Ad Valvas 1990-1991 - pagina 398

PAGINA 121

IAD VALVAS 14 MAART 1991

I BOEKENI

Kuyper trok aan alle touwtjes Een halve eeuw geschiedenis van de VU Dr. J. Stellingwerff: De VU na Kuyper. De Vnje Universiteit van 1905 tot 1955, een halve eeuw geestesgeschiedenis van een civitas academica. Kok, Kampen 1990.

A.F. Manning Dr. Abraham Kuyper en de VU: ze zaten tot in de Tweede Wereldoorlog haast vastgeklonken aan elkaar. Kuy­ per's naam kon dan ook niet wegblij­ ven in de titel van een boek over de geschiedenis van de Vrije Universi­ teit in de periode 1905­1955. Om­ streeks 1955 is de invloed van Kuyper verdwenen, meent Dr. J. Stelling­ werff, die de geschiedenis van de VU beschreef als een halve eeuw geestes­ geschiedenis van een civitas academi­ ca. Als ik het goed zie, vindt Stelling­ werff dat Kuyper's invloed al te lang heeft geduurd. Kuyper had steeds de gangbare theologische opvatting en de gereformeerde beginselen van de VU willen veilig stellen, ten koste van grotere ruimte voor de theologen en van een meer democratisch kerk­ recht. Toen Kuyper de ethischen van het erf had gejaagd werd de VU op basis van de doleantie in feite een kerkelijk­gereformeerde universiteit. Hij ging uit van een christeljke we­ tenschap; neutrale of waardenvrije wetenschap bestond voor hem niet. Kuyper trok aan alle touwtjes. Hij probeerde als een dictator de Anti­ Revolutionaire Partij te leiden, het­ geen hem op een breuk met De Sa­ vornin Lohman en een hopeloos conflict met Heemskerk kwam te staan. Wanneer Kuyper vond dat hij onvoldoende betrokken werd in de besprekingen tijdens een kabinetsfor­ matie begon hij onder de protestants­ christelijke politici te stoken en ge­ bruikte hij het dagblad De Standaard voor, al naar het uitkwam, een sub­ tiele of grove uitval. Kuyper heeft veel tot stand gebracht, maar ook veel geblokkeerd. Binnen de VU kon hij mensen maken en breken. Onmiskenbaar beperkte hij het terrein voor de theologen en trok hij de theologische en kerkelijke discipline voor andere faculteiten strak aan. De Savornin Lohman werd weggewerkt. Hoedemaker voel­ de zich niet thuis. Kuyper regeerde over zijn graf heen: in 1926 was er geen ruimte voor vragen die Van Geelkerken aan de orde wilde stellen en vanaf 1936 ontwikkelde zich een triest en slepend conflict over de in­ zichten van Vollenhoven en Dooye­ weerd, nog aangevuld en aange­ scherpt door de kritische oppositie van Schilder. In feite wilde een harde kern van bestuurders en hoogleraren Kuyper's erfgoed strikt, haast kramp­ achtig, bewaren. In 1944, in de dagen van de invasie en nog in de laatste oorlogsmaanden ging men door met twisten en elkaar te veroordelen. Geen wetenschappelijke discussie was dat, maar kerkstrijd.

Details Stellingwerff, die kritisch staat ten opzichte van Kuyper en wat zich af­ speelde aan de VU, beschreef de ge­ schiedenis van de VU en haar beteke­ nis naar buiten met veel details en op basis van heel wat nieuwe gegevens. Het is geen vlot boek geworden. Ook geen helder boek. Daarvoor bevat het teveel feitjes die het overzicht beder­ ven. Teveel springerige overgangen en doorbrekingen van het tijdskader hinderen het betoog. Toch fascineert het boek ook de buitenstaander. Ik weet niet of de "oude" VU na 1955 zo sterk veranderd is als Stellingwerff doet voorkomen. Er is best wat voor te zegen dat in die tijd het een en an­ der begon te veranderen, dat een ver­ andering in het denkklimaat zich aankondigde. Anderzijds was de esprit de corps zeer levendig en de maatschappelijke invloed van de VU­ hoogleraren, met name die der juri­

Vollenhoven en Dooyeweerd: 'Triest en slepend conflict met Abraham Kuyper.' dische faculteit, opmerkelijk groot. Ik herinner me hoe ik voor een be­ stuursfunctie aan het begin van de ja­ ren zeventig iemand uit de protes­ tants­christelijke zuil zocht. Hoe vond je zo iemand? Dat was eenvoudig, vertelde men mij: schrijf een briefje naar ("de oude") Donner en dan krijg je precies de man die je nodig hebt. In de jaren erna bleek dat mensen als I.A. Diepenhorst, J. Verdam, W.F. de Gaay Fortman en anderen vanuit de Vrije Universiteit heel wat touwtjes in de Nederlandse samenleving vast­ hielden. Ik heb voorts de indruk ge­ kregen dat de VU voor gereformeer­ de academici, sterker dan Nijmegen voor de katholieke, als denktank heeft gefungeerd.

Merkwaardig Het blijft overigens merkwaardig dat onder de professoren van de VU, ten­ minste tot 1955, zo veel en zo verbe­ ten werd gepolemiseerd. Wat te den­ ken van een Rector Magnificus die de kerk uitloopt als de preek van een collega hem niet bevalt. Diezelfde predikant werd door iemand anders gekarakteriseerd als een zeekwal zon­ der ruggegraat. In zijn vakgebied had de betrokkene overigens een zekere naam. Eerherstel krijgen als iemand vanuit de theologische faculteit in het openbaar had geschreven dat men niet gereformeerd mocht heten op basis van bepaalde wetenschappe­ lijke overtuigingen was in de jaren dertig en veertig vrijwel onmogelijk. De vu­theologen traden immers op als adviseurs van de Generale Synode der Gereformeerde kerken.

Tragisch Natuurlijk speelde aan de VU het probleem van de verhouding tussen wetenschap en geloof. Coryfeeën als Dooyeweerd, Vollenhoven en Schil­ der wensten een grotere vrijheid van onderzoek omdat de kaders te benau­ wend werden. Het is tragisch te zien wat deze consciëntieuze zoekers en oprechte christenen moesten door­ maken in hun worsteling met het probleem van de spanning tussen we­ tenschap en openbaring. Het is na­ tuurlijk bijzonder interessant hoe die spanning vanuit de christelijke

grondslag uitwerkte toen nieuwe fa­ culteiten werden voorbereid en ge­ sprekken over beleid en aan te stellen hoogleraren werden gevoerd. Dat kwam al tot uiting bij de inrichting van de studie economie en heviger uiteraard bij het zoeken naar kandi­ daten voor leerstoelen biologie en na­ tuurkunde. Stellingwerff s boek le­ vert interessant materiaal op. Wie tussendoor vraagt naar de stu­ denten en wat die ervan vonden, komt in dit boek nauwelijks aan zijn trekken. Dat is ook te verwachten, want het handelt niet om universi­ teitsgeschiedenis maar om de gees­ tesgeschiedenis van de civitas acade­ mica, zoals de ondertitel aangeeft. Weinig verrassend is het te lezen dat de gereformeerde studenten zich vlak na de Eerste Wereldoorlog niet meer konden voegen in de Nederlandsche Christen­Studenten Vereeniging (NCSV). Maar ook de Gereformeer­ de Studenten Beweging (GSB) redde het na een paar jaar niet: ze bezweek aan een kerkelijk conflict en werd la­ ter weer leven in geblazen. Een spaarzame verfrissing in Stelling­ werff s boek is een studenten­lied uit 1931 naar aanleiding van de beëindi­ ging van en professoraal dispuut over het substantiebegrip. Het eerste cou­ plet van dat lied luidde: Vaarwel mijn dierbaar wereldbeeld, Lief wereldbeeld vaarwel! D'heele boel die wordt opnieuw ver­ deeld, Lief Dik Ten Lief

wereldbeeld vaarwel! Vollenhoven liqu ideert overstaan van Dooyeweerd. wereldbeeld vaarwel!

In die tijd kozen studenten even gre­ tig als tegenwoordig partij voor pro­ fessoren tot wie ze toegang hadden en van wie ze nieuwe ideëen oppak­ ten. Zij speelden evenwel geen eigen rol in die spannende en pijnlijke tocht naar bepaling van de verhou­ ding tussen weten en geloven en ker­ kelijke discipline. Dat thema is het meest boeiende. De betrokkenen werden er verregaand door in beslag genomen. Scherpzin­ nig en geëngageerd zochten zij naar formuleringen, terwijl hun tegen­ standers argwanend toekeken of een

kerkelijke veroordeling voorbereid­ den. Wie dat schouderophalend afdoet als sectarisme onderschat de zaak enorm en dient zich af te vragen waarom onze tijd minder aandacht schenkt aan een fundamenteel wetenschap­ pelijk probleem.

Tijdens de bezetting In de beschreven periode vallen de jaren van oorlog en bezetting. Uit het boek van Stellingwerff komt open­ hartig naar voren hoe de scheidslij­ nen lagen, wie aan de goede en foute kant terecht kwamen. Gerbrandy, aan de VU een buitenbeentje en een vrijbuiter die werd tegengewerkt door Colijn en Schouten, was minister toen de oorlog uitbrak. Hij zou uitwij­ ken naar Engeland en daar een goed minister­president worden. Colijn, ie­ mand met grote invloed op de VU, was aangeslgen in de zomer van 1940, getuige zijn defaitistische bro­ chure Op de grens van twee werel­ den. Hij veroordeelde de "vlucht" van de regering. H.H. Kuyper, de zoon van Abraham de Geweldige, was teleurgesteld over de houding van de koningin. Kuyper jr. was zwak in zijn stellingname in de oorlog en preekte gehoorzaamheid aan de be­ zetter; één van zijn zonen nam dienst in het SS­legioen en sneuvelde aan het Russische front. De historicus Van Schelven bleek een opportunist en kwam in de fascistische hoek te­ recht. De theoloog Hepp, een onheb­ belijk man en een invloedrijk conser­ vatief theoloog, wilde dat de Kerken zwegen over wat gebeurde. Dat week wel af van zijn binnenkerkelijk optre­ den: hij hield niet op met iemand in brochures te bestrijden als hij van oordeel was dat iemand een bedenke­ lijke mening op theologisch gebied had verkondigd. Omdat hij eveneens tot de vu­kring gerekend kan wor­ den, dient Van der Vaart Smit ge­ noemd te worden, iemand die in de Kerk en in de dagbladpers bekend stond om zijn pro­duits gedrag.

niet te vergeten Gezina van der Mo­ len. Schilder wekte van het begin af op tot geestelijk verzet. Hij werd dan ook al op 22 augustus 1940 gearres­ teerd. De 66­jarige professor V.H. Rutgers probeerde in het voorjaar van 1944 Engeland te bereiken om namens het illegale Trouw en de top van de ARP contact met de regering te zoeken. Op de Noordzee kreeg zijn bootje motorpech; de Duitsers kregen hem te pakken en hij zou begin fe­ bruari 1945 in een Duitse gevangenis overlijden. Een duidelijke conclusie over de VU in de oorlog geeft Stellingwerff ei­ genlijk niet. Dat is ook lastig, omdat hij meer wil beschrijven dan de uni­ versiteit op zichzelf. Die had strakke­ re banden met de Kerk dan bijvoor­ beeld de Nijmeegse universiteit. En de kerkstrijd in gereformeerde kring frustreerde de nodige mensen aan de VU. Bovendien haalt Stellingwerff er ook de pers bij: Van der Vaart Smit aan de foute en de Trouw­groep aan de goede kant. De strekking van de conclusie is ­terecht­ positief.

Perspectief In zijn terugblik en perspectief wijst Stellingwerff op de handhaving van het Pro Rege­motief van Abraham Kuyper en de vezuiling als karakteri­ serende elementen voor de geschie­ denis van de VU in de eerste helft van deze eeuw. Synthese als uit­ gangspunt zou men kunnen zeggen. De kerkstrijd en de introductie van nieuwe vakgebieden zouden de grondslag van de gereformeerde be­ ginselen hebben aangetast. Dat kan zijn. Maar dat zoiets kan leidde tot vervanging van de gereformeerde grondslag voor een algemeen christe­ lijke doelstelling vind ik niet aange­ toond. De tamelijk algemene be­ schouwingen die als persoonlijke re­ flectie van de schrijver in de laatste bladzijden worden aangeboden bevat­ ten meer berusting dan onrust over dat eindeloos boeiende thema van geloof en weten.

Illegale Trouw Aan de andere kant stonden de op­ volger van Gerbrandy als hoogleraar. Oranje, voorts natuurlijk Schilder en

Prof. dr A.F. Manning is ementus h oogleraar va­ derlandse gesch iedenis aan de Katholieke Uni­ versiteit Nijmegen.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen