Ad Valvas 1991-1992 - pagina 425

1992

PAGINA 7 Foto NICO Boink, AVCAU

Bibliothecaris De Swart : ^^ Onderzoek heeft I uit gewezen dat tachtig procent van de citaten uit twintig procent van de tijdschriften komt'

Frank van Kolfschooten

D

e universiteitsbibliothecaris­ sen zijn op rantsoen gesteld. De afgelopen jaren zijn de prijzen van boeken en tijd­ schriften zo schrikbarend gestegen dat de collectie nog maar moeizaam kan worden aangevuld. De universiteitsbi­ bliotheek van de vu (UBV U) kan de lees­ honger van zijn gebruikers in elk geval niet meer bevredigen. Bibliothecaris dr. J.H. de Swart stelt m het laatste jaarver­ slag somber vast dat de UBVU de facul­ teiten niet eens meer een 'water­en­ brood­pakket' kan bieden, maar alleen nog een 'water­zonder­brood­pakket'. De noodkreet is inmiddels gehoord door het college van bestuur, dat deze maand met de faculteiten overlegt over hun bibliothecaire behoeften. Het col­ lege hoopt zo te achterhalen welke do­ ­ cumentaire informatie en bibliothecaire faciliteiten absoluut onmisbaar zijn en wat als luxe mag worden beschouwd. De bestuurlijke term voor de minimaal noodzakelijke collecties en faciliteiten luidt 'bibliothecaire basisvoorziening'. Bibliothecaris De Swart legt uit wat hieronder wordt verstaan: "Dat is het pakket voorziemngen dat een biblio­ theek minimaal nodig heeft. Dat klinkt eenvoudiger dan het is. Wat is bijvoor­ beeld het pakket tijdschriften dat een bepaald wetenschapsgebied minimaal nodig heeft voor zijn onderzoek? Daar zijn dikke boeken over geschreven, maar niemand komt tot een goed kwantitatief model. Het zou misschien nog doenlijk zijn als je maar met één vakgebied te maken hebt, maar je hebt met meer vakgebieden van doen. Hoe vergelijk je de basisvoorzieningen van vakgebied a met die van b en c? Bepaal maar eens wat de basisvoorziening moet zijn voor tijdschriften bij de bèta's, vergeleken met de basisvoorzie­ ning in monografieën bij de humaniora. Tijdschriften spelen immers een min­ der belangrijke rol bij de humaniora. Slechts een derde van het budget wordt daaraan uitgegeven, tegenover ruim tachtig procent bij de bèta's. Moet je dan zeggen dat de basisvoorziening aan tijdschriften overal gelijk moet zijn? Het probleem is om die onderlinge verhou­ dingen in het licht van de noodzakelijke informatievoorziening goed vast te stel­ len. Daar kan niemand op deze wereld ons bij helpen. We kunnen er alleen maar over praten met de faculteiten en op zeker moment naar eer en geweten een besluit nemen."

Beetje politiek Zijn er faculteiten waar de basuvoorzie­ ntng nu al niet meer bestaat? "U begrijpt dat ik een beetje politiek moet antwoorden. Ik weet dat de bèta­ faculteiten die onder de maat vinden, en ik denk dat ze gelijk hebben. Maar de vraag die ik moet beantwoorden is of de situatie bij de bèta's ernstiger is dan bij andere faculteiten. De documentaire informatievoorziening wordt over de hele linie met het jaar duurder. De kos­ ten stijgen met een percentage dat boven dat van de normale geldontwaar­ ding ligt. Als we in dit tempo doorgaan dan zitten we in zeven jaar op de helft van wat we nu kunnen kopen. Dat vind ik slecht voor het onderwijs en de we­ tenschapsbeoefening, en iedereen zal dat met me eens zijn. Het lijkt heel een­ voudig om dat te verbeteren, namelijk

Bibliotheek door bezuinigingen op water-zonderbrood rantsoen door meer geld te geven. Maar als er meer geld naar de bibliotheek gaat dan zal er elders minder geld naar toe kun­ nen. Het hangt ervan af welke prioritei­ ten de universiteit wil stellen." De Swart wijst erop dat de hoeveelheid wetenschappelijke tijdschriften de afge­ lopen twee decennia enorm is toegeno­ men. Dit wordt deels veroorzaakt door de groei van het aantal wetenschappers en de publikatiedruk op wetenschap­ pers. De tijdschriften slokken inmiddels vijfenvijftig procent van het bibliotheek­ budget op. Wat De Swart betreft zou dat wel wat minder mogen worden: "Onderzoek van citatie­indexen heeft uitgewezen dat tachrig procent van de citaten maar uit twintig procent van de tijdschriften komt. Er bestaat een dui­ delijke kwaliteitsrangorde onder weten­ schappelijke tijdschriften. Ik vraag me daarom wel eens af of alle tijdschriften wel bestaansrecht hebben en of al het gepubliceerde materiaal wel bijdraagt aan het wetenschappelijke inzicht. Door het principe van publish or perish wordt één onderzoek soms in verschil­ lende vormen, in net iets andere be­ woordingen, gepubUceerd. Dat is na­ tuurlijk niet de enige reden waarom de informatiestroom zo gegroeid is. Ook zonder die herhalingen wordt er meer gepubliceerd. Het aantal wetenschap­ pers is nu eenmaal enorm toegenomen al die wetenschappers moeten publice­ ren. Daar hangt een prijskaartje aan. In de jaren zestig praatten we over de komst van de informatiemaatschappij die informatie uitwisselen zoveel mak­ kehjker zou maken en zoveel meer mo­ gelijkheden zou bieden. Er is alleen niet gesproken over de hoeveelheid centen die dat kost en dat merken we nu. En het zal nóg duurder worden. Ook als de grote internationale tijdschriften aan­ stonds overstappen op electronic publis­ hing."

Versterkende spiraal Volgens De Swart zijn de prijzen van de tijdschriften onder meer gestegen door het slinken van de bibliotheekbudgetten in de westerse wereld. Het aantal abon­ nementen is daardoor internationaal gedaald. Dat betekent dat de vaste las­ ten door de resterende abonnees opge­ bracht moeten worden, waardoor de tijdschriften weer duurder worden, vaak met meer dan vijftien procent per jaar. "Het is een zichzelf versterkende spiraal," aldus De Swart. Het opzeggen van tijdschriften door Nederlandse bibliotheken is begonnen onder het bewind van minister Deet­ man. Deze grote bezuiniger wees erop dat bibliotheken vaak tijdschriften dub­ bel hadden en vroeg zich af of dat wel nodig was. Bij de UBVU is het aantal dubbele abonnementen altijd relatief genng geweest, onder andere door de ­ centrale organisatie en door de comp­

acte huisvesting. Andere universiteitsbi­ bliotheken hebben vaak behalve een centrale bibliotheek diverse instituuts­ bibhotheken, met als gevolg duplicaten van tijdschriften. De universiteiten pro­ beren nu hun tijdschnftenbezit steeds meer op elkaar af te stemmen. Aiinder courante tijdschnften zijn daarom vaak nog maar bij een klem aantal bibliothe­ ken te vinden. Dit ongemak wordt goedgemaakt door het interbibliothecair leenverkeer. In 1990 heeft de UBVU meer dan 15.000 titels opgevraagd bij andere universitei­ ten, dat is ruim zeven procent van het totaal aantal UBVU­uitleningen. Het heen en weer reizen van boeken en tijd­ schriften is een kostbare en bewerkelij­ ke zaak. De kans bestaat dat een biblio­ theekgebruiker in Maastricht naast een titel grijpt, omdat het naar de vu is ge­ stuurd. Voor tijdschriftartikelen kunnen elek­ tronische netwerken waarschijnlijk op termijn uitkomst brengen. De gewenste artikelen worden dan ter plekke gefoto­ grafeerd en digitaal doorgeseind naar de PC van de gebruiker, die de tekst dan uit zijn printer kan laten rollen. Maar ook deze oplossing zal niet goedkoop zijn. De Swart vraagt zich af of de winst die dit in arbeidsuren oplevert op zal

wegen tegen de kosten om dat systeem op te zetten en draaiende te houden.

Eigen bibliotheekjes Onderzoekers op de faculteiten nemen steeds vaker het heft in eigen handen. Het interbibliothecair leenverkeer is niet geschikt om op de hoogte te blijven van de meest recente ontwikkelingen en daarom nemen ze soms zelf een abon­ nement op een tijdschrift dat de facul­ teit zich niet meer kan veroorloven. De Swart: "Het is niet de bedoeling dat op de faculteiten eigen bibliotheekjes ontstaan, maar het gebeurt inderdaad dat onderzoekers met derde geld­ stroomgelden boeken en tijdschriften kopen. Maar die worden niet ontsloten en komen niet in de catalogus. Formeel moet volgens de statuten van de vu alle documentaire informatie in de biblio­ theek geplaatst worden." De Swart is niet op de hoogte van het feit dat onderzoekers soms uit eigen zak de collectie op peil proberen te houden. Hij hoort op van het voorbeeld van de vakgroep verloskunde en gynaecologie, die onder andere onderzoek doet op het gebied van in vitro fertilisatie. Dit is een relatief nieuw tertein waarvoor in korte tijd een aantal tijdschriften is opgericht. Het bibliotheekbudget voor dit weten­ schapsgebied is te krap om dit soort

snelle ontwikkelingen bij te benen, en daarom hebben de onderzoekers zelf maar abonnementen genomen. De Swart: "Ik ken dat voorbeeld niet, maar als dat de algemene trend wordt dan is dat verschrikkehjk slecht. Ten eerste omdat dat materiaal voor ande­ ren moeilijk toegankelijk is. Bovendien is het verdwenen informatie, want het komt niet in de catalogus." Zelfs als de onderzoekers de tijdschriften zouden schenken aan de UBVU zou dit pro­ bleem niet zijn opgelost. Het inwerken van een titel in de catalogus kost ge­ middeld vijfendertig gulden. De Swart: "Dat is duur, maar om een titel in de catalogus te kunnen opspo­ ren moeten we voor een aantal toeters en bellen zorgen, en dat kost ruim een halfuur per titel. Dat is een van de re­ denen om soms een schenking te wei­ geren. Aan tijdschriftjaargangen die we aangeboden krijgen ontbreken bijvoor­ beeld vaak een of meer afleveringen. Het is erg duur om zo'n jaargang weer compleet te krijgen. Je mag een afleve­ nng alleen kopiëren als die niet meer op de markt verkrijgbaar is." De Swart voegt hieraan toe: "Het komt trouwens steeds meer voor dat UBVU­ gebruikers de collectie incompleet maken. Men scheurt bladzijden uit banden omdat men bijvoorbeeld een tabel nodig heeft. Dat is verschrikkelijk vervelend, en je kunt er nauwelijks vei­ ligheidsmaatregelen tegen nemen. Als het echt de spuigaten uit gaat lopen moeten we overwegen om tijdschriften niet langer uit te lenen. Maar de blad­ zijden worden ook op studiezalen ge­ woon uit de banden gescheurd. Wat moet je daar tegen doen? We kunnen toch moeilijk bij iedere tafel een oppas­ ser gaan neerzenen."

'Ik zie nog geen licht branden in de tunnel'

E

lsevier Science Publishers is sinds de overname van het Amerikaanse Pergamon Press de grootste uit­ gever van wetenschappelijke tijdschriften ter wereld. Het bedrijf geeft zevenhonderd tijdschriften op post­academisch niveau uit. Heeft Elsevier last van de slinkende bibliotheekbudgetten? Directeur Sales J.W. Dijkstra: "We merken dat er incidenteel abonnementen worden opgezegd. We proberen dat te voorkomen door de kwaliteit van onze tijdschriften te verbeteren. Hoe beter het tijdschrift, hoe moeilijker het voor een bibliotheek is het op te zeggen. Maar als een bibliotheek een tijdschrift als Physical Review wegdoet dan zegt dat wel iets, want dat wordt wereldwijd erk end als een van de primaire publik aties in het veld van de na­ tuurkunde. Kwaliteit leveren is dus blijkbaar niet meer voldoende." Dijkstra vindt dat de bibliotheken de discussie over tijdschriften verengen tot klachten over slinkende budgetten. "Wij proberen duidelijk te maken dat het een gezamenlijk probleem van producenten van informatie, uitgevers en bibliotheken is. Als het de uitgevers niet goed gaat, gaat het de bibliotheken niet goed en omgek eerd." Hij wijst erop dat de budgetontwikkeling absoluut geen gelijke tred heeft gehouden met de ontwikkeling van het informatie­aanbod in de wetenschap. "Het Amerikaanse statistiek bureau King heeft vastgesteld dat in de laatste zeventien jaar de beschikbare informatie is verdubbeld ten opzichte van de periode daarvoor. Dan moet de bibli­ otheekwereld niet verwachten dat zij met dezelfde budgetten of met budgetten die de inflatie bijhouden nog alle informatie kan aanschaffen," aldus Dijkstra. De bibliotheken realiseren zich volgens hem nog onvoldoende dat zij niet alleen meer een opslagfunctie hebben, maar ook de toegankelijkheid van de informatie moeten vergroten. Veel onderzoek dat nu wordt opgestart zou overbodig zijn, omdat uit de literatuur blijkt dat het allang gedaan is. Ook veel patenten en octrooien die worden aangevraagd, blijken al geregistreerd te staan. Dijkstra: "Dat heeft allemaal te maken met inadequate behande­ ling van de informatie. De bibliotheekgebruikers moeten daar beter mee leren omgaan." Elsevier wil daarvoor wel de middelen verschaffen. Dat blijkt uit het project ADONIS dat het bedrijf samen met andere uitgevers heeft opgezet, ADONIS is een bibliografische database waarin bibliotheekgebruikers artik elen kunnen opzoeken die verschenen zijn in driehonderd vooraanstaande bladen op het gebied van de life sciences. Maar ook daarvoor zullen de gebruikers moeten betalen. Dijkstra erk ent dat ook hier zal gelden dat automatise­ ring alleen tot kwaliteitsverbetering leidt en niet tot kostenvermindering. "Ik zie daarom voor de uitgevers en de bibliotheken nog geen licht branden in de tunnel."

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen