Ad Valvas 1990-1991 - pagina 263

IBOEKENI

AD VALVAS 10 JANUARI 19911

PAGINA 1 1

Bizarre bundel van Frits Bolkestein Frits Bolkestein «vaiamseiassssSilsiSSesSSi Frits Bolkestein, De Engel en het Beest, opstellen over politiek. Prometheus, Amsterdam 1990

Bob Goudzwaard De heer Frits Bolkestein heeft een wonderbaarlijk boek geschreven ­ al­ thans, dat lijkt zo aan de buitenkant. Tweehonderd vier en vijftig bladzij­ den, dat is lang genoeg om boek te mogen heten; en het wonderbaarlijke vertoont zich op de omslag waar een engel met zwaard en weegschaal meent een baarlijke duivel er onder te moeten houden. Maar wie aan het lezen slaat ­ en dat gaat gemakkelijk, Bolkestein schrijft op het smeuïge af ­ ontdekt in de eer­ ste plaats dat hij veeleer een potpour­ ri dan een boek in handen heeft: in dit geval bestaande uit wat artikelen, enkele toespraakjes, en zelfs dagboe­ kexcerpten (zo in de trant van: "In de trein terug las ik gewoontegetrouw een oude Amerikaanse pocket. Wat ik gelezen heb, verscheur ik. Al le­ zende weg ... wordt het boek dun­ ner"). En in de tweede plaats merkt hij als vanzelf, dat ook van het won­ derbaarlijke niets overblijft. Pascal's Pensee 358 wordt als motto geciteerd ­ de mens is noch engel noch beest, maar het ongeluk wil dat wie engel wil wezen tot beest ver­ wordt ­ zodat in de wereld van Frits Bolkestein, alle IKON­pastores ten spijt, alleen maar mensen en tot beest getransformeerde mensen figureren. Als er één blauwe draad door deze wat bizarre bundel heenloopt, is het de inderdaad volgehouden poging tot ontmaskering van degenen die de en­ gel willen uithangen maar in de praktijk alleen maar brokken veroor­ zaken; kortom, U begrijpt het wel, de progressieve intellectuelen. Met be­ hulp van alle zeilen die Bolkestein kan bijzetten ­ en het zijn er vele ­ probeert hij duidelijk te maken welk kwaad daaruit al niet politiek en maatschappelijk voortgekomen is. Daartoe verdiept hij zich niet alleen in de kenmerken van hun denken en handelen (zoals anti­Amerikanisme en inschikkelijkheid jegens het com­ munisme, en het plaatsen van collec­ tieve boven individuele rechten) maar ook in hun ideologie. Daarin spelen zijns inziens gegeneraliseerde en geromantiseerde schuldgevoelens een rol, die geprojecteerd worden op de omgeving (vgl. het kwade westen, dat arme landen uitbuit). Bij die ideo­ logie hoort ook een duivelsleer, en hier ziet Bolkestein bij deze progres­ sieve intellectuelen met name de multinationale ondernemingen op­ doemen. Ook hebben deze mensen veelal een gemeenschappelijke vorm van ethiek: niet die van de "Verant­ wortung", maar die van de "Gesin­ nung", die ­ overeenkomstig Max Webers bekende onderscheid ­ alleen

vaart op het kompas van het eigen morele oordeel, maar intussen blind is voor de mogelijke praktische kon­ sekwenties ervan. Tot twee keer toe (blz. 105, blz. 137) zinspeelt Bolkestein erop, dat de hang van deze progressieve intellec­ tuelen naar het totalitarische eigen­ lijk onvoldoende verklaard is. Maar Bolkestein doet volgaarne zelf een duit in het zakje, en noemt dan de volgende factoren: a) veel intellectue­ len worden aangetrokken door macht als bijen door honing, b) in Cuba, het Sandinistische Nicaragua en in Chi­ na was (is) er de hang kenbaar naar de complete mens, wat deze intellec­ tuelen die streven naar een integratie van denken en doen sterk aanspreekt; c) vele westerse intellectuelen zoeken in andere samenlevingen een com­ pensatie voor hun comfortabele en goed­betaalde bestaan hier, dat hun kennelijk toch niet lekker zit; d) deze mensen houden van algemene idee­ ën en abstracte redeneringen, e) ze laten zich gemakkelijk meevoeren door het gastvrij onthaal elders, en f) door toedoen van de de­confessiona­ lisering zoeken vele geestelijk­ont­ heemden een nieuw ideologisch an­ ker; ze verplaatsen dus het hierna­ maals naar bijvoorbeeld de derde we­ reld.

De Engel en het Beest

Opstellen over politiek

Humanisme Waar Bolkestein zélf staat, blijkt hier­ uit al min of meer. Maar het aardige van deze bundel is dat Bolkestein het ook expliciet maakt. Zelf opgevoed in een sfeer van rationalisme en huma­ nisme bevalt hem de nestgeur van het CDA niet, al heeft hij wel oog voor de waarden van het Christen­ dom. Zestien jaar werkt hij voor Shell in het buitenland, en hij verbaast zich bij zijn terugkomst in Nederland over de manier waarop hier over ontwik­ kelingssamenwerking wordt gespro­ ken: "Velen leken te denken dat de armoede van de derde wereld de schuld van het westen was", en ze leggen een verband met de bestaande economische wereldorde. Bolkestein vindt dat onzin: "Aan het begin van deze eeuw waren Argenti­ nië en Australië in vergelijkbare posi­ ties: ver van het toenmalige centrum van de wereld; exporteurs van vlees, huiden, wol en graan. Maar nu was Australië rijk, Argentinië arm. Wat kon daarvan de reden zijn? Niet de economische wereldorde, want die was voor beiden gelijk. Het draaide niet om een internationale economi­ sche orde, maar om een nationale economische wanorde." O sancta simplicitas! (Of toch niet zo heilig als het lijkt?)

Persoonlijk geluk Ook nog op een andere manier wil Bolkestein zich wel laten kennen. Hij

houdt zich aan de "Verantwortungse­ thik" warmee hij is opgegroeid, en herkent die met name bij de negen­ tiende eeuwse utilitaristen ­ want voor hen was het goede van een han­" deling geheel verbonden aan het re­ sultaat ervan in termen van nut of persoonlijk geluk. "Daarmee stelden de utilitaristen ook een leidraad voor de regering vast. Het eigenbelang werd een aangrijpingspunt voor rege­ ringsbeleid". Want de mens laat zich nu eenmaal daardoor leiden. Hij is niet zozeer een goedwillende homo ludens als wel een homo economi­ cus, die kosten en baten van hande­ lingen afweegt naar utilitaristisch model.

Grabbelton Trouwens, een neiging die op micro­ niveau als ondeugd bekend staat ­ de "vices" van Bernard Mandeville's bij­ enkorf, hebzucht bijvoorbeeld ­ heeft vaak de neiging op macro­niveau tot goede resultaten te leiden (de "pu­ bliek benefits" van Mandeville, zoals welvaart en stabiliteit). Wat moet dus de leidraad zijn voor de Nederlandse regering? We lezen het antwoord op blz. 46: "Mythen en visies mogen ontbreken, de belangen blijven. Wij moeten terug naar de toekomstge­ richtheid van het utilitarisme en haar "Verantwortungsethik".

Letteren moet opnieuw plan voor reorganisatie bijstellen Frank van Kolfschooten

Het reorganisatieplan van de Let­ terenfaculteit staat haaks op de aanbevelingen van de commissie­ Staal voor de 'kleine letteren'. De VU wil enkele hoogleraren Semi­ tische Talen ontslaan, terwijl de commissie­Staal juist meent dat deze semitisten moeten gaan sa­ menwerken met hun collega's aan de Universiteit van Amster­ dam.

De reorganisatiecommissie van de Letterenfaculteit zal zich opnieuw moeten bezinnen op de manier waar­ op een bezuiniging van een miljoen gulden kan worden bereikt. De com­ missie stelde begin oktober voor om acht leerstoelen te laten verdwijnen. Vooral de studierichtingen Semiti­ sche Taal en Cultuur, Fries en Griek­ se en L atijnse Taal en Cultuur wor­ den in dat plan zwaar getroffen. De faculteitsraad van Letteren oor­ deelde op 16 november dat Klassieke Taal en Cultuur moet blijven bestaan

ten koste van Semitische Talen. Deze laatste studierichting zou moeten worden teruggebracht tot een studie­ gebied, met alleen een dienstverle­ nende functie voor onderwijs in ande­ re studierichtingen. De definitieve besluitvorming over de reorganisatie werd vervolgens uit­ gesteld in afwachting van de adviezen van twee buiten­universitaire com­ missies. Voor Semitische Talen moest het rapport van de verkenningscom­ missie­Staal (van NWO) voor de 'klei­ ne letteren' worden afgewacht, terwijl

Ik volsta met twee kanttekeningen. De eerste is dat Bolkestein zo gewel­ dig veel op één hoop gooit. In de grabbelton van de linkse intellectue­ len kun je John Galtung en André van der Louw aantreffen, Dorothee SóUe en Harry Mulisch, Jan Pronk en Noam Chomsky (wiens weer­ woord in deze bundel ontbreekt), Si­ mone de Beauvoir en Bob Goud­ zwaard, de Wereldraad van Kerken en de intellectuele voorstanders van het Lichtend Pad. Voor een zó alge­ meen oordeel is eenvoudig geen ruimte. Kennelijk let Bolkestein al­ leen op zijn "maaiveld", waarbij een verscheidenheid aan wortels voor hem er niet meer toe doet. Maar dat is ofwel zeldzaam oppervlakkig ofwel een blijk van perspectivische verklei­ ning (hoe verder de afstand van waarneming, hoe kleiner de verschil­ len lijken), of beide. Mijn tweede kanttekening is dat Bol­ kestein terecht het wezenlijke gevaar doorziet van een intellectualisme dat dweepziek het totalitarisme als een vorm van bevrijding binnenhaalt, maar anderzijds veel te weinig kri­ tisch is naar zijn eigen positie die niet minder intellectualistisch is, en daar­ door op termijn echt gevaarlijk ­ zelfs zo, dat ik hoop dat mijn kinderen nooit op Bolkestein zullen stemmen. Een intellectualist ben je pas wan­

voor Klassieke Talen de commissie­ Peters (van de KNAW) aan het werk was.

Bundelen De commissie­Staal heeft haar rap­ port vanochtend (donderdag) aange­ boden aan minister Ritzen. Hierin wordt geen inhoudelijke beoordeling gegeven over de Semitische Talen. De commissie adviseert wel om de krachten van de VU en de UvA op dit gebied te bundelen, conform het stre­ ven om zoveel mogelijk landelijke sa­ menwerkingsverbanden tot stand te brengen in de 'kleine letteren'. Het plan om Semitische Talen te reduce­ ren tot studiegebied valt hiermee niet te rijmen. Staal en de zijnen stellen in het rapport met spijt vast dat de vooraan­ staande vu­arabist H. Daiber met ontslag wordt bedreigd. Ook spreekt de commissie haar zorg uit over de

neer je aan enige vorm van intelli­ gent en abstract menselijk denken je uiteindelijke kriteria voor konkreet handelen ontleent. Bolkestein zelf zegt daarover: "Intellectuelen maken altijd weer dezelfde fout. Ze over­ schatten het belang van het intellect in de politiek". Maar is het Utilitaris­ me dan soms geen abstract gedach­ tenstelsel? En zou de hedendaaagse milieucrisis niet veel met juist dit rampzalige gedachtengoed te maken hebben? En waar komt Bolkesteins stelling vandaan dat de ondeugden­ in­het­klein de neiging hebben naar de grote samenleving toe in hun te­ gendeel te verkeren? Zelfs Adam Smith ­ waarvan Bolkestein ten on­ rechte meent dat hij waardering had voor Mandeville ­ zou zich aan zö'n vergaande stelling niet hebben dur­ ven te wagen. Maar het is kennelijk wel een handige grondstelling voor hedendaagse liberalen (met een klei­ ne 1) die mede hierdoor de hebzucht in het klein kunnen zien in het wijde perspectief van de welvaart in het groot die hierdoor mede ontstaat (en waarbij wij wel zorgen steeds vooraan te staan); aldus van de nood een deugd makend. Zie je wel, zal Bolkestein zeggen, daar heb je dat verdraaide christelijke schuldbesef weer. Dat gevoel van herkenning zij hem gegund. Maar ik ben wel geneigd er aan toe te voegen dat een wereld waarin mensen zich voor niets schuldig zouden voelen, eerst met recht een wereld kan wor­ den genoemd van zich als engelen voordoende beesten. Normen horen er dus kennelijk toch bij. Daarom zou ik tot slot Bolkestein ook willen aan­ raden bij de door hemzelf bepleite ethiek niet elk element van "deonto­ logie", van normatieve maatstaven van algemene aard zoals gerechtig­ heid en naastenliefde, overboord te gooien ­ juist om te voorkómen dat poUtiek alleen maar "Realpolitik" wordt. Want "Verantwortungspoli­ tik" in de zin van Max Weber is echt wel iets meer dan het alleen­maar­te­ leologische element dat Bolkestein er in legt. En dat meerdere zou nu wel eens net datgene kunnen zijn, wat ook het Liberalisme van Thorbecke en Oud van het liberalisme van Bol­ kestein onderscheidt.

Prof. B. Goudzwaard is hoogleraar economie aan de faculteit s ociaal-culturele wetenschappen aan de VU.

onzekere toekomst van het Fries aan de VU. De commissie­Peters voor Klassie­ ke Talen rapporteert begin februari hoe zij de toekomst van deze studie­ richting in Nederland ziet. Een lid van de commissie wil op persoonlijke titel alleen enkele algemene conclu­ sies kwijt. "Wij wijzen een vergaande concentratie af, maar of er helemaal niets geconcentreerd zal worden is nog onzeker." Het gerucht dat de commissie een negatief oordeel velt over Klassieke Talen aan de VU wil het commissielid bevestigen noch ontkennen. "We hebben nog geen definitief standpunt over hoe het in Amsterdam moet. Er moet bij iedere L etterenfaculteit een voorziening voor Klassieke Talen zijn, maar dat zou ook in de vorm van een studiegebied kunnen."

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen