Ad Valvas 1990-1991 - pagina 313

AD VALVAS 7 FEBRUARI 1 9 9 1 |

I PAGINA S

'Ook jeugdige verdachten in de strafbank' Juriste bepleit afschaffing van de wettelijke grens van twaalf jaar Frank van Kolfschooten

Als een kind van elf zijn vader doods­ teekt dan wordt het onder het huidi­ ge strafrecht niet vervolgd. Onder de twaalf jaar kan er volgens een wet uit 1965 geen sprake zijn van 'verwijtbare schuld'. Dat is wel eens anders ge­ weest in de geschiedenis van het Ne­ derlandse strafrecht. In 1811 werd hier de Franse Code Pénal overgeno­ men en daarmee verviel de onder­ grens van strafrechtelijke vervolg­ baarheid. Zeer jonge kinderen konden daar­ door zware veroordelingen krijgen. Twee zusjes van 5 en 9 jaar kregen in 1868 bijvoorbeeld een gevangenis­ straf van 7,5 jaar voor de diefstal van speelgoed, snoep en oude lappen. Dit geval veroorzaakte zoveel opschud­ dmg dat in 1881 een wet van kracht werd die bepaalde dat kinderen on­ der de tien jaar niet meer onder het strafrecht vielen. Als zo'n jong kind een misdrijf pleegde of bedelde dan kon de civiele rechter het tot zijn 18de in een rijksopvoedingsgesticht stoppen. De minister baseerde zich bij de vast­ stelling van deze leeftijdsgrens op Duits psychologisch onderzoek. Dit zou overtuigend hebben aangetoond "dat bij kinderen onder de 10 of 12 jaar normaal van geen eigen vrije wilsbepaling, van geen juist inzicht in hetgeen goed of kwaad, geoorloofd of ongeoorloofd, recht of onrecht is, alzo van geen strafrechtelijke toereke­ ningsvatbaarheid, van geen oordeel des onderscheids, de rede kan zijn".

Ondergrens Twintig jaar later hadden de Duitse psychologen hun gezag blijkbaar ver­ loren, want toen verviel opnieuw de ondergrens. De juriste Menke Bol be­ schrijft in haar proefschrift 'Leeftijds­ grenzen in het strafrecht bezien van­ uit de ontwikkelingspsychologie' hoe minister van justitie Cort van der Linden de onschuld van het kind weer ter discussie stelde. Hij stelde dat sommige kinderen vroegtijdig en abnormaal rijp zijn. Daarom kon het voorkomen dat er zelfs kinderen van twee en een half moesten worden veroordeeld "omdat die blijk gaven van zulk een grote verdorvenheid dat ze hoe eerder hoe beter moesten verwijderd worden uit de maatschappij waann zij leefden," aldus Cort van der Linden. Het be­ staan van dergeüjke kinderen was voor de beide Kamers voldoende re­ den om de ondergrens te laten vallen.

*srte­^ "«

Was Ciske de Rat ver­ antwoordelijk voor zijn daden? De keus voor een aparte behandeling van jeugdige misdadi­ gers is gebaseerd op vooronderstellingen over de ontwikkeling van het individu. De ju­ riste Menke Bol heeft in haar proefschrift 'Leef­ tijdsgrenzen in het straf­ recht' onderzocht of de juridische opvattingen hierover psychologisch steekhoudend zijn.

M r . Menke Bol: 'Straffen is nodig voor het bijbrengen van schuld­ en verantwoordelijkheids bes ef' Foto NICO Boink AVC/VU

en het lot van misdadige kinderen toe te vertrouwen aan de "wijsheid des rechters". Aan het begin van de jaren zestig ging het strafrechtelijk roer voor de laatste keer om en keerde de onder­ grens van 12 jaar terug. Kamerlid Berkhouwer (WD) waarschuwde bij het Kamerdebat overigens direct: "Deze materie is in beweging." En minister van justitie Beerman refe­ reerde aan mogelijke nieuwe denk­ beelden in de wetenschap, die de wetgever mogelijk tot nadere bezin­ ning zouden nopen. Het proefschrift van Menke Bol zou Hirsch Ballin, de huidige minister van justitie, inderdaad wel eens aan het denken kunnen zetten. De pro­ movenda heeft onderzocht of de juri­ dische ideeën over de psychologische ontwikkeling van het kind steun vin­ den in het werk van ontwikkelings­ psychologen. Daarbij heeft ze zich niet beperkt tot de ondergrens, want ze stelt de veel algemenere vraag of het bestaan van een apart jeugdstra­ frecht wel zinvol is.

Onhoudbaar Bol vraagt zich af of er een boven­ grens aan te geven is waarbij de mo­

Kuyper rilde. Hij stond op om de knop van de airconditioning één slag verder te draaien. Dat had hij net ook al gedaan, maar zonder merkbaar effect. Hij vroeg zich af of de Gebouwen­ \ dienst soms een nepknop had geïnstalleerd, zodat de VU­me­\ dewerkers geloofden dat zij enige invloed konden uitoefenen op het leefklimaat in het Hoofdgebouw. In een column van Piet Vroon meende hij wel eens gelezen te hebben dat cyni­ sche technocraten op die manier het gejammer over het stek building syndrome de kop in probeerden te drukken. Hij kon zich niet herinneren of dat hielp volgens Vroon. Het enige dat hij zeker wist was dat hij het nu stervenskoud had. Toen de temperatuur na vijf minuten nog steeds veel te laag was, besloot hij zijn jas en zijn wollen handschoenen aan te trekken. Hij had net vastgesteld dat hij op die manier pro­ bleemloos kon schrijven, toen er zo krachtig geklopt werd dat zijn vulpen van schrik dwars over het papier schoot. "Wie kan dat nou zijn?" dacht hij. In het halve jaar dat hij nu bij het Centrum voor Ethische Vraagstukken werkte, was er behalve Leonore Martini nog nooit iemand langs geweest; en Leonore zat op dit moment bij een congres in Engeland. Er werd nogmaals geklopt, zo mogelijk nog harder dan de vorige keer, en nu riep Kuyper haastig "Binnen!". Er stapte een onooglijk klein vrouwtje naar binnen, dat hele­ maal scheef hing doordat ze een schooltas met zich meetorste die uitpuilde van de boeken. Kuyper viel bijna van verbazing van zijn stoel toen hij zag dat er nog twee dametjes achter haar aan kwamen. Wat zouden die nu van hem willen? Ze moesten alle drie in de tachtig zijn! De dames stelden zich voor als Neeltje, Annie en Gerritje Klinken. "In het Menno Simonszhuis noemen ze ons de 'Klin­ kertjes'", giechelde Neeltje, de oudste van de drie zusters.

rele ontwikkeling van het kind vol­ tooid is. Bovendien stelt ze het denk­ beeld aan de orde dat adolescenten een normatieve crisis zouden door­ maken, die vaak leidt tot afwijkend gedrag. De inzichten van de ontwik­ kelingspsychologie leiden haar naar verrassende conclusies. Om te beginnen is het idee van een vaste ondergrens volgens haar on­ houdbaar. Of het nu om cognitivis­ ten, psycho­analytici of behaviouris­ ten gaat, allen denken dat het onmo­ gelijk is om met zekerheid een leef­ tijd aan te geven waarop iemand mo­ reel verantwoordelijk is voor zijn of haar daden. Bol vindt daarom dat de rechter beter per geval kan vaststellen in hoeverre er bij een verdachte spra­ ke is van verwijtbaarheid. De rechter zou het 'morele niveau' bijvoorbeeld kunnen laten meten door een psycholoog. "Uiteraard le­ vert zo'n meting geen directe maat voor verwijtbaarheid, maar zij kan wel een indicatie geven voor de vraag of het kind 'wist' wat het deed," aldus Bol. Een ander argument om de wettelij­ ke ondergrens los te laten is de over­ weging dat straf een ormiisbaar in­ strument is voor het bijbrengen van

schuld­ en verantwoordelijkheidsbe­ sef. Haar eigen kinderen, zo schrijft Bol in de inleiding van haar proef­ schrift, hebben haar "meer dan alle geleerden" overtuigd van de vormen­ de waarde van straf. Ze citeert dan ook instemmend een oud­kinder­ rechter uit de jaren dertig: "De be­ doeling is juist om het onkruid te wieden als het net boven de aarde komt en niet om te wachten totdat het zaad is geschoten."

Jeugdrechter Aan de bovengrens van 18 jaar wil Bol wel vasthouden. De juridische opvattingen over de leeftijd waarop de morele ontwikkeling is afgerond blijken weliswaar onjuist te zijn, maar dat wil niet zeggen dat de rechter geen rekening hoeft te houden met de psychologische ontwikkeling. Kin­ deren moeten daarom worden be­ recht door een jeugdrechter, die daarin gespecialiseerd is. Bovendien, zo stelt Bol, "zou een risico van één strafrecht voor alle leeftijden zijn dat kinderen in gelijke mate als volwasse­ nen gestigmatiseerd zouden worden op grond van hun contacten met jus­ titie." Bol rekent ook af met een pleidooi

A. Kuyper Zn.

De belevenissen van een achterkleinkind (22) "Het Menno Simonszhuis?" zei Kuyper. "Ja, kent u dat niet? Dat is het grootste bejaardencentrum in Buitenveldert. Heeft mevrouw Jubels u dat dan niet verteld?" Kuyper zei op verontschuldigende toon dat hij nog nooit had gehoord van mevrouw Jubels. "Hé, dat is nou toch vreemd. En ze gaf nog wel zo hoog van u op. Nou ja, hoe het ook zij, we hebben ons opgegeven voor het Hoger Onderwijs Voor Ouderen waarvoor deze week wordt geadverteerd in de Buitenveldertse Koerier." "Oh, het HOVO. Ja, dat ken ik natuurlijk wel. Maar waarom komt u dan bij mij? Ik heb daar helemaal niets mee te maken." "Maar mevrouw Jubels heeft ons toch echt verzekerd dat we bij u moesten zijn voor de cursus Milieu­ethiek," zei Neeltje Klinkert streng.

dat de laatste jaren is gehouden voor de invoering van een apart adoles­ centenstrafrecht. Het is volgens de juriste een hardnekkig misverstand dat voor een gezonde ontwikkeling van het kind tot volwassene ingrij­ pende problemen tijdens de adoles­ centie noodzakelijk zijn. De grote ge­ registreerde criminaliteit onder ado­ lescenten lijkt in die richting te wij­ zen, maar volgens Bol blijkt uit on­ derzoek dat veel jeugdigen zich al een aantal jaren schuldig hebben ge­ maakt aan delinquent gedrag, voor­ dat zij voor het eerst vervolgd worden door justitie. En de psychologen geven haar gelijk, want uit talloze studies blijkt dat de meerderheid van de adolescenten geen belangrijke psychologische pro­ blemen heeft. "Voorzover er wèl gro­ te problemen zijn, gaan deze niet vanzelf over en leiden zij dikwijls tot ernstige ziektebeelden later in het le­ ven." Bol wil overigens niet ontken­ nen dat de adolescentie voor velen een onrustige periode is, maar een ty­ pering als 'normatieve crisis' is zwaar overdreven.

"Nou, mijn cursus is eigenUjk nog niet helemaal af. Bovendien weet ik niet of hij wel zo geschikt voor u is. Dat vergt nogal wat talenkennis. Grieks, Latijn..." Neeltje Klinkert onderbrak hem verontwaardigd: "We hebben toevallig alle drie op het gymnasium gezeten in de tijd dat je nog echt wat leerde op school. Maakt u zich daar dus maar geen zorgen over." "Maar wat denkt u nog met die studie te kunnen doen op uw leeftijd?" zei Kuyper, in een laatste poging om de zusters Klin­ kert af te poeieren. Gerritje, de jongste, zei op hoge toon: "Nou, dat is makkelijk zat! We willen onze familie bijscholen. Samen hebben wij tien kinderen, negentien kleinkinderen, en de eerste achterklein­ kinderen zijn al in aantocht. Al die nakomelingen trekken zich niets aan van het milieu. En naar ons luisteren, ho maar! Als wij een universitair diploma Milieu­ethiek hebben dan zullen ze ons wel serieus móeten nemen". Kuyper zuchtte diep. Hier kwam hij niet meer onderuit. "Goed, komt u vrijdagmorgen om tien uur maar terug. Ik geef dan in zaal 9A­13 de eerste les van de Inleiding tot de Ethiek van het Milieu. Zorg dat u op tijd aanwezig bent!" De dametjes gingen handenwrijvend weg. Ze hadden er duide­ lijk zin in. Die vrijdag liep Kuyper voor het eerst sinds lange tijd weer de collegezaal in. Op de drempel overwoog hij nog even om rechtsomkeert te maken, maar het was al te laat. De gezusters Klinkert begroetten hem uitbundig. "Dag meneer Kuyper! U vindt het toch niet erg dat we onze vriendinnen hebben mee­ genomen!" Veertig paar stokoude ogen keken hem verwach­ tingsvol aan.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen