Ad Valvas 1991-1992 - pagina 579

AD VALVAS 11 JUNI 19921

PAGINA 5

Bij politieke besluitvorming is de adviseursrol beperkt 'Het gebruik van marktmechanismen kan allerlei ongewenste gevolgen hebben' Jan-Jaap Heij "Als je met een organisatiekundig stan­ daardwerk in de hand naar de overheid kijktj'dan lijkt het alsof die heel slecht georganiseerd is. Centrale sturing, effi­ ciëntie, het idee dat alle neuzen één kant op moeten staan: bij de overheid kom je met de begrippen uit de theorie niet zo ver. Mijn bureau heeft bijvoor­ beeld meegewerkt aan de gedeeltelijke verplaatsing van de P T T naar Gronin­ gen. V anuit organisatiekundig oogpunt zou je die decentralisatie een hele d o m m e beslissing kunnen noemen: het is een beetje eigenaardig als je diensten die intensief met elkaar moeten samen­ werken in verschillende steden onder­ brengt. Mijn stelling is echter dat poli­ tieke beslissingen en overheidsorganisa­ ties niet altijd aan de hand van de hui­ dige uitgangspunten van de organisa­ tiekunde kunnen en ook niet mógen worden beoordeeld." Prof.drs. M . M . Otto, sinds een jaar deeltijd­hoogleraar in het vak 'besturing van veranderingsprocessen' aan de eco­ nomische faculteit en directeur van het adviesbureau GITP, zet zich in zijn on­ langs uitgesproken oratie af tegen de neiging van collega­organisatiekundigen om de overheid door een 'klassieke bril' te bekijken. "De bril van de adviseur, zijn optiek, is gekleurd door de aanpak van organisatorische problemen in het bedrijfsleven. Oorspronkelijk waren de adviseurs namelijk vooral daar werk­ zaam. Bovendien bestond de eerste ge­ neratie adviseurs vooral uit economen en ingenieurs, twee beroepsgroepen die veel naar het bedrijfsleven kijken. Daar­ door heeft de organisatiekunde vaak nog een vrij traditioneel, bedrijfsgericht idee van wat een organisatie zou moe­ ten zijn: een effectief werkende machi­ ne die streeft naar een zo hoog mogelij­ ke omzet en een zo hoog mogelijke winst."

Organisatiekundigen in dienst van de overheid moeten een andere bril opzetten, vindt prof.drs. IVI.iVI. Otto, hoogleraar in het vak 'besturing van veranderingsprocessen' aan de economisch e faculteit. De organisatiekunde kijkt te veel naar het bedrijfsleven. De overheid is echter geen effectief werkende machine, maar een slangenkuil vol ideologische conflicten en machtstrijd.

ondergaan. D e dienstverlening moet goedkoper en klantvriendelijker wor­ den, afdelingen van de organisatie moe­ ten laten zien dat ze hun budget nuttig besteden. Wil een organisatie­adviseur iets zinnigs kunnen zeggen over de moderne over­ heid, dan kan hij zijn bednjfsbril maar beter ophouden, zo lijkt het. Otto is het er maar gedeeltelijk mee eens: "De uit­ voerende tak van de overheid heeft wel enige verwantschap met het bedrijfsle­ ven: een plantsoenendienst kun je bij­ voorbeeld best privatiseren. Wanneer een adviseur de opdracht krijgt om de uitvoering van het beleid te verbeteren of een departement wat beter te laten werken, hoeft hij zijn denkbeelden niet of nauwelijks aan te passen." Vaak IS het marktdenken in de collec­ tieve sector echter "misplaatst kopieer­ gedrag", aldus Otto. "Het gebruik van marktmechanismen kan allerlei onge­ wenste gevolgen hebben. Er is wel on­ derzoek gedaan naar de mogelijkheden voor commercialisering van de gezond­ heidszorg. Om in een dergelijk systeem goed te draaien, moeten ziekenhuizen makkelijke ingrepen verrichten bij men­ sen uit de hogere inkomensgroepen. D e gecompliceerde ingrepen bij mensen uit de lagere inkomensgroepen zijn niet rendabel en die worden dus niet meer verricht. Dat lijkt me niet wenselijk." Waar het marktdenken ongewenst is, moet de organisatie­adviseur zijn aan het bedrijfsleven ontleende ideeën vol­ gens Otto niet gebruiken. Hij moet een andere bril opzetten. "Wat blijft er dan echter nog over?", zo vraagt hij zich in zijn oratie af Welke rol kan een organisatie­adviseur spelen bij die opdrachten waarbij hij zijn tradi­ tionele "koffertje met instrumenten" niet mag gebruiken? Otto: "Als hij be­ trokken wordt bij de politieke beleids­ vorming, bijvoorbeeld op het gebied van de gezondheidszorg, dan moet hij zich beperken tot de rol van voorzitter in de onderhandelingen tussen de di­ verse partijen."

Geen geld De overheidsorganisatie zit anders in elkaar, zo meent hij. Politici, ambtena­ ren en de belangengroepen daar om­ heen hebben allen eigen opvattingen en eigen machtsposities, waardoor veran­ deringen veel moeilijker te realiseren zijn dan in een centraal geleid bedrijf. Otto: "Binnen de overheid woedt een permanent ideologisch debat over de te volgen koers en daarnaast een macht­ strijd over wie er in het beleid wat te zeggen heeft. D e overheidsorganisatie is daardoor moeilijk te veranderen. D e partijen vinden reorganisaties alleen ac­ ceptabel als hun eigen invloed toe­ neemt en werken tegen als die invloed afneemt." Omzet en winst, in het bedrijfsleven criteria voor de effectiviteit van de orga­ nisatie, zijn voor de overheid nauwelijks van belang. Die hoeft geen geld te ver­ dienen, maar moet de belangen van de samenleving behartigen. " D e overheid is effectief als de bevolking het gevoel heeft dat ze op een fatsoenlijke manier fatsoenlijk beleid ontwikkelt. Een meer­ derheid van de bevolking moet het eens

Prof. Otto: 'Grote ttedrijven hebben inderdaad vaalt iets weg van overheden' Foto Bram de Hollander zijn met het beleid, iedereen moet mee kunnen doen aan het politieke spel en de overheid moet netjes volgens de re­ gels beslissingen nemen. Of de bevol­ king dat gevoel heeft, blijkt niet uit de 'winst' van de overheid maar uit de op­ komst bij verkiezingen en uit de verde­ ling van de stemmen over de verschil­ lende partijen."

Ziekte De verschillen tussen het bedrijfsleven en de overheid lijken echter kleiner te worden. Grote bedrijven als Philips zijn geen eiïectief werkende machines. Het zijn grote bureaucratiën die bol staan van de meningsverschillen en belangen­ conflicten. Is de 'klassieke', bedrijfsgeo­ riënteerde bril van de organisatie­advi­ seur nog wel geschikt om bedrijven mee te bekijken? Otto: "Grote bednjven hebben inderdaad vaak iets weg van overheden. Maar wanneer de top van

Over de WAO en het oneigenlijk gebruik daarvan is Nederland nog niet uitgepraat. Een van de proble­ men is dat de wet fungeert als surrogaatoplossing voor arbeidsconflicten, en de gevolgen van slecht personeelsbeleid opvangt. V an dit mechanisme is de universiteit een goed voorbeeld; al is daar geen WAO, men kent er wel pensioenen en wachtgelden, die evenzo worden misbruikt om op kosten van de gemeenschap werkproblemen 'op te lossen' door 'afkeuring' of 'reorganisatie' in het vooruitzicht te stellen. Een jaar of wat geleden werd ik ernstig ziek. Pas na langdurige afWezigheid van mijn werk knapte ik weer wat op; de diagnose van de bedrijfsarts bleek uiteindelijk juist: mijn ziekte had te maken met de continu bedorven werksfeer bij de vu­vakgroep politicologie (die berucht is en inmiddels zowel voor onderwijs en onderzoek als voor zijn finan­ cieel beheer onvoldoendes heeft mogen incasse­ ren) . D e vakgroep weigerde een slepend aanstel­ lingsconflict op te lossen. Een advocaat raadde me de rechter aan omdat ik op alle fronten gelijk had. Maar als je ziek wordt van tegenwerking in het goed uitoefenen van je functie, is je gelijk juridisch afdwingen natuurlijk een pyrrhusoverwinning: daar word je hooguit financieel beter van, maar fy­ siek met. D e arts van de BGD verbood me, toen ik weer hersteld was, naar mijn ziekmakende werk­ plek terug te keren. En zo ontstond een patstelling ­ niet meer ziek maar toch niet mogen werken ­ waarmee ik dacht wel raad te weten: ik overhan­

een bedrijf erg veel onderlinge macht­ spelletjes uitvecht, zou je dat als een symtoom van een ziekte op kunnen vat­ ten. Ruzie aan de top belemmert het functioneren van de organisatie. Het antwoord van T i m m e r op de proble­ men bij Philips luidt dan ook dat die ziekte uitgeroeid moet worden. Hij voert de oude principes van bedrijfsvoe­ ring weer in: al dat geklets moet ophou­ den, allemaal aan het werk." "Bij de overheid zijn machtsconflicten geen ziekte, maar inherent aan de orga­ nisatie. Er wordt nu enorm veel energie gestoken in geruzie rond het plan­Si­ mons. Ik ben geneigd om te zeggen dat het maar goed is ook dat dat gebeurt. Het gaat om hele belangrijke vragen als 'op hoeveel zorg hebben de burgers recht?' en 'hoeveel mag het allemaal kosten?'. Het hoort bij de politiek dat iedereen zijn eigen antwoord heeft op die vragen en ook mag proberen om

Jolande Withuis

Liever gewoon je eigen kost verdienen digde Personeelszaken (de afdeling die zulke ge­ vallen 'begeleidt') een lijst met terreinen waarop ik me elders aan de V U nuttig zou kunnen maken. Waarom PZ op geen van mijn voorstellen (ingege­ ven door het idee dat het niet aangaat loon te ont­ vangen terwijl je niet werkt) inging is me pas lang­ zaam aan duidelijk geworden. D e academie be­ staat uit een reeks van losse winkels waarin alle­ maal mensen werken die bang zijn voor verlies van hun baan, en dus voor concurrentie. Daarom wil geen enkele faculteit formatie'last' overnemen van de andere, want stel je voor dat er vervolgens een reorganisatie komt, dan is er weer een mededinger extra naar de weinige posten. Met kwaliteit heeft het universitair beleid per saldo niets te maken.

zijn gelijk te halen. Als de overheid in zo'n discussie de beslissing van bovenaf oplegt, dreigt het gevaar van een een­ heidsstaat. Als de leiding van een be­ drijf een belangrijke beslissing door­ drukt, is dat eerder slagvaardig hande­ len." "Je kunt je natuurlijk wel afvragen of al het geruzie in de politiek niet tevéél energie vreet. Ik denk dat Nederland in vergelijking met bijvoorbeeld een land als Italië op dat punt heel redelijk scoort. Het politieke spel is daar mis­ schien heftiger, maar verloopt zeker niet beter."

Kopieergedrag Niet alleen lijken bedrijven soms op overheden, overheden en andere nonprofitorgamsaties imiteren tegenwoordig ook het bedrijfsleven. De markt is het toverwoord in de veranderingen die het overheidsbeleid de laatste jaren heeft

Integendeel: hoe beter je bent, hoe liever men je kwijt is (want stel je voor dat er etcetera...) In feite kunnen noch PZ noch de BGD in het beleid van vakgroepen treden. D e facultaire autonomie vereist dat bedrijfsartsen h u n patiënt slechts tegen zijn meerderen kunnen beschermen door deze thuis te houden, niet door iets aan de werksituatie te veranderen. Daar is wat voor te zeggen, want anders zou de medische stand de inhoud van het vakgroepswerk gaan bepalen, maar de consequen­ tie is dat op ziekmakend omgaan met stafleden ge­ nerlei sanctie staat. Sterker nog, dat zo'n misstand in het vangnet van de verzorgingsstaat wordt weg­ gepoetst. De patstelling waarin ik mij met de andere partij­ en (BGD, PZ, faculteit) t e v o n d , dreigde echter door de tijd te worden opengebroken: na een jaar ziekte volgt, zo eist de wet, de WAO of de universi­ taire variant daarvan. Ik wilde dat voor zijn, want ik was helemaal niet meer ziek en vond daarm, ge­ lukkig, de BGD aan mijn zijde. Maar afkeuring bleek juist wel het doel van het faculteitsbestuur. Vandaar het rekken en pappen en nathouden. Lie­ ver dan zijn ongelijk toe te geven wilde men een gezond iemand voor de rest van haar arbeidzaam leven tot invalide stigmatiseren en de gemeen­ schap laten opdraaien voor haar pensioen. Dit nu IS exact de sociodynamica die Bram de Swaan (van onder meer Zorg en de staat) heeft beschreven onder het hoofdje 'medisch regiem', zij het dat de medici zelf zich nu kennelijk tegen de hun toege­

D e adviseur moet namelijk zien te voorkomen dat hij zelf ingrijpt in de de­ mocratische besluitvorming. Otto: "Neem onze werkzaamheden voor de PTT: wij kunnen die decentralisatie wel een merkwaardige zaak vinden, maar de Tweede Kamer heeft eenvoudigweg besloten dat het moet gebeuren. Wie zijn wij dan o m te zeggen dat het an­ ders moet? Als we het er echt niet mee eens zijn, weigeren we de opdracht omdat we haar dan niet gemotiveerd uit kunnen voeren." Politiek is geen lelijk woord, meent hij. De besluitvorming gaat soms tergend langzaam, maar daar moet een adviseur zich maar bij neerleggen. "Een samen­ leving moet op een aantal punten poli­ tiek­ethische afwegingen maken. Die taak is toebedacht aan politieke orga­ nen en non-profitorganisaties. Het lijkt misschien een weinig slagvaardige me­ thode, maar ik weet geen andere. Je kunt fundamentele beslissingen over de gezondheidszorg toch moeilijk door een adviesbureau laten nemen."

vallen rol in dit medicaliseringsproces begiimen te keren. H a d ik de veiligheid van een levenslange uitkering gewild, dan was er niets aan de hand ge­ weest (en ziedaar: die enorme aantallen vaak zeer jonge WAO­gevallen). Het wordt pas lastig als je gewoon je eigen kost wilt verdienen. Want met de WAO achter de hand kan je werkgever verbetering van een ziekmakende arbeidssituatie weigeren zonder dat dit op het eerste gezicht asociaal lijkt ­ je inkomen is immers gegarandeerd. Het resultaat van de ontstane no-a>in-situatie was dat ik mijn ontslag nam en dat de gemeenschap een tijdje een wachtgeld moet bekostigen, dat als het aan de faculteit had gelegen zelfs een levens­ lang pensioen was geweest. Zelf dragen zulke be­ stuurders nergens verantwoordelijkheid voor: niet voor h u n mensbederf, niet voor de kosten. Het IS mooi dat een BGD zich daartegen verzet, maar eigenlijk levert dat alleen maar op dat de werknemer de risico's opvangt van des werkgevers wanbeleid. Sinds kort dreigt er een kink in de kabel van deze innige werknemers/geverskongsie. D e minister heeft aangekondigd de wachtgeldkosten op de universiteiten te gaan verhalen. En zie: prompt is door het college van bestuur een heer aangesteld die moet bekijken wat wachtgelders nog voor werk zouden kunnen doen. Had ik daar niet, jaren terug, al eens een lijstje van ingeleverd? Sociaal gevoel en verantwoordelijkheidsbesef ontstaan aan de vu kennelijk pas wanneer het geld oplevert.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen