Ad Valvas 1990-1991 - pagina 73

IPAGINA 5

AD VALVAS 20 SEPTEMBER 1990

In de jungle van het bedrijfsleven Antropologen schuiven aan bij organisatie­adviseurs en directeuren Martin Enserink

De culturele antropoloog als organi­ satie­adviseur of management­con­ sultant} Jazeker. Deze maand is aan de VU officieel een nieuwe studie­ richting van start gegaan die studen­ ten leert met de bük van de antropo­ loog de organisatiecultuur van bedrij­ ven door te lichten. Maar dr. A. Wil­ lemier Westra, medewerker van de vakgroep antropologie en een van de initiatiefnemers, bestrijdt de gedachte dat de antropologie een laatste stro­ halm heeft gegrepen, in een tijd dat wetenschap om de wetenschap steeds moeilijker wordt. "We krijgen wel van die opmerkingen: wat een bokke­ sprongen moeten jullie maken om het hoofd boven water te houden! Maar zo zit het niet". Het plan voor de nieuwe studierich­ ting Cultuur, Organisatie en Mana­ gement ontstond al enkele jaren gele­ den. "Misschien moeten we de mythe even vertellen", zegt drs. H. Wels, coordinator van de nieuwe studie­ richting. Antropologen zijn beroeps­ halve tuk op mythen en het verhaal wordt dan ook met een zekere gretig­ heid gedebiteerd: "Ik zat in de trein naar Brussel, waar ik een lezing moest houden, toen ik in de Herald Tribune een stuk las over de rol van de antropologie in het Amerikaanse bedrijfsleven", vertelt Willemier Westra. "Dat fascineerde me enorm, ik dacht: dat is misschien ook iets voor onze studenten. Toen ik later met dat plan naar Tennekes, onze hoogleraar, ging bleek die zojuist sa­ men met organisatie­adviseur Voigt een artikel te hebben geschreven over de relatie tussen organisatiekun­ de en culturele antropologie. Zo is het begonnen".

Schaterlachen Aanvankelijk begon Willemier West­ ra met zijn idee voor een nieuwe stu­ dierichting voorzichtig enkele orga­ nisatie­adviseurs te polsen, "om te kijken of ze niet in schaterlachen zouden uitbarsten". Dat viel mee. Sterker nog, de meeste reacties waren positief, alsof het be­ drijfsleven al jaren op de komst van de antropologen zat te wachten. Er was volgens Willemier Westra maar één conclusie mogelijk: "We zijn gek als we het niet doen". In Amerika is nu zo'n tien procent van de antropologen in het bedrijfsle­ ven werkzaam. In Nederland is dat nog slechts een handjevol. Volgens de initiatiefnemers ligt er dus een enorm terrein braak. Maar wat heeft een antropoloog in het management te zoeken? "Veel problemen bij het

Niets en niemand ont­ komt tegenwoordig aan de zuigkracht van liet bedrijfsleven. Zeifs de cuitureie antropologie niet. Inlieemse stam­ men en exotische reli­ gies ruimen het veld; de studie van bedrijfssym­ bolen en ­rituelen komt ervoor in de plaats. Toch zijn de oude idea­ len van de antropologie nog niet vergeten. "Dit is echt geen knieval voor het kapitaal".

Bedrijfscultuur in Japan: liftbediendes in een warenhuis groeten elkaar

runnen van een bedrijf hebben te maken met culturen. Als een bedrijf een sterke bedrijfscultuur heeft, is dat meestal goed voor de produktiviteit. Veel fusies lopen fout doordat de partners totaal verschillende bedrijfs­ culturen hebben. Dat is nu typisch het terrein van cultureel­antropolo­ gen. Die zijn gewend om zich te ver­ diepen in andere culturen." Dat gebeurt vooral via de methode van participerende observatie, die dankzij talloze studies naar exotische culturen binnen de antropologie sterk ontwikkeld is. Willemier West­ ra: "Een antropoloog zal de bedrijfs­ cultuur niet alleen via vragenlijsten en statistisch materiaal onderzoeken. Die gaat ook bij de werknemers aan tafel zitten in de kantine, gaat mee naar het voetbalveld. Zo dring je veel dieper door in de organisatie. De an­ tropoloog wordt als het ware de ogen en oren van het management."

Fabrieken Dat de culturele antropologie zich in het bedrijfsleven verdiept is op zich niets nieuws. Het woord 'bedrijfscul­ tuur', dat zo'n centrale plaats in­ neemt in antropologische manage­ mentadviezen, stamt uit de jaren veertig, toen Amerikaanse antropolo­ gen fabrieken ingingen. Hun interes­ se was echter vooral wetenschappelijk van aard. Tegenwoordig zullen de

Wels (J.) en Willemier W e s t r a : " Z e hebben gegierd van het lachen toen we in ons nette pak aankwamen". Foto Michel Claus, AVCAU

antropologen na hun speurtochten door het bedrijf aan tafel schuiven bij de directie of bij management consu l­ tants om die met hun bevindingen ten dienste te staan. De nieuwe studierichting, waarvoor zich nu al zo'n 160 gegadigden heb­ ben aangemeld, wordt dan ook een sterk praktijkgerichte, hoewel Wels en Willemier Westra staande houden dat het in de eerste plaats een weten­ schappelijke opleiding is. 'Cultuur, Organisatie en Manage­ ment' is een bovenbouwstudie, toe­ gankelijk voor wie al een propaedeu­ se in de sociaal­culturele weten­ schappen heeft. Afgestudeerden, die pas over enkele jaren te verwachten zullen zijn, moeten onder andere aan de slag kunnen in de organisatie­ad­ visering en het human resou rce ma­ nagement, oftewel personeelsmana­ gement. Van de nieuwe studenten is overigens het overgrote deel geen voltijds­student: het gaat vooral om mensen uit de zaken­, bank­ en orga­ ,nisatie­advieswereld, die hun kennis willen bijspijkeren. Zij volgen de stu­ die in de avonduren. Dit eerste colle­ gejaar staan vakken als 'Antropologie en Organisatie', 'Methoden van Be­ drijfscultuurdiagnose' en 'Organisatie en Symbool' op het programma.

De beide antropologen hebben zich inmiddels een weg weten te banen in het eigen cultuurtje van directieleden en organisatie­adviseurs. Dat vereiste wel enige aanpassing. Willemier Westra ­ op de universiteit draagt hij een oude trui ­ vertelt: "Als we naar zo'n vergadering gaan, trek­ ken we ook een keurig pak aan. Dat hoort er nu eenmaal bij. Maar toen we de eerste keer zo netjes gekleed op de vakgroep kwamen, lagen ze dub­ bel van het lachen. Gegierd hebben ze". Vonden sommigen dat ze misschien wat doorgeschoten waren in hun flirt met het bedrijfsleven, volgens Wels is er in feite niets nieuws onder de zon: "Je kunt dit ook zien als een vorm van participerende observatie. Je neemt de gebruiken van een andere groep over om er verder in door te dringen. Dat is een oeroud antropo­ logisch principe in ­ letterlijk ­ een nieuw jasje." Berustend: "Maar ja, sommigen zijn eerder bereid een ba­ nanenrokje aan te trekken om een of andere stam te bestuderen dan dat ze een net pak aandoen".

Neo­marxistisch Willemier Westra en Wels zeggen zich bepaald niet te schamen voor

Foto Paul van Riel/HH

hun interesse in het management. Kritiek is er wel: collega­antropolo­ gen waarschuwen dat het antropolo­ gisch erfgoed niet zo maar in de uit­ verkoop mag worden gedaan ten be­ hoeve van het bedrijfsleven. "Ach", zegt Willemier Westra, "er zijn nog wel neo­marxistische antropologen die het als een knieval voor het kapi­ taal zien. Maar wat wij doen komt vaak neer op het geven van een stem bij de directie aan die mensen die normaal geen stem hebben. Dat is zeker geen verloochening van de an­ tropologische idealen. Bovendien moet het een soort kruisbestuiving worden: het management doet idee­ en op, en de antropologie kan de praktische voorbeelden gebruiken voor de theorievorming". Willemier Westra zat zelf jarenlang in Braziüe voor zijn promotie­onder­ zoek. "Ik deed onderzoek naar een Braziliaanse religie, met wortels in Afrika, die neerkomt op een inheems hulpverleningssysteem voor de aller­ armsten. Het grappige is dat ik al een paar artikelen geschreven heb over die religie als managementssysteem. Zo'n organisatie, want dat is het in feite, moet draaiende gehouden wor­ den met bijna niets. Hoe managen ze dat?"

Riten, mythen, symbolen en cultuurhelden "In Japan bestaat in sommige be­ drijven een bijzonder inwijdingsri­ tueel: als daar een jongste bediende wordt aangenomen moet hij eerst een rondgang maken door het hele bedrijf, met iedereen praten, en vervolgens een rapport maken voor het management. Over hoe het be­ drijf werkt, waar de problemen lig­ gen, wat hem opgevallen is. Zo'n 'ontgroening' heeft enorme voor­ delen: de nieuweling leert in korte tijd het hele bedrijf kennen, het management ziet of het een beetje een intelligent figuur is, of­ie wat kan; èn ze krijgen een hoop infor­ matie uit het informele circuit op een presenteerblaadje aangebo­ den." Een nuttig gebruik van rituelen; daar kan het management in de westerse wereld nog wat van leren, meent dr. A. Willemier Westra. Hij zal het komende jaar een serie col­ leges geven met als titel Organisa­ tie en Symbool. De cyclus zal handelen over de typisch antro­

pologische onderwerpen "riten, mythen, symbolen en cultuurhel­ den". Onder mythen vat Willemier Westra allerlei sterke verhalen uit de bedrijfsgeschiedenis die men graag doorvertelt, maar ook hard­ nekkige misverstanden die op de werkvloer de ronde doen ("Men­ struerende vrouwen zijn minder produktief"). De symbolen die bedrijven ple­ gen te hanteren verschillen in wezen niet van de culturele sym­ bolen zoals die in vrijwel elke sa­ menleving worden aangetroffen: ze dragen bij aan het wij­gevoel in de organisatie. De griffioen van de Vrije Universiteit is er een voorbeeld van. En dan is er de cultuurheld als samenbindende factor. Het is de charismatische superman die voor het bedrijf van onschatbare waarde is. "Vaak zijn het de op­ richters", zegt Willemier Westra. "Voor de VU is het Abraham

Kuyper. De oude Verolme is er ook zo een, of de oprichter van Fokker. Ze beginnen mythische trekjes aan te nemen". Als heden­ daagse cultuurheid geldt bijvoor­ beeld Lee lacocca, de man die in een paar jaar tijd Chrysler uit het moeras trok. Willemier Westra: "Rituelen en symbolen kunnen bijdragen aan de produktiviteit, doordat ze het wij­gevoel versterken. In het ene bedrijf identificeren de werkne­ mers zich veel sterker met hun organisatie dan in het andere." "In tegenstelling tot de Japanners leven wij in een symboolarme maatschappij. Ik zie Nederlandse arbeiders nog niet 's ochtends het bedrijfslied zingen. Natuurlijk hoeven we de Japanse situatie niet klakkeloos te adopteren, maar onze boodschap is: neem het idee over dat symbolen, my­ then en rituelen nuttig kunnen zijn". (Martin Enserink)

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen