Ad Valvas 1990-1991 - pagina 335

AD VALVAS 14 FEBRUARI 19911

• PAGINA 1 1

Waarom is er na twintig jaar milieucrisis nog zo weinig schone teclinolo­ gie? Waarom iiad de in­ troductie van computers in het onderwijs zo wei­ nig succes? En hoe komt het dat zoveel te­ iematica­initiatieven vastlopen? Omdat het Nederlandse technolo­ giebeleid eenzijdig is, vinden dr.ir. R. (Ruud) Smits en dr. J. (Jos) Leyten van TNO. Zij ver­ dedigen dit in een proef­ schrift, waarop ze on­ langs promoveerden aan de VU.

meeste overheden is nog steeds voor­ al technology push." Het technologiebeleid van Economi­ sche Zaken in ons land steekt hier niet slecht bij af. "Men kijkt daar te­ genwoordig wel degelijk naar de vraagkant", zegt Smits. "Maar dat be­ perkt zich tot het economisch beleid voor de industrie." Een groot euvel zijn echter de hoge schotten tussen de depanementen. Het beleid is ge­ splitst tussen één ministerie (EZ) dat technologie behartigt en een ander (OW) dat de discussie over risico's mag belegeleiden. De rest moet zor­ gen voor de toepassing van technolo­ gieën in de eigen sector ­ vaak zonder daarvoor de nodige instrumenten te hebben. En dat werkt vaak niet.

Critical connections

Frank S t e e n k a m p

Kernenergie, gevaarlijke stoffen, ge­ netische manipulatie, automatisering en ontslagen. De geschiedenis kent vele conflicten tussen technologie en maatschappij. Volgens Smits en Ley­ ten Zouden ze grotendeels te vermij­ den zijn. Ze komen voort uit een fa­ lende integratie van technologie en samenleving. Maar als het lukt om . die kloof te dichten, worden beide daar beter van. Techniek zal zich dan meer richten op maatschappelijke doelen, minder op weerstanden stui­ ten en het 'creatieve potentieel' van de gebruiker beter benutten. Dat klinkt utopisch. Toch zijn de be­ denkers van dit rooskleurige perspec­ tief praktijkmensen. Smits en Leyten zijn directeur en staflid van het snel­ groeiende Studiecentrum Technolo­ gie en Beleid (STB) van TNO in Apeldoorn. In die hoedanigheid de­ den ze vele opdrachtstudies voor overheid en bedrijfsleven. En voor minister Deetman legden ze de basis voor het Nederlandse beleid inzake technology assessment, in de wande­ ling kortweg TA genoemd. 'Technology Assessment' is ook de ti­ tel van hun boekwerk, dat verleden, heden en toekomst van dit beleidsin­ strument behandelt. TA begon m de VS als een onderzoeksmethode naar de gevolgen van een nieuwe techno­ logie, maar ontwikkelde zich in twin­ tig jaar tot een meer politiek proces waarin gebruikers en andere betrok­ kenen van techniek een rol spelen. Smits en Leyten zien TA als hèt mid­ del om te komen tot een rationeler technologiebeleid, landelijk, maar ook binnen ondernemingen.

Waakhond De behoefte aan 'technologie­toet­ sing' zoals het in de jaren zeventig even heette, ontstond doordat zaken als automatisering, nieuwe medische technieken en kernenergie tol maat­ schappelijke onrust leidden. TA als waakhond moest tijdig voor mogelij­ <e problemen waarschuwen. De sa­ menleving kon daarop dan inspelen ­ desnoods door de betreffende ont­ wikkeling te verbieden. "Maar inmiddels", legt Leyten uit, "zijn er een paar dingen duidelijk ge­ worden. Het beeld van een techniek die er plotseling aankomt en dan al­ lerlei maatschappelijke 'gevolgen' krijgt, klopt maar zelden." Technolo­ gie is immers een maatschappelijk verschijnsel, waarover niet op één plaats één moment beslissingen te

Jos Leyten ( I . ) en Ruud Smits

Foto Bram de Hollander

'Niet de gevaren, maar de kansen worden miskend' Onderzoekers presenteren optimistische visie op technologie nemen vallen. "Vaak liggen de tech­ nische mogelijkheden er al lang, maar is het probleem dat de politiek of groepen betrokkenen die mogelijk­ heden ­ met al hun kansen en risico's ­ niet herkennen." Kansen. Dat is het sleutelwoord waarmee Leyten en Smits de ver­ vreemding tussen technologie en de rest van de samenleving te lijf willen. "Ik wil de stelling wel verdedigen, dat in het technologiebeleid het ge­ vaar van 'gemiste kansen' groter is dan dat van onverwachte risico's", zegt Smits. En juist dat missen van kansen moet ook voor technologie­ ontwikkelaars reden zijn om vroegtij­ dig de discussie met gebruikers aan te gaan. Smits noemt ais voorbeeld de intro­ ductie van computers op scholen. "Die leverde veel minder op dan was gehoopt. Hier en daar belandden de computers zelfs op zolder." Oorzaak waren niet de computers zelf (die be­ stonden al vele jaren), maar het feit dat het onderwijsveld slecht voorbe­ reid was en daardoor te traag rea­ geerde. Er was te weinig gedaan aan scholing, beslissingen over hardware en software werden niet breed gedra­ gen. Gevolg was dat kansen op echte vernieuwing ­ zoals ontwikkeling van onderwijssoftware ­ grotendeels wer­

den gemist. Ook de milieuproblematiek kan je zien door die technologie­vriendelij­ ke bril. Het is niet alleen een voor­ beeld van risico's, maar vooral van gemiste kansen. Leyten: "De discus­ sie over milieuproblemen speelt al sinds de jaren zeventig. De economi­ sche gevolgen kunnen enorm zijn. Toch kost vertaling van milieupro­ blemen in schone technologie nog steeds grote moeite." Volgens de TNO'ers is de industrie niet van kwade wil. Ook landbouw, verkeer en huishoudens vervuilen. En aan scho­ ne technologie zou veel te verdienen zijn. Dat die toch vooral slechts op gang komt, wijten ze vooral aan het ontbreken van efficiënte communi­ catie. Moderne technology assessment heeft juist tot doel om communicatie tot stand te brengen. Techniek wordt er beter van als vroegtijdig de vraag­ kant en andere betrokkenen een rol krijgen. Omgekeerd zijn er ook 'pro­ bleemgerichte' TA's, waar juist bij een probleem de geschikte technie­ ken worden gezocht. En terwijl TA in het begin louter uit onderzoek be­ stond, speelt nu discussie een even grote rol. Het gaat immers om ver­ kenning en beoordeling van behoef­ ten, mogelijkheden en risico's; daar­

voor bestaan geen objectief­weten­ schappelijke methodes. Terwijl technology assessment vaak nog gezien wordt als de aloude waak­ hond, propageren de optimisten Smits en Leyten TA juist als een speurhond die zowel gevaren als nieuwe wegen opspoort. Ook voor het technologiebeleid, dat vaak faalt bij het vinden van problemen bij de ontwikkelde oplossingen, kan TA daarom belangrijk zijn. Maar die boodschap is nog geen gemeengoed. Zelfs bij het ministerie van Onder­ wijs, heeft men het blijkbaar met goed begrepen: "TA heeft in het overheidsbeleid nog een marginale positie," vertelt Smits. "Voor de rege­ ring valt het onder 'ethische en maat­ schappelijke consequenties' van we­ tenschappelijk onderzoek. Wij willen TA uit die hoek halen en erkend krij­ gen als een wezelijk onderdeel van het technologiebeleid." Datzelfde proberen ook TA­collega's elders in Europa, bleek nog in no­ vember bij een congres in Milaan. Leyten: "Maar de algemene conclu­ sie was dat de invloed op het techno­ logiebeleid nog vrijwel nul is. We doen steeds betere en mooiere studies en die worden ook gebruikt door be­ drijven, vakbonden en instellingen. Maar hel dominante beleid van de

Leyten noemt telematica, de combi­ natie van telecommunicatie en infor­ matica. "Zo'n technologie houdt zich niet aan bestaande grenzen. De Ra­ bobank wil bijvoorbeeld beginnen met data­omroep. Net als teletekst zou men via onbenutte 'lijnen' in het TV­signaal boodschappen naar filia­ len willen sturen. Technisch is dat simpel. Maar ons stelsel is er niet op voorbereid. De PTT zegt: 'Dit is tele­ communicatie, daar moeten wij een vergunning voor geven'. De NOS vindt het omroep, dus die bemoeit zich er ook mee. En ook de ministe­ ries van Verkeer en Waterstaat en de kabelexploitanten beschouwen het als hun toko." Veel toepassingen van telematica ­ TV­a la carte, telewinkelen, video­ conferencing ­ zijn al in de jaren ze­ ventig bedacht, maar komen niet goed van de grond. Volgens Leyten komt dat door eenzijdige nadruk op technische aspecten. "Er is nieuwe wetgeving nodig, er moeten nieuwe partijen samenwerken, er moet nage­ dacht worden over privacy en verre­ kening van kosten. En er moet dui­ delijk worden, aan welke diensten nu precies behoefte is. Maar die zaken zijn systematisch verwaarloosd." Ge­ volg: vastlopende initiatieven als het Totaalnet Zuid­Limburg, en hoge kosten door dure adviescommissies die steeds weer gaatjes in het systeem moeten dichten. Volgens Leyten heeft het Office for Technology Assessment (OTA) van het Amerikaanse congres het beter aangepakt. Dat schreef onlangs het rapport Critical Connections: een grondige verkenning van alle moge­ lijkheden en consequenties van tele­ matica, inclusief de behoefte aan nieuwe regels en dwarsverbanden. "Maar bij ons blijft elk ministerie sprokkelen op het eigen terrein. En het parlement? Dat doet er niks

Philips Collega Smits vertelt over de Kamer­ behandehng van de enorme subsidies voor Philips, m het kader van het chip­programma Jessi. PvdA­kamer­ lid Van Gelder stelde er drie)fsagen over, minister Andriessen gaf een paar oppervlakkige antwooiden. En klaar was het debat. Want meer kon het Kamerlid er zelf niet over beden­ ken. "Maar als daar nu zo"n rapport als Critical Connections had gelegen, had hij het debat veel verder kunnen brengen: welk onderzoeksbeleid voert Nederland, hoe staat dat m Europees verband, wat is de verwachte vraag naar de verschillende chip­soorten, enzovoort." Maar ook voor de universiteiten heb­ ben de twee een boodschap, getuige een van de stellingen bij hun proef­ schrift: "Het feit dat ingenieurs m een vrijwel exclusieve bèta­omgeving worden opgeleid, is een van de be­ langrijkste obstakels voor een goede integratie van technologie en samen­ leving."

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen