Ad Valvas 1990-1991 - pagina 115

AD VALVAS U OKTOBER 1990J

PAGINA 7

'Het is echt niet nodig je altijd met politiek bezig te houden' Prof. Varga over literatuur en politiek in Hongarije ­ Had Konrad dan niet als officiële Prof.dr. S.A. Kibédi Var­ op alle universiteiten Hongaren werkzaam zijn. Als ik in een ander jood kunnen functioneren? ga, hoogle raar Frans, land een gastcollege houd komt er na "Het is me nooit helemaal duidelijk afloop altijd wel iemand bij me die geworden waarom sommige mensen werd onlangs benoemd zegt: ik kom ook uit Hongarije." niet mochten publiceren. Misschien tot lid van de Hongaarse dat het te maken had met het feit dat Hoertjes Pilinsky nooit direct over actuele po­ academie van weten­ De opstand van 1956. Het is een be­ litieke vraagstukken schreef en K on­ schappen. Ook is zojuist grip geworden, een ander woord voor rad wel. Tot op zekere hoogte mocht gruwelijk communistische re­ je wel kritiek uitoefenen. Je mocht bij uitgeverij Meulenhoff hoe pressie zijn kan. Maar niet minder gerust zeggen dat in een bepaald dis­ een door Varga samen­ opmerkelijk is geweest dat Hongarije trict frauduleuze handelingen waren daarna zich snel ontwikkelde tot het gepleegd bij het bouwen van wonin­ gestelde bundel Hon­ meest liberale land van het Oostblok. . gen. Dan werd een enkele keer een Varga: "Het systeem van Kadar (par­ min of meer hooggeplaatste figuur gaarse verhalen ver­ tijleider van 1956 tot 1989, red.) was: ontslagen, maar dat tastte de macht schenen. Een gesprek geen martelaren creëren. Al in de ja­ van Kadar niet aan." ren zeventig konden kranten kriti­ over Hongaars indivi­ Tractormeisjes sche opmerkingen publiceren zonder De relatief liberale politiek heeft de dat de journalisten op hun donder dualisme, over martela­ wetenschap en cultuur in Hongarije kregen." ren en verzetshelden, en Over die vrijheid bestaan hele gekke geen windeieren gelegd. Varga: "Vooral in de jaren tachtig hebben over 'goed' en 'fout' na­ verhalen: Hongarije had een stalinis­ zich heel interessante ontwikkelingen tische minister­president, Hegedus, tionalisme. voorgedaan. Een nieuwe generatie die naderhand volledig van gedach­

Veertien was Varga toen hij met zijn familie het land verliet. Het was 1944, de oorlog naderde, zijn moeder was ziek, kortom redenen genoeg om naar rustiger oorden te vluchten. "Ik vond zo'n reis wel avontuurlijk", zegt Varga. "Je hoorde veel bombarde­ menten en de trein waarin we zaten deed er zeker drie dagen over om van Boedapest naar Wenen te geraken. Als kind onderga je dit soort dingen heel anders, je bent waarschijnlijk minder bang dan volwassenen. Je overziet het niet helemaal. Mijn va­ der daarentegen, die in Boedapest fi­ losofie doceerde, moet het allemaal verschrikkelijk gevonden hebben." Na enkele jaren in andere landen verbleven te hebben, arriveerde Var­ ga in 1948 in Nederland. Een onrus­ tige jeugd, zou je zeggen, maar Varga heeft zich nooit zeer ontheemd ge­ voeld. "Ik ben te vroeg uil Hongarije weggegaan om daar echt grote vrien­ den over te houden en daarnaast is ook een groot deel van de familie ge­ vlucht. Bovendien heb ik altijd een vrij nauw contact met Hongaren in het buitenland en in het land zelf be­ waard.

ten veranderde. Hij schreef in 1968 een brief aan Kadar dat hij in ver­ band met de Praagse opstand zijn lid­ maatschap van de communistische partij opzegde. Kadar schijnt hem ge­ antwoord te hebben: 'Meneer Hege­ dils, u doet maar wat u wilt, wij leven niet meer in de tijd dat u premier was.' Met andere woorden, er ge­ beurde niets met hem. Kadar wilde van Hegetus geen nationale held ma­ ken en hij kon rustig uit de partij tre­ den. Een eigenaardig incident in de jaren zeventig kan als typerend voor de verhouding tussen politiek en cul­ tuur in die tijd beschouwd worden. Varga: "Een schrijver schreef een verhaal over Russische soldaten die na '45 hun seksuele behoeften bevre­ digden door met hoertjes ­ er was in de wijde omtrek geen bordeel te be­ kennen ­ naar een begraafplaats te gaan. De dag na publikatie staat de Sovjet­ambassadeur op de stoep van de Hongaarse minister van cultuur en roept: schande! De schrijver wordt bij de minister ontboden, wordt ver­ manend toegesproken dat hij best weet dat zoiets niet kan. Als straf krijgt hij een publikatieverbod voor een paar maanden. In de meeste communistische landen zou zo ie­ mand de gevangenis zijn ingedraaid.

"'The happiest nations have no history'. Helaas hebben de landen in Oost-Europa ontzettend veel geschiedenis'' Op de vraag of er een groot gevoel van verbondenheid bestaat tussen Hongaren in het buitenland, ant­ woordt Varga aarzelend. "Hongaren maken op mij de indruk vrij indivi­ dualistisch te zijn. In een stad als New York schijnen maar liefst 120 verschillende Hongaarse verenigin­ gen te zijn. Dan kom je bij mensen op bezoek, spreek je over een bekende Hongaarse schrijver, hebben ze nog nooit van hem gehoord, het blijkt ze niet te interesseren. Daartegenover kwam ik ook eens iemand tegen die zei: 'Ik ging naar Bangkok en bezocht er een Hongaars restaurant. Daar bleken ze mijn naam te kennen om­ dat ze een artikel van mij gelezen hadden in een Hongaars tijdschrift.' Enerzijds zitten er overal Hongaren die van alles weten, anderzijds is er niet echt een saamhorigheidsgevoel. "Na de opstand van 1956 zijn zo'n 200.000 mensen gevlucht, van wie ongeveer tweederde student was. Het gevolg is dat nu overal op de wereld

Onder Kadar was het echter moeilijk een verzetsheld te zijn. Een dissident als de schrijver Gyorgy Konrad be­ hoorde tot de uitzonderingen." ­ Waar lag de grens tussen wat wel en wat niet kon? Varga moet even nadenken: "Dat is heel moeilijk, er waren zoveel scha­ keringen. Zo stierf in de jaren '80 de dichter Pilinzsky, een van de beste Hongaarse dichters, een diep gelovig, katholiek man. Hij was zeer verliefd op de Franse cultuur en als hij naar Parijs toe wilde werd hem nooit een pas geweigerd. Kun je nu zeggen dat hij fout was omdat hij zich niet net als Konrad van het bewind isoleerde? Nee, absoluut niet, Pilinzsky was een volkomen integere figuur die altijd tegen het communisme is geweest. De reden dat hij die pas altijd kreeg was waarschijnlijk dat de regering een officiële katholiek nodig had zo­ dat men kon zeggen: kijk eens hoe li­ beraal we zijn!"

van volkomen a­politieke schrijvers, mensen als Esterhazy en Nadas die in Nederland ook niet onbekend zijn, heeft zich aangediend. De literatuur is van het publieke naar het persoon­ lijke domein overgegaan." "Het publieke werd vroeger verte­ genwoordigd door zowel de officiële schrijvers die het tractormeisje ver­ heerlijkten als verzetsmensen die al evenzeer uit naam van het volk zei­ den te spreken. Nadas daarentegen schrijft over zijn herinneringen aan de kinderjaren, seksuele problemen, kortom het hele persoonlijke leven dat in Hongarije zo lang onder tafel is geveegd. Want", zegt Varga met een brede, zeer brede glimlach, "in het communisme zouden uiteindelijk alle mensen het volmaakte geluk berei­ ken. Losten alle persoonlijke proble­ men zich dan niet als vanzelf op?" "De hedendaagse literatuur in Hon­ garije is zeer divers. Voor de bloemle­ zing van Hongaarse verhalen die ik samengesteld heb, heb ik nog erg mijn best gedaan om een leuk socia­ listisch­realistisch verhaal op te ne­ men met van die vrolijk zingende ar­ beiders. Maar die verhalen waren zo waanzinnig slecht; ik was bang dat de vertalers die zouden weigeren te ver­ talen." "Het politieke engagement van veel Hongaarse literatuur zal in de toe­ komst waarschijnlijk verminderen. Daar is men ook wel voor. Konrad zegt het zelf helemaal niet erg te vin­ den in een saai land te leven, daar zijn de mensen gelukkig. Ik meen dat het de Engelse schrijfster George Eliot was die ooit schreef: 'the hap­ piest nations have no history'. Helaas hebben de landen in Oost­Europa ontzettend veel geschiedenis. Als je de geschiedenis van die landen wilt bestuderen heb je twee of drie maal zoveel tijd nodig als bij de geschiede­ nis van de westerse landen: het is een en al oorlog, onderdrukking en mar­ teling." Een versaaiing van de politiek bete­ kent voor Varga niet direct ook een versaaiing van de literatuur. "Om op mijn vakgebied te komen: een van de grootste Franse schrijvers is Marcel Proust. Bij hem maakt het politieke maar een klein deel uit van zijn werk, het is hem vooral om de eigen herin­ neringen te doen, om de moeder­ zoonrelatie. Daar is zoveel boeiends over te zeggen en dan blijkt de men­ selijke verbeelding onuitputtelijk te zijn. Het is echt niet nodig om je al­ tijd maar met politiek bezig te hou­ den." ­ Leidt het onbelangrijker worden van Hongaarse schrijvers in hun sa­ menleving met tot een zekere ambi­ valente houding ten aanzien van de huidige ontwikkelingen? "Werkelijk creatieve geesten zullen misschien betreuren dat ze door min­

Prof.dr. S.A. Kibédi Varga: " D e menselijke verbeelding blijkt onuitputtelijk te zijn" Foto Bram de Hollander

der mensen gelezen worden, maar ik verwacht niet dat ze verbitterd zullen raken. Dat zou ik een beetje kinder­ achtig vinden. Belangrijke schrijvers als Mészo, Konrad en Esterhzy schrij­ ven omdat ze niet anders kunnen. Anders ligt het misschien voor de schrijvers die publieke figuren waren, mensen die in de Hongaarse schrij­ versbond hoge posities innamen. Die mensen zullen wel een beetje verbit­ terd raken." Zachtjes laat Varga erop volgen: "Veel erger zou ik de verbittering vinden die bij arbeiders kan ontstaan wanneer blijkt dat er fabrieken moe­ ten sluiten en er werkloosheid ont­ staat. Dat zou pas echt heel triest zijn." Verbittering zou eventueel de totali­ taire verleiding wederom een kans kunnen geven. Nu al wordt in het westen met grote argwaan de herle­ ving van nationalistische sentimenten bekeken. Varga vindt echter dat je niet alle vormen van nationalisme over één kam moet scheren. Doce­ rend: "Door de vredesverdragen na de eerste wereldoorlog verloor Hon­ garije tweederde van zijn gebied. Dat was in zoverre terecht omdat in een groot deel van die gebieden mensen woonden die geen Hongaars spraken. Een gedeelte van het gebied ging naar Roemenie, een ander deel naar Tsjechoslowakije. Dat betekende dat zo'n 30 tot 40% van de Hongaars sprekende bevolking staatsburger van die buurlanden werd.

Gemengde huwelijken "Ik heb die vredesverdragen onlangs nog eens bekeken om te weten welke rechten daarin aan Hongaarse min­ derheden toegekend worden. Dat bleken rechten op eigen scholen, ei­ gen kerken, gebruik van de eigen taal in lagere administratieve organen te zijn. Van deze in vredesverdragen vastgelegde rechten is heel weinig te­ recht gekomen. Daarmee is een basis voor conflicten gecreëerd." "Als de Hongaarse regering zegt: 'wij

komen op voor de in internationale verdragen vastgelegde rechten van Hongaren in Roemenie en Slowa­ kije', dan kun je dat een vorm van na­ tionalisme noemen. Maar dat is een heel andere vorm van nationalisme als die waarbij Roemenen zeggen: wij hebben een prachtig land, we willen dat iedereen dezelfde taal spreekt en wie dat niet wil wordt daartoe ge­ dwongen of moet maar ophoepelen." Die vormen van nationalisme, vindt Varga, zijn onvergelijkbaar. "Heel fout is het wanneer mensen roepen: wij willen de grenzen van voor 1918 hersteld zien. Maar zodra in de buur­ landen de democratische rechten van iedereen gewaarborgd zijn, zodra je geen tweederangsburger meer bent wanneer je een andere taal spreekt, zal vermoedelijk veel van wat we nu 'nationalisme' noemen, verdwijnen. Wat niet verdwijnt, moet je bestrij­ den. "Opvallend is dat je Hongaren zelden hoort over Oostenrijk en Joegoslavië, terwijl daar ook veel Hongaren wo­ nen. Maar daar wordt men veel libe­ raler behandeld dan onder de Slowa­ ken en de Roemenen. Er zijn ook veel meer gemengde huwelijken tus­ sen Serviërs of Oostenrijkers met Hongaren dan van Roemenen met Hongaren. Dat is heel begrijpelijk. Als je mensen onderdrukt gaan ze zichzelf onmiddellijk isoleren en vindt er in het geheel geen vermen­ ging van de bevolking plaats." "Als de Roemenen zo graag willen dat de Hongaren integreren in hun samenleving, kunnen ze niets beters doen dan ze alle rechten te geven. Als alles mag en je volkomen vrij bent worden al die nationale verschil­ len op den duur volkomen oninteres­ sant. Het voeren van een nationalisti­ sche politiek heeft wat dat betreft in alle opzichten negatieve effecten."

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen