Ad Valvas 1990-1991 - pagina 191

AD VALVAS 15 NOVEMBER 1990

PAGINA 7

De banaliteit van het kwaad Filosoof Bart Prins over de actualiteit van Hannah Arendt Erno Eskens "Het is een enorm logistiek probleem om zes miljoen mensen te liquideren. Allerlei organisaties en deelorganisa­ ties komen er aan te pas. En ergens in die organisaties zit een Eichmann, die klakkeloos meewerkt aan de grootse catastrofe. Hij doet zijn werk en denkt niet na." Bart Prins, sinds enkele weken doctor in de wijsbegeerte, is gefascineerd door Hannah Arendt beschouwingen over de Duitse luitenant Adolf Eich­ mann, die onder het regime van Hit­ ler verantwoordelijk was voor het transport van joden naar de vernieti­ gingskampen. "Je kunt niet zeggen dat Eichmann een egoïst was of dat hij over de rug­ gen van anderen carrière probeerde te maken. Het was een man die ach­ ter zijn bureau zat. Tijdens het proces dat in 1961 in Jeruzalem tegen hem gevoerd is, beklaagde hij zich nog over het feit dat hij ondanks zijn enorme inzet, nooit tot kolonel is be­ noemd. Dat is toch tekenend. Eich­ mann was gewoon een onnadenken­ de bureaucraat." ­ Zo zag men hem tijdens zijn proces natuurlijk niet. Nee, in het proces wordt hij gepor­ tretteerd als 'kwade genius' en als 'een architect van de holocaust'. Dat beeld klopi niet volgens Arendt. Zij vindt dat Eichmann met een verou­ derde visie op 'goed en kwaad' wordt veroordeeld. We hebben helemaal geen begrippen om iemand als Eich­ mann adequaat te veroordelen, zegt ze, omdat Eichmann's kwaad een nieuw kwaad is. Het is het kwaad van een totalitaire systeem, waarin Eich­ mann een schakeltje is." "Wat heeft de man gedaan? Hij heeft de treinen laten rijden vanuit heel Europa. Als een lopende bandsys­ teem heeft hij het vervoer van joden opgezet. Hij wist wel wat er met de mensen gebeurde, maar 'volgde or­ ders op'. Voor zijn gevoel deed hij ge­ woon zijn werk. Er is bij hem dan geen sprake van een doordachte slechtheid. Zijn slechtheid is banaal, onnadenkend. Hij draait gewoon mee. Dat is 'de banaliteit van het kwaad'. Het is eigenlijk een bureau­ cratisch kwaad. Eichmann deed 'zijn werk' in een foute maatschappij, vol­ gens Arendt.

Het werk van de filosofe Hannah Arendt (1906­ 1975) is nog aitijd actu­ eel, stelt filosoof Bart Prins in zijn proefschrift 'Op de bres voor Vrijheid en Pluriformiteit'. Reden voor een gesprek over Hannah Arendt, Eich­ mann, de Tweede We­ reldoorlog en de ecolo­ gische crisis.

Schrijftafelmoordernaar Eichm ann als goede huisvader ­ Betekent dit dat Arendt Eichmann verdedigde? Nee, hoor. Ze vond dat hij schuldig was aan de bureaucratische mede­ plichtigheid aan de vernietiging van zes miljoen mensen. En dat was iets waar op zichzelf de doodstraf op moest staan volgens haar. ­ Waarom schreef Arendt eigenlijk zoveel over Eichmann en de oorlog? Zi] was joods en kwam uit Duitsland. Dus de oorlog raakte haar persoon­ lijk. Tijdens het nazi­regime is ze naar Parijs gevlucht. Daar werd ze door de Vichy­regering gevangen ge­ nomen. Uiteindelijk is ze in Amerika beland. Toen is ze over de oorlog blij­ ven schrijven. Haar boeken vormen voor een gedeelte ook een reactie op haar relatie met Heidegger. Hun ver­ houding was natuurlijk problema­ tisch: Arendt was jood, Heidegger had nazi­sympathieën. Bovendien was Heidegger al getrouwd, dus dat leidde tot de nodige huiselijke span­ ningen bij de Heideggers. Heidegger heeft toen gezegd dat ze maar beter niet bij hem kon promoveren. Dat zou te veel problemen veroorzaken. Die opstelling heeft ze Heidegger nooit vergeven. En zo'n persoonlijke

ervaring is natuurlijk een drijfveer om over de nazi's te schrijven." ­ Is bij u het oorlogsverleden van uw grootvader ook zo'n drijfveer? "Ik heb het wel zo in mijn proef­ schrift gezet, maar volgens mij weet je nooit precies wat je drijft. Het ver­ leden van mijn grootvader speelt in ieder geval wel op de achtergrond mee. Ik ken hem als een fantastische, gevoelige man en kan mij nauwelijks voorstellen dat hij heeft gecollabo­ reerd met de Duitsers. Maar blijkbaar was hij toch in staat om een schei­ ding te maken tussen een intiem fa­ milieleven en zijn werk voor de Duit­ sers. Daarom vond ik Hannah Arendt's beschrijving van Eichmann ook zo fascinerend want daarin kwam dat dubbele ­de familieman versus de collaborateur­ terug. Arendt laat Eichmann als een aller­ vriendelijkste vader zien met een in­ tiem familieleven. Ze beschrijft bij­ voorbeeld dat Eichmann's vrouw er voor zorgde dat haar man in het pro­ ces goed in pak zat. Dat doet mij sterk denken aan mijn grootvader. Ik had dat eigelijk ook graag in mijn proefschrift gezet, maar het werd mij afgeraden."

­ U hebt Arendt ook persoonlijk ont­ moet, is het niet? "Ja, dat was ook een reden om over haar te schrijven. Ik zat van 1974 tot 1975 aan The New School for Social Research en zij zat daar aan de wijs­ begeerte faculteit. Ik heb bij haar col­ leges gevolgd. Daardoor ben ik het belang van haar werk gaan inzien." ­ Is Arendt's werk ook van belang voor het heden? Jazeker, in het licht van de ecologische crisis heeft de 'ba­ naliteit van het kwaad' een nieuwe actualiteit gekregen. We zijn nu bezig met de vernietiging van de schep­ ping. En we doen er allemaal een beetje aan mee. We drinken uit plas­ tic bekertjes; we komen met de auto. Het hele probleem is gereduceerd tot miniscule deeltjes. Iedereen denkt 'Ik doe toch niets ergs? Het is zoiets kleins wat ik doe.' En dat is die bana­ liteit weer." ­ En is er een weg uit die banaliteit? Er is een eindeloos aantal acties no­ dig om uit de ecologische crisis te ko­ men. Iedereen moet zijn gedrag ver­ anderen; iedereen moet daar het be­ lang van in gaan zien. Maar wij zien dat belang niet meer omdat wij op een verkeerde manier over politiek

denken: wij geloven in een soort pla­ toonse koning­filosoof die het pro­ bleem wel even zal oplossen. Alleen nu zijn het managers. We laten de politiek aan hen over. Daardoor is de politiek verschraald." "Hannah Arendt zegt in dit verband terecht: 'Politiek is te belangrijk om aan professionals over te laten'. Zij pleit daarom voor een terugkeer van de 'publieke ruimte', van de volksver­ gadering naar Grieks model. In de politiek van de Griekse stadstaat werd namelijk nog op voet van gelijk­ heid gesproken." ­ En denkt u daar ook zo over? "Nou, ik ben het op dit punt niet he­ lemaal met Arendt eens. De stand­ punten van de gemeenschap moeten wel worden verdisconteerd, maar ik denk niet dat mensen de morele maatstaven moeten vormen. Ten tij­ de van het Hitler­regime heerste er een grote mate van consensus. Dat moet toch te denken geven. Persoon­ lijk denk ik dat God de maatstaf moet zijn. Ik geloof dus in een religieuze rangordeI waarbij God boven de poli­ tiek staat." Bart Pnns, Op de bres voor Vrijheid en Pluriformi­ teit; Politiek in de post­metafysische revisie van Hannah Arendt. VU­uitgeverij, 1990.

Feestje tienjarig VASVU gevierd met een lacli en een traan Opleiding voor anderstaligen op het nippertje behouden Vanmiddag viert het Voorbereidend Jaar An­ derstalige Studenten (VASVU) het tienjarig bestaan. Hoewel het feest wordt overscha­ duwd door een onder­ zoek dat maar niet van de grond wil komen, overheerst de opluch­ ting. Henk Vlaming De viering van tien jaar VASVU, dat in de eerste jaren alleen nog aan vluchtelingen doceerde, zal vanmid­ dag met een lach en een traan wor­ den gevierd. De traan wordt ge­ plengd omdat het hoofdgerecht van

het feestje, een onderzoek naar de si­ tuatie van tien generaties VASVU­stu­ denten, bij gebrek aan gegevens niet gepresenteerd kan worden. Gelachen wordt er omdat het VASVU door een regeltje op pagina 22 van het Beleidsplan 1991­94 op het nip­ pertje haar voortbestaan veilig kon stellen. In die regel werd het voorbe­ reidend jaar anderstaUge studenten aan de Vrije Universiteit bedacht met 2,5 formatie­eenheden. Dat is precies wat het VASVU denkt nodig te heb­ ben. Het VASVU biedt buitenlandse stu­ denten die in Nederland een univer­ sitaire opleiding willen volgen de ge­ legenheid zich bij te scholen in Ne­ derlands en vakken als wiskunde en economie. De donderwolk is overgetrokken, maar geheel in de traditie van de wat rommelige organisatie van het VAS­ VU, valt de presentatie van een triomfantelijk aangekondigd onder­

zoek naar de situatie van voormalige VASVU­pupillen in het water. Fred Mulder van het VASVU ziet zich van­ middag gedwongen om zijn gehoor uit te leggen waarom een onderzoek, dat al in mei begon, nog niets tast­ baars heeft opgeleverd. Dat is extra vervelend, omdat de uit­ slag van het onderzoek mogelijk, als een kers op een sorbet, een onder­ streping was geweest van het be­ staansrecht van het VASVU. Het star­ tende onderzoeksbureau QQ, dat voor drieduizend gulden het­onderzoek uitvoert, slaagde er maar niet in om de 198 buitenlanders die ooit het voorbereidend jaar hebben doorlo­ pen, tijdig te achterhalen. Om te beginnen kostte het doorne­ men van het ongeordende VASVU­ archief veel tijd. Ook was moeilijk te achterhalen waar veel vroegere VAS­ VU­cursisten zijn gebleven. Van som­ migen is bekend dat ze zich in Ar­ gentini, Australië en Canada ophou­ den.

UiteindeUjk heeft QQ 65 oud­VASVU deelnemers geïnterviewd. De onder­ zoekers hadden zich echter voorge­ steld om 120 interviews af te nemen. De geschatte hoeveelheid tijd per res­ pondent was begroot op 2,5 uur. Het werden er vier. Uit de enquêtes zijn nog geen conclusies getrokken. Dat komt in een later stadium, wanneer de computer zijn werk heeft gedaan. Het VASVU weet zelfs niet hoeveel van de 198 buitenlanders uiteindelijk een universitaire studie hebben ge­ volgd. Laat staan dat veel over hun prestaties bekend is. Ondanks deze tegenslag hebben de onderzoekers wel enkele impressies opgedaan. Zij zagen verschil tussen buitenlanders die wel en niet als vluchteling werden aangemerkt. Vluchtelingen kennen gedurende hun studie aan een unversiteit een hevige inzinking. Dat heeft te maken met de langdurige procedure rond de asielaanvraag en de daarbij horende onzekerheid. In veel gevallen bete­

kende dit het einde van de studie. Veel oud­cursisten uitten kritiek op het VASVU, omdat ze in hun univer­ sitaire studie op werkweken van soms honderd uur stuitten, ondanks het voorbereidend jaar. Hun kennis van de Nederlandse taal bleek in veel ge­ vallen ontoereikend voor een univer­ sitaire studie. Positieve geluiden klonken er evenwel over de opvang door en de inzet van de docenten. Het feestje van het VASVU wordt aan het eind van de middag nog enigszins opgevrolijkt door iets dat tenminste wel is gelukt. De jubilaris presenteert 'Een klas apart', een verslag van tien jaar VASVU. De auteur geeft blijk van een vooruitziende bük, als ze aan het slot van het boekje schrijft: "Als het VASVU zijn twintigjarig jubileum in het jaar 2000 wil kunnen vieren, zal het belang van de opleiding, dat ge­ lukkig niemand ontkent, zwaarder moeten blijven tellen dan de kosten."

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen