondel­ parkbuurt en adellijke lieden uit het hele land.

Avondkleding Na de eerste Wereldoorlog werden de Liberty­produkten langzaam maar zeker ouderwets. Daarom ging De Leeuw nu zelf op reis om fraaie spul­ len te zoeken. Hij ging niet zoals De Bijenkorf de grote beurzen af, maar benaderde kunstenaars en ontwer­ pers om voor hem te werken. Eerst zocht hij die alleen in het buitenland

(Oostenrijk en Frankrijk), maar later benaderde hij ook Nederlandse ont­ werpers. De Leeuw trad in die jaren ook toe tot de Bond voor Kunst en Industrie, een idealistisch gezelschap van indus­ triëlen die zich ten doel stelden de burgers gelukkiger te maken met mooie interieurs. De Leeuw had vol­ gens Dupuits linkse sympathiën en dat was te merken aan zijn vrienden­ kring in Laren, waar hij in 1914 een villa voor zich had laten bouwen door de architect De Bazel. Hij was goed bevriend met verlichte geesten als Henri Polak (zijn buurman) en Carry van Bruggen en met kunstenaars als Bart van der Leek en Gerrit Rietveld. Metz Co was voor de oorlog sterk op vrouwen en kinderen gericht. Vrouwen konden er hun kleding op maat laten maken, en avondkleding uitzoeken. Voor kinderen waren er boeken en speelgoed te krijgen. Het laatste betrok De Leeuw onder ande­ re van de instelling Arbeid door On­ volwaardigen, een soort sociale werk­ plaats. De firma leverde ook complete inte­ rieurs. Betimmering, lambrizering, vloer, plafond, meubels, lampen en haard: Metz maakte het allemaal in orde. Alleen keukens richtten ze niet in. Ze hadden er zelfs speciaal een ontwerper voor een dienst. Voor

A. Kuyper Zn.

De belevenissen van een achterkleinkind (32) ste bewonersvergadering afgesproken dat we geen Jehova­ge­ tuigen meer binnenlaten. Dat gezeur over de leer van Jezus zijn we zat," zei de jongen. "Nee, ben je gek joh. Ik kom stembiljetten verzamelen voor de verkiezingen voor de universiteitsraad." "Doe je best, zou ik zeggen. Er woont hier maar één student. De rest zit in onderhuur en weet niet eens hoe een studieboek eruitziet. Hij woont daar achter in de gang op kamer 8." Kuyper liep ernaar toe. De deur stond open en hij zag dat de student op zijn bed naar de TV lag te kijken. Kuyper klopte aan, en stapte zonder verdere plichtplegingen naar binnen. Daar was het een enorme ravage. De vloer was bezaaid met kranten en tijdschriften, en de enige stoel was volgestouwd met stinkende kleren. Kuyper deed zijn verhaal, terwijl de jon­

De Leeuw reisde ook naar Noord­ Afrika. Dupuits: "Hij vond daar op marktjes dingen die hij aardig vond en liet ze dan maken voor Metz Co. Dat waren produkten die je nu in de Derde Wereldwinkel vindt. Dat was toen heel bijzonder." Hij heeft bijvoorbeeld Marokkaanse tapijten in Nederland gemtrodu­ ceerd, op een moment dat het pu­ bliek uitgekeken was op Perzische ta­ pijten. "Die zagen er veel strakker en moderner uit, lichter van kleur en met eenvoudiger decoraties in zigzag­ vormen en blokjes. De Leeuw had zelfs aandelen in een Marokkaanse tapijtweverij in Rabat. Daar heeft hij aan het eind van de jaren twintig ook de kunstenaarstapijten laten maken van Bart van der Leek, die perfect pasten bij de meubels van Gerrit Rietveld," zegt Dupuits. Metz Co heeft zich goed door de crisisjaren heen weten te slaan. Het bedrijf wist goed in te spelen op de eisen die de functionalistische ont­ werpers zich in die tijd stelden. Die wilden meubels die snel en in grote aantallen te produceren waren. De Leeuw toonde in 1935 hoe goed zijn zakelijke instincten ontwikkeld wa­ ren: hij schreef een prijsvraag uit voor goedkope houten meubelen. Dupuits vermoedt dat het beroemde kratmeubel van Rietveld hiervan het resultaat is. "Die kocht je als doe­het­ zelf­pakket en je moest ze zelf schil­ deren. De Leeuw prees ze aan als weekendmeubel voor het buitenhuis of voor studenten op kamers."

Theresienstadt Het succesverhaal van De Leeuw eindigt in mineur. In 1942 hebben de Duitsers hem opgepakt en op de trein naar Westerbork gezet. Vervol­ gens is hij in het concentratiekamp Theresienstadt terechtgekomen. Daar is hij in 1944 overleden. Dupuits zal in haar proefschrift met vertellen wat er met Metz Co is ge­ beurd na het wegvallen van de grote inspirator De Leeuw. "Na de oorlog is de situatie van de Nederlandse vormgeving totaal veranderd. Metz Co is veel minder uniek. Design is tegenwoordig in, en Amsterdam heeft nu talloze winkels waar dat soort produkten te koop zijn.B

gen met een schuin oog naar de TV bleef loeren. Hij stelde Kuypers bezoek duidelijk niet op prijs. Uiteindelijk verhief hij zich van zijn bed en haalde moeiteloos het stembiljet te voor­ schijn uit de chaos. "Hier," zei hij, "vul zelf maar in. Je hebt er zo te horen meer verstand van dan ik." Kuyper verliet licht verbouwereerd eenheid 166. Ach, dacht hij, het is in ieder ge­ val een stem. Hij sjouwde van eenheid naar eenheid. De desinteresse bleek overal even groot. Of ze hun kamers nu wel of niet netjes op­ ruimden, het maakte niets uit voor hun enthousiasme voor de universitaire democratie. Tot een keuze was de Uilenstede­stu­ dent niet te bewegen, zo moest Kuyper tot zijn verdriet vast­ stellen. Daarom beperkte hij zich tot het verzamelen van de enveloppen met de stembiljetten. Hij beloofde iedereen blanco te zullen stemmen. Het liep al tegen middernacht toen hij met zijn uitpuilende tas het donkere pad insloeg naar de Kalfjeslaan. Hij was wat licht in zijn hoofd van de vele biertjes die hij gedronken had op de diverse eenheden, en daarom sloeg hij geen acht op de snelle voetstappen achter hem. Op de voorpagina van de Buitenveldertse Koerier stond de vol­ gende dag het bericht: "Gisteravond is m de stu dentenwijk Uilenstede te Amstelveen de ethicus drs. A. Ku yper overval­ len. De nog onbekende dader sloeg de VU­wetenschapper van achteren op het hoofd en ging er met zijn tas vandoor. Hierin bevonden zich honderden stembiljetten voor de u niversiteits­ raadsverkiezingen\ Het college van bestu u r van de VU over­ weegt nieuwe verkiezingen u it te schrijven. Het slachtoffer kon na behandeling in het VU­ziekenhu is naar huis."

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen