Ad Valvas 1990-1991 - pagina 179

AD VALVAS 8 NOVEMBER 1990

PAGINA 7

Ondergronds verder feesten Tentoonstelling over het studentenverzet tijdens de Tweede Wereldoorlog De Jong is niet onfeilbaar. "We zaten verbreed moest worden tot het stu­ De toga van professor soms uren op het puntje van onze dentenverzet in heel Nederland. Cleveringa hangt er, een "Nou, we laten misschien iets meer stoel. Sommige mensen hadden van Kriterion zien dan we an­ prachtige verhalen." loyaliteitsverklaring on­ dingen Het eerste deel van de tentoonstel­ ders gedaan zouden hebben. De dertekend door een stu­ groep waaruit de bioscoop voortkomt, ling behandelt de situatie aan het be­ gin van de oorlog. Op de universitei­ Kindercomité, krijgt veel aan­ dent die zich voor de ge­ het dacht. Dat comité hielp kinderen on­ ten werd feller dan elders geprotes­ teerd tegen de maatregelen van de legenheid Jan Lul noemt derduiken", zegt Liesbeth van der Duitse bezetter. Toen de Joodse Horst, die samen met Joke Bosch en ligt ter inzage, en uit een Ted Schoonenberg de tentoonstel­ ambtenaren in 1940 hun ontslag kre­ gen, leidde de protestrede van de ling maakte. Zij studeerde geschiede­ oude radio klinken nis en werd door het museum aange­ Leidse hoogleraar Cleveringa tot een stemmen uit de oor­ staking die zich gedeeltelijk uitbreid­ steld. Joke en Ted kregen als werk­ student een vergoeding van ^Criterion de tot andere universiteitssteden. L a­ logstijd. Vanaf 9 no­ en gebruikten de tentoonstelling voor ter hieven de meeste studentenvere­ vember is in het Ver­ nigingen zich op toen Joden niet lan­ hun afstudeerscriptie. ger lid mochten zijn. Uiteindelijk liep zetsmuseum de ten­ Rommel de situatie zo uit de hand dat in 1943 het hoger onderwijs helemaal stil toonstelling Heden geen Het gesprek met L iesbeth van der kwam te liggen. Studenten konden en Joke Bosch vindt plaats te college te zien, over het Horst toen óf onderduiken óf in Duitsland midden van de rommel, in de week studentenverzet tijdens voor de opening van de expositie. De gaan werken. cassetterecorder had weinig zin: bij de Tweede Wereldoor­ Corpsbal het afluisteren bood het bandje voor­ namelijk een breed scala aan zaag­, In het tweede deel van de tentoon­ log.

Dick Roodenburg Het Verzetsmuseum vestigde zich vijf jaar geleden in een voormalige syna­ goge in de Amsterdamse Rivieren­ buurt. Op de begane grond bevindt zich de permanente expositie, waarin authentieke voorwerpen, foto's, video en geluidsmateriaal een overzicht ge­ ven van het verzet tijdens de Duitse bezetting. De februaristaking 1941 en de illegale pers krijgen uiteraard rui­ me aandacht. De bovengalerij van het museum is bedoeld voor tijdelijke tentoonstellingen. Heden geen college duurt tot 24 maart 1991. Het plan voor deze expositie is af­ komstig van de uit het studentenver­ zet voortgekomen bioscoop Kriterion. De bioscoop, die deze week 45 jaar bestaat, wilde daarmee aandacht be­ steden aan zijn ontstaansgeschiedenis. Het verzetsmuseum nam dit initiatief over, maar vond dat het onderwerp

boor­ en timmergeluiden. De makers van de tentoonstelling helpen zelf mee aan de praktische uitvoering van hun project. Na het hoofd nu de handen. Ze begonnen een jaar terug met het doornemen van alle literatuur over het verzet waar bij wijze van spreken het woord student in voor kwam. Vervolgens doken de drie in de uni­ versiteitsarchieven en daarna werden de studentenverenigingen benaderd. Vooral dat laatste leverde verrassend veel materiaal op. Spullen van zol­ ders waar jarenlang niemand geke­ ken had. De gegevens waren vaak per dispuut of per jaarclub geordend en op grond daarvan konden indivi­ duen benaderd worden. Veel mensen die jarenlang hun mond gehouden hadden, wilden nu ineens praten. Dat kan volgens Joke Bosch te ma­ ken hebben met het idee van 'straks ben ik er niet meer', de laatste kans om onjuistheden in de geschied­ schrijving recht te zetten. Want ook

stelling komt de rol van studenten binnen het algemene verzet aan de orde. Joke: "Inderdaad wordt daar wel eens lacherig over gedaan, over al die Nederlanders die na de oorlog in het verzet bleken te zitten. Met cij­ fers kun je natuurlijk alle kanten op, maar van de 15.000 studenten zijn ruim 400 in het verzet omgekomen. Dat is een veel hoger percentage dan het landelijk gemiddelde." Studenten waren bij allerlei vormen van verzet betrokken. Dat Erik Hazelhoff Roel­ sema als corpsbal het verzet inrolde mag sinds Soldaat van Oranje be­ kend verondersteld worden, maar ook Hannie Schaft, Het meisje met het rode haar, was studente. De actie­ ve rol van studenten valt voor een deel te verklaren uit hun maatschap­ pelijke positie. Ze hadden meestal geen verantwoordelijkheid voor een gezin en waren goed georganiseerd. Liesbeth: "Wat in de tentoonstelling aardig tot uiting komt, is dat studen­ ten voor de oorlog vrijwel a­politiek

waren. Het gezelligheidsleven stond voorop, daarnaast sport en ook wel cultuur. Als je dat zo bekijkt zou je niet zeggen dat juist die mensen zo principieel waren. In het begin van de oorlog gaat het er dan ook om hun feestjes ondergronds voort te zet­ ten. Langzamerhand zie je de over­ gang naar het verzet." Maar ook in het verzet bleef soms die studentikoze sfeer aanwezig. Het ille­ gale studentenblad 'Ons Volk' maak­ te een persiflage op het Duitse pro­ pagandablad 'De Gil'. Die is op de tentoonstelling te zien.

Scheikundelab Ook de Vrije Universiteit leverde haar bijdrage aan het studentenver­ zet. Toen de studenten in 1943 een loyaliteitsverklaring moesten teke­ nen, heeft de VU duidelijk gesteld: daar doen we niet aan mee, we gaan dicht. De VU­hoogleraar Oranje was betrokken bij het 'Aussenministeri­ um', een initiatief van Delftse stu­ denten om de in Duitsland tewerkge­ stelde studenten weer terug te halen. In het scheikundelaboratorium aan de De L airessestraat werden identi­ teitsbewijzen vervalst en op de ten­ toonstelling hangt verder een foto van de clandestiene promotie van S. Wytzes op 11 september 1943. Tijdens de lustrumavond van Krite­ rion draait de film De zes jaren, die de hele periode van de tentoonstel­ ling in het Verzetsmuseum op video te zien is. De zes jaren werd eind 1946 gemaakt naar aanleiding van een verzoek van het World Student Service Fund om filmbeelden van het Nederlandse studentenverzet voor onder andere het Amerikaanse

Naar aanleiding van de tentoonstel­ ling schreven de drie makers een brochure die verkrijgbaar is bij het Verzetsmuseum. Op een heldere ma­ nier wordt een overzicht gegeven van het studentenverzet tijdens de Twee­ de Wereldoorlog. Interviews die voor de tentoonstelling ingekort moesten worden, komen in de brochure beter tot hun recht.

De tentoonstelling 'Heden geen college is tot en met 24 maart 1991 te bezichtigen in het Verzets museum, Lekstraat 63 T el 44 97 97

45 jaar Kriterion: een pomp, een bios en een oppas Dit jaar bestaat de Stichting On­ derlinge Studenten Steun, vooral bekend door de bioscoop Krite­ rion, 45 jaar. Het idee voor de op­ richting van een bioscoop ont­ stond bij Piet Meerburg. Samen met een groep medestudenten was hij tijdens de oorlog actief in het verzet. De zelfstandigheid die zij hadden bereikt wilden ze na de oorlog niet meer opgeven. De groep bedacht dat een stichting in het leven geroepen zou moe­ ten worden, die voor werkgele­ genheid en dus inkomsten voor studenten moest zorgen. Zo kon­ den studenten, onafhankelijk van ouderlijke bijdragen, zelfstandig in hun levensonderhoud voor­ zien. Met dit doel werd in 1945 de Stichting Onderlinge Studen­ ten Steun opgericht.

Wapensmokkel geor ganiseer d door het Dido-dispuut, in het pand aan de Herengracht waar nu café W a l e m gevestigd is • ' 5 Foto Cas Oorthuys

publiek. Omdat die beelden er niet bleken te zijn, nam toenmalig student Willem de Vogel ­ later directeur van de Stichting Film Wetenschap en docent aan de filmacademie ­ het ini­ tiatief tot een korte speelfilm. Zijn scenario werd verfilmd door regis­ seur Josephson. De film vertelt in een half uur het verhaal van medicijnenstudent Jan en zijn vrienden, die na een avond stappen op 10 mei 1940 's ochtends meteen nuchter zijn als ze op de ra­ dio het nieuws horen van de Duitse inval. Gaandeweg raken ze betrokken bij het verzet. De rede van Cleverin­ ga, de loyaliteitsverklaring, de te­ werkstelling, alles is netjes in de film verwerkt. Jan wordt gespeeld door de latere staatssecretaris van Justitie Glastra van Loon, toentertijd om­ schreven als de Nederlandse James Mason. Aan het eind van de film werkt Jan, na de bevrijding, als opera­ teur bij het juist geopende Kriterion.

De bioscoop was het eerste werk­ object. In 1948 kwam daar de op­ pascentrale bij en in 1961 volgde de benzinepomp aan de Zeebur­ gerdijk in Amsterdam­Oost. Anno 1990 valt alleen de pomp nog rechtstreeks onder de verant­ woordelijkheid van de oorspron­ kelijke Stichting. De oppascentra­ le heeft een eigen bestuur, maar participeert nog wel bmnen de SOSS. De bioscoop is als vereni­ ging een zelfstandig leven gaan leiden en huurt alleen nog maar het pand van de Stichting. Kriterion, de bioscoop, heeft een rijke geschiedenis. Vanaf het eer­ ste succes met Brief encounters van David Lean in 1947 lag de nadruk op de kwaliteitsfilm. Voor de nieuwste Bergman of Altman moest je meestal in Kriterion zijn. Later werden via Film Interna­

tional regisseurs als Tarkovski en filmlanden als Japan in Neder­ land gemtroduceerd. Een pro­ bleem was dat het publiek niet al­ tijd even trouw bleek. Vanaf 1982 brengt Kriterion ook zelf films uit, fnet name Oblomov was een groot succes. Dit jaar worden in Studio K. (de bovenzaal van Kri­ terion) de films van het Filmmu­ seum vertoond, omdat het mu­ seum in het Vondelpark aan een grondige verbouwing toe was. De oppascentrale timmert min­ der aan de weg. Toch worden jaarlijks zo'n 5000 oppassen via de Stichting verzorgd, waarvan VU­ studenten ongeveer de helft voor hun rekening nemen. Onlangs begon de oppascentrale een crè­ che voor medewerkers van de Universiteit van Amsterdam. Benzinestation Kriterion, bevoor­ raad door Shell Nederland, had in het recente verleden te maken met acties tegen de apartheid in Zuid­Afrika. Als er weer eens een verfbom naar binnen werd ge­ gooid, waren de studenten dagen bezig de verf van de artikelen te krabben. In 1986 brandde de win­ kel zelfs af. Nu staat er een nieu­ we en gezien de ontwikkelingen in Zuid Afrika ­ laten we optimis­ tisch blijven ­ is deze een langer leven beschoren. Het grootste ge­ vaar komt op dit moment van de ringweg rond Amsterdam die de Schellingwoudebruggen degra­ deert tot een provinciale bijweg. De eerste week bleek de omzet inderdaad zo'n tien procent te­ ruggelopen, maar later trok dat weer bij. De pomp kan overigens nog steeds nieuwe studentmede­ werkers gebruiken.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen