Ad Valvas 1990-1991 - pagina 165

I BOEKEN 1

AD VALVAS 1 NOVEMBER 1990 I

PAGINA 9

Opoffering en heroïek Een aangrijpend boek over de geschiedenis van een Nederiandse communistische vrouwenorganisatie lolande Withuis, Opoffering en Heroïek, De men­ tale wereld van een communistische vrouwe nor ganisatie in naoorlogs Ne de rland 1946­1976. (diss ) Uitge rij Boom Meppel.

Harry van den B e ^ "Mensen maken de geschiedenis, maar ze weten niet welke." Deze uitspraak van Wim Kayzer uit de TV­serie 'Nauwgezet en wanho­ pig' zou het motto kunnen vormen van het onderzoek dat Jolande Wit­ huis, medewerkster vrouwenstudies bij de vakgroep Politicologie van de VU, heeft verricht naar de geschiede­ nis van de Nederlandse Vrouwen Be­ weging (NVB). De NVB staat te boek als een nauw aan de CPN gelieerde vrouwenorga­ nisatie, die in de jaren zeventig over­ rompeld werd door de tweede femi­ nistische golf en zich sterk afzette te­ gen de nieuwe generatie feministes. Pas in het begin van de jaren tachtig, wanneer het Nederlandse commu­ nisme in een diepe ideologische crisis raakt en een vernieuwingsbeweging op gang komt, vond ook een hero­ riëntatie plaats bij de NVB. Maar deze heroriëntatie kwam te laat. De NVB schrompelde in de tweede helft van de jaren tachtig verder ineen. Jolande Withuis laat deze laatste pe­ riode in haar onderzoek buiten be­ schouwing. Haar onderzoek heeft be­ trekking op de ontwikkeling van de NVB vanaf de oprichting in 1946 tot de tweede helft van de jaren zeventig: het moment, waarop de tegenstellin­ gen tussen NVB en de nieuwe gene­ ratie feministes een hoogtepunt (of Uever gezegd: een dieptepunt) bereik­ ten. De manier waarop het nieuwe femi­ nisme door de NVB werd bekriti­ seerd, vertoonde bepaalde ambivalen­ ties. Enerzijds werd het feminisme fel aangevallen, omdat het 'vrouwen te­ gen mannen opzette' en daardoor 'vrouwen afhield van de politiek'. Anderzijds werd verbitterd gesproken over het feminisme, dat 'zaken aan de orde stelde, die door het NVB al­ tijd al aan de orde werden gesteld'.

Sexe­solidariteit De houding van de NVB in deze pe­ riode was ook in een ander opzicht ambivalent. Het nieuwe feminisme werd afgewezen, omdat volgens de NVB sexe­solidariteit geen basis kon zijn voor progressieve vrouwenstrijd. Maar daarmee werd de eigen be­ staansreden van de NVB als vrouwen­ organisatie problematisch. Zowel het emotionele karakter van deze NVB­ kritiek als de tegenstrijdige inhoud ervan vormden aanleiding voor het onderzoek van Jolande Withuis. Haar speurtocht naar het verleden

van de NVB beperkt zich niet tot graafwerk in archieven van NVB­do­ cumenten en de door het NVB uitge­ geven publicaties. Mede op basis van een reeks langdurige interviews en particuliere correspondenties van NVB­leden heeft Jolande Withuis ge­ poogd om de geschiedenis van de NVB als het ware van binnenuit te beschrijven en te analyseren. Het gaat in haar onderzoek niet al­ leen om het officiële beleid van de NVB maar vooral om de leefwereld van NVB­vrouwen: hun gezamenlijke ervaringen, de manier waarop deze ervaringen verwerkt werden, de ma­ nier waarop ze him identiteit als NVB'sters beleefden en definieerden en de leefstijl, die ze ontwikkelden. Het resultaat van deze intensieve speurtocht is een indringend en ont­ hutsend beeld van een organisatie die in de beginfase feministische idealen propageerde, waar zij zich dertig jaar later heftig van distantieerde.

Concentratiekamp De NVB werd in 1946 opgericht door een groep vrouwen, die het concen­ tratiekamp Ravensbruck hadden overleefd. I nzet daarbij was dat vrou­ wen een specifieke politieke rol zou­ den kunnen vervullen om een nieu­ we maatschappij op te bouwen en duurzame vrede te bevorderen. Een niet­partijgebonden vrouwenorgani­ satie werd noodzakelijk geacht om vrouwen uit verschillende politieke gezindten te verenigen en er voor te zorgen dat vrouwen voortaan meer in de Nederlandse politiek te vertellen zouden krijgen. Maar onder invloed van de koude oorlog verdwijnt deze brede oriënta­ tie en verandert de NVB van karakter. De houding ten opzichte van het Oostblok wordt een dominant thema in het beleid van de NVB en in de leefwereld van NVB'sters. Mede als gevolg daarvan wordt de relatie met de CPN steeds belangrijker. Het re­ sultaat is dat de NVB vanaf het begin van de jaren vijftig getypeerd kan worden als een suborganisatie van de CPN. De koude oorlog wordt door Jolande Withuis beschreven als een tweezijdig fanatiseringsproces. De NVB werd door de buitenwacht beschouwd als een 'mantelorganisatie' van de CPN en werd dus verdacht gemaakt als 'vijfde kolonne'. In december 1951 werd het lidmaatschap van de NVB voor ambtenaressen verboden. De NVB werd maatschappelijk geïso­ leerd, maar ze liet zich ook isoleren. Het in de CPN dominante marxisme­ leninisme bood het referentiekader om het isolement positief te interpre­ teren als voorhoedepositie en de kou­

formuleerden: tussen klassebewuste vrouwen en andere vrouwen. Van de aanvankelijke feministische idealen over de vrouwelijke inbreng in de po­ litiek bleef niet veel meer over dan een communistische variant van de traditionele gezinsideologie.

Aanmatigend

S(ac/geno<en, Twee jonge Amerikanen, vader en moeder van 2 kin­ deren, zitten al 2 ^ jaar in de gevangenis in New­York. Wat is hun misdaad? Julius en Ethel Rosenberg waren actieve strijders voor de vrede. Zij *reigerden te geloven aan d e oplossing van inter­ nationale conflicten door middel van wapengeweld. Zg werden op grond van een getnlgenverirlwlny, waarvan thuis vast staat dat dece vals was, beschaldlgd vaa spionnage en veroordeeld tot de dood op de electilsche stoel ! ! Dit vonnis mag NI ET voltrokken worden ! Reeds hebben tienduizenden personen in en buiten Amerika htm protest laten horen. . BmyfOtiBrs van

Laai ook

AmsierdamI

uw protest horen!

Redt lie Rosenbergs van de elecirische stoel I Nederiandse Vroawenbewegliic Ctowest Amsterdam

Pamflet uit 1 9 S 3 van de Nederiandse Vrouwen Beweging de oorlog op te vatten als een voort­ zetting van de antifascistische strijd in de periode 40/45. Feministische gezichtspunten ver­ dwenen in de vijftiger jaren van de poütieke agenda van de NVB. Politie­ ke kwesties werden vóór alles beoor­ deeld in termen van 'klasse'. De term 'klasse' en de daarmee samenhangen­ de woordcombinaties 'klassestand­ pimt' en 'klassepositie' functioneer­ den als metafoor, via welke de Oost­ West­tegensteUing, de tegenstelling kapitaal­arbeid en de tegenstelling tussen partijlijn en afwijkende opvat­ tingen aan elkaar gelijk werden ge­ steld. In deze ééndimensionale maat­ schappijvisie konden afwijkingen van de 'juiste lijn' niet getolereerd wor­ den. De term 'klasse' werd uiteinde­ lijk het symbool voor "een identiteit.

die de verhoudingen tot andere men­ sen bepaalde, loyaliteiten 'voor­ schreef of uitsloot". Niet alleen in de CPN, maar ook binnen de NVB leid­ de de zorg om de 'juiste klasse­orién­ tatie' tot een vergaande discipline­ ring. De aanvankelijke pluriformiteit maakte plaats voor een benauwende uniformiteit. Openheid maakte plaats voor een sfeer, waarin niet alleen kritiek maar ook feitelijke gebeurtenissen (zoals de onthullingen over Stalin in 1956) ta boe werden. Solidariteit op basis van sexe maakte plaats voor solidariteit op basis van 'klasse'. Het ging bij de NVB vanaf de jaren vijftig niet meer om de tegenstelling tussen vrouwen en marmen, maar vooral om de te­ genstelling tussen NVB­vrouwen en andere vrouwen of zoals zij het zelf

Hoogleraren stellen plan milieu-economie op Frank Ste e nkamp Zeven hoogleraren economie gaan zich in opdracht van minis­ ter Ritzen buigen over het milieu­ economisch onderzoek in ons land. Dit moet een plan opleve­ ren voor versterking van het on­ derzoeksgebied. Gemeten naar internationale maat­ staven slaat ons land met zijn handvol milieu­economen geen slecht figuur. In grote lijnen blijft het milieu echter de blinde vlek van het economische onderzoek. Tegelijk kampt het mi­ lieubeleid met een tekort aan kennis

over de samenhang tussen milieu, technologie en economie. Volgens een vorig jaar verschenen advies van de Raad voor Milieu­ en Natuuronderzoek (RMNO) is overi­ gens in het algemeen het sociaalwe­ tenschappelijk onderzoek naar mi­ lieuproblemen achtergebleven. Mi­ nister Ritzen, zelf econoom, trok daar­ uit vorige maand in het Wetenschaps­ budget 1991 de conclusie, dat in elk geval de milieu­economie Verster­ king en internationalisering' behoeft. Om die versterking voor te berei­ den, is half oktober een commissie Milieu­economie in Nederland (MeiN) ingesteld. Voorzitter is prof.dr. J.B. Opschoor, die zich bij de

tie tussen milieuproblemen en econo­ mische activiteiten past bijvoorbeeld niet goed in het gangbare marktbe­ grip­ Volgens de toelichting bij het in­ stellen van de commissie heeft mi­ lieu­economie daarom een multidis­ ciplinaire omgeving nodig. Opschoor CS. moeten uitzoeken wat in dat ver­ Warrig \ band de beste plek is voor dit onder­ De milieu­economie moet bijdra­ zoek: binnen de economie, binnen de gen aan het analyseren en oplossen milieukunde, of ergens ingebed tus­ van milieuproblemen. Daartoe moet sen andere milieuspecialismes. Ook ze gebruik maken van begrippen en moeten ze bezien of er biimen be­ methoden uit verschillende specialis­ staande onderzoeksprogramma's ge­ men binnen de economie. Maar daar­ noeg ruimte is voor milieu­economie naast moet ze nieuwe concepten ont­ en eventuele nieuwe plannen schet­ wikkelen. De vaak vertraagde interac­ i sen.

VU al sinds de jaren '70 als econoom met het milieu bezighoudt. Andere leden zijn prof.dr.ir. A. Kapteyn (KUB), prof.dr. J.G. Lambooy (UvA), prof.dr. A. Neutjes (RUG) en prof.dr. L.G. Soete (Universiteit Limburg) en twee hoogleraren uit Wageningen en Rotterdam.

Het belangrijkste raadsel d a a r b i j ^ hoe dergelijke paradoxale ontwikke­ lingen plaats hebben kunnen vinden: hoe solidariteit zich kan ontwikkelen tot een verstarrende disciplinering; hoe strijdbaarheid zich kan ontwikke­ len tot een aanmatigend voorhoede­ denken; hoe opofferingsgezindheid zich kan ontwikkelen tot een totale onderschikking aan een politieke partij. Het is eigenlijk het raadsel dat bij elke historische analyse van com­ munistische bewegingen opduikt en dat maar zelden wordt opgelost. Het raadsel verdwijnt meestal achter mo­ raliserende beschouwingen, zoals Isaac Deutscher ooit eens opmerkte. Een belangrijke verdienste van het onderzoek van Jolande Withuis is dat ze daarin verder gaat dan het alleen in kaart brengen van de geschiedenis. Ze tracht ook inzicht te verschaffen in de 'logica' van de ontwikkelingen in de NVB. Via verschillende invals­ hoeken wordt belicht wat de NVB voor haar leden betekende en welke konsekwenties dat had voor de on­ derlinge relaties tussen NVB'sters, de relaties met andere vrouwen en de relaties met (voornamelijk commu­ nistische) marmen. Belangrijk daarbij is de gemeen­ schappelijke ervaringswereld, die vooral bepaald wordt door de bezet­ tingstijd. Voor de verwerking van traumatische ervaringen, die vrou­ wen tijdens het verzet in de jaren '40/'45 en/of het verblijf in concentra­ tiekampen hadden opgedaan en van him desillusies over het uitblijven van maatschappelijke vernieuwing na de bevrijding betekende de NVB heel veel. De NVB bood een ideologisch en levensbeschouwelijk referentieka­ der, waarmee deze ervaringen en de­ sillusies verwerkt konden worden en dat ook een zin gaf aan het leven van de 'overlevenden'. Opofferingsge­ zindheid, doorzettingsvermogen en plichtsgevoel ten aanzien van maat­ schappelijke idealen stonden daarbij centraal. Deze mentale en ideologische toerus­ ting versterkte ten tijde van de koude oorlog het isolement, maar gaven te­ gelijkertijd de kracht om dat te dra­ gen. Juist omdat NVB­vrouwen zo­ veel investeerden in deze mentale toerusting, werd tot ver na de koude oorlogsperiode elke gebeurtenis die daarmee niet te rijmen viel, ontkend en verdrongen of gemterpreteerd als een aanval die met alle middelen af­ geslagen diende te worden. Jolande Withuis is er bij de beschrij­ ving van dit proces in geslaagd om vanuit een gedistantieerde betrokken­ heid weer te geven, hoe deze ontwik­ keling ook op individueel niveau door NVB­vrouwen ervaren en ge­ dragen werd en met welke emoties dat gepaard ging. Het resultaat is een uniek en in som­ mige opzichten aangrijpend boek, dat een belangrijke bijdrage levert aan de geschiedenis van het nederiandse communisme.

Hany van den Berg is universitair docent aan de faculteit sociaal­culturele we te nschappe n.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen