Ad Valvas 1991-1992 - pagina 195

AD VALVAS 14 NOVEMBER 1991

PAGINA 7

In ieder mens schuilt een beul 'Auschwitz heeft ons hele mensbeeld op z'n kop gezet' ,• ,,

^

,* , :

.. 1^

'

;

.

>•,•»

-wc».

. ^

f

';. , -;_

'V. , s.

v**t»*/ ' A ' ^ ^ '

Hoe lang is de weg naar het kwaad? Von der Dunk (links) en Kay zer (rechts) over de Shoah

is de Shoah, de vernietiging van zes miljoen joden in de Tweede Wereldoorlog, een uiting van de natuurlijke aandrang van de mens tot het kwade? Over die vraag bogen de historicus prof. Herman von der Dunk en de journalist Wim Kayzer zich tijdens een discussie die georganiseerd werd door het Bezinningscentrum. "In ieder mens schuilt een beul", zo meent Kayzer. "Maar het gaat erom wanneer die beul naar buiten komt", riposteert Von der Dunk.

Anne Pek

Napoleon had zijn Waterloo gevonden. Europa ging de meest vreedzame eeuw uit haar geschiedenis in. De geleerden konden zich in alle rust aan de vooruit­ gang wijden. Hun denkarbeid leverde aluminium, benzinemotor en telefoon op. De röntgenstraal, de tuberculose­ bacil en de binnenlanden van Afrika werden ontdekt. Gaslicht, grammofoon en gewapend beton kwamen het dage­ lilks leven veraangenamen. Auguste Comte verkondigde dat de mensheid nu in het stadium was gekomen dat ze alle geheimen die nodig waren om de wereld te beheersen, kon doorgronden. Darwin bracht de burgerij de evolutie­ leer bij. Het ging goed met de wereld en het kon alleen nog maar beter gaan. En toen kwam de Eerste Wereldoorlog.

Negen miljoen doden, grote fysieke en psychische schade bij de overlevenden. Toen kwam ook, in Duitsland, de hy­ perinflatie. En, in Amerika, de Wall Street krach. En, in Rusland, de Grote Zuiveringen. En toen Guernica. En München. Auschwitz. Vooruitgang? Welke vooruitgang? Onze eeuw was een eeuw van ongekende wreedheid. "De negentiende eeuw heeft ons opge­ zadeld met een te positief mensbeeld. De twintigste eeuw rukte die humane sluier plotseling weg. We moesten ver­ bijsterd erkennen dat de mens na al die eeuwen beschaving nog steeds tot vre­ selijke dingen in staat is. Dat besef is telkens weer een schok. Mensen heb­ ben nu eenmaal de neiging te denken dat in hun leven en hun tijd alles nieuw en uniek is, en daarbij oogkleppen op te zetten voor leed dat hen niet direct raakt." Met deze korte historische schets reageert professor Herman von der Dunk op de lezing van VPRO­jour­ nalist Wim Kayzer, die meermalen met instemming naar de aartspessimist Schopenhauer verwees. De Duitse filo­ soof wist het al: alles mag aan verande­ ring onderhevig lijken, in wezen veran­ dert er niets. Het leven is en blijft een aaneenschakeling van nood, verveling en eenzaamheid. In navolging van Schopenhauer verkon­ digt ook Kayzer in zijn lezing dat het niet de rede is die ons voortdrijft, maar de blinde, redeloze wil. In ieder mens huist een beul en er is niet veel voor nodig om die uit zijn schuilhoek te lok­ ken. Maar tegen die wetenschap willen we onszelf beschermen. Want dan be­ kennen we meteen onze medeverant­ woordelijkheid voor Auschwitz. Liever noemen we de Shoah 'onmenselijk, on­ begrijpelijk en onvoorstelbaar'. Liever komen we met elegant geformuleerde historische verklaringen. Alles om maar niet onder ogen te hoeven zien dat het onze eigen natuur is die ons het meest bedreigt. We willen niets weten van de onveranderlijke aard van de mens. "Maar kunnen we ons wel tegen onze eigen genen verzetten?", vraagt de maker van de veel geroemde documen­ taire over genetische manipulatie Beter dan God zich vertwijfeld af Het is dui­ delijk dat zijn antwoord ontkennend zal luiden. "Ik zou graag kunnen zeggen dat er alleen maar goedheid in mij . .

schuilt, maar ik verdom het te liegen. De enige manier om de menselijke na­ tuur enigszins in bedwang te houden, is volstrekt eerlijk te zijn over onze drif­ ten. Hoe pijnlijk dat ook is." Aan Von der Dunk de ondankbare taak het zelfbeschermingsmechanisme van de mens te verdedigen. "Op dit mo­ ment wordt er ook gefolterd en ge­ moord. Het is vreselijk, maar we kun­ nen ons nu eenmaal niet overal verant­ woordelijk voor voelen. Natuurlijk moeten we ons met de gruwelen uit de geschiedenis blijven bezighouden. Als waarschuwing. Maar dat mag niet uit­ monden in een geweldsfascinatie, want dat kan weer leiden tot afstomping en drempelverlaging."

bogen over de vraag of de systematische uitroeiing van zes miljoen mensen te verklaren valt uit de aard van de mens. Zitten haat en moordlust in onze na­ tuur ingebakken? Is iedereen in poten­ tie een beul? "Ja", antwoordt Kayzer op deze kwel­ lende kwesties. "In ieder mens huist naast een slachtoffer ook een beul. We zijn completer dan ons lief is." "Ja," zegt ook Von der Dunk, "in elke mens huist een beul." Maar hij ver­ volgt: "Dat is echter een uitspraak die ons niet verder helpt. Wat belangrijk is, is de vraag wanneer de beul in ons naar buiten komt. Er zijn wel degelijk facto­ ren te benoemen die van een mens een beul maken. Auschwitz heeft ons hele mensbeeld op z'n kop gezet. We moes­ Nazi­beul ten toegeven dat de schurk geen abnor­ maal verschijnsel was. En toch heb ik Vrijdagmiddag acht november. Het au­ ditorium in het hoofdgebouw van de vu grote bezwaren tegen Hannah Arendt, die na het Eichmann­proces in Jeruza­ loopt langzaam vol. Dit keer niet voor lem tot de theorie van de banaliteit van een vreugdevol gebetiren als een pro­ het kwaad kwam. De nazi­misdadigers motie. Het publiek stroomt in groten zouden bureaucraten zijn, die gewoon getale toe om te vernemen over De hun werk deden. Nu waren de nazi's Kleine Rotzak in Jezelf 'De Shoah een voor een groot deel inderdaad gewone appel tot zelfonderzoek?' luidt de on­ dienstkloppers, maar als we het kwaad dertitel van de gedachtenwisseling over als iets alledaags gaan zien, dan gaan de betekenis die de Shoah nu, 45 jaar we gruwelijkheden relativeren. Natuur­ na dato, voor ons zelfbeeld heeft. His­ lijk is agressie een oerinstinct. Maar toricus Von der Dunk is door het Be­ zinningscentrum van de vu uitgenodigd liefde en mededogen zijn dat ook. Daarom moeten we proberen inzicht te omdat hij een boek schreef waarin niet krijgen in de omstandigheden waarin in de eerste plaats de Shoah zélf, maar wreedheid zich kan ontplooien. We onze worsteling met verklaring, oorza­ moeten proberen te onderscheiden wat ken en schuld aan de orde komen. In Voorbij de verboden drempel. De Shoah in de invloeden van de cultuur van een land, de omstandigheden op een be­ ons geschiedbeeld analyseert hij de ver­ paald moment, het milieu en de opvoe­ schillende verklaringen voor de Shoah ding van een individu zijn. En niet te en poogt hij door middel van vergelij­ vergeten de persoonlijke aanleg. Want king aan te geven waarin het onverge­ de weg naar de wreedheid is bepaald lijkbare van de Shoah schuilt. niet voor iedereen even lang." Kayzer spreekt vanuit een andere in­ valshoek. Bij hem geen analyse maar evocatie. In zijn roman Onfatsoenlijke Ontgroening herinneringen, een vuistdikke roman Kayzer schiet overeind. "En ik beweer waarin de ik­figuur op zoek gaat naar dat de weg naar het kwaad veel korter de motieven van een nazi­beul uit is dan Von der Dunk denkt. Het is niet Dachau, zoekt hij de wortels van de zo'n complex proces als hij zegt. De wreedheid in zichzelf, daarbij niet te­ wetenschap pretendeen door analyse rugschrikkend voor het feit dat hij op en ordening dichter bij de werkelijkheid deze manier als het ware medeschuldig te komen. Maar wat heeft het werk van wordt. bijvoorbeeld De Jong ons opgeleverd? Werkelijk begrip of alleen een reuzen­ De historicus Von der Dunk versus de verzameling feiten? Literatuur geeft schrijver Kayzer. De analytische bena­ vaak meer inzicht dan geschiedschrij­ dering versus de evocatieve aanpak. ving. De schrijver toont de absolute ba­ Beiden, hebben ze zich in hun werk ge­

Foto NICO Boink, AVC/VU

naliteit. Er is geen verklaring. De hin­ dernissen die Von der Dunk onder­ scheidt op de weg naar de wreedheid bieden helemaal geen bescherming. Het goede en het diabolische zijn hele­ maal niet zulke absolute tegenstellin­ gen, vaak zijn ze slechts door een dun wandje van elkaar gescheiden. In aan­ sluiting op de banaliteit van het kwaad kun je ook spreken van de banaliteit van het goede. Hoeveel mensen kwa­ men niet bij toeval of met merkwaardi­ ge motieven in het verzet terecht?" Goed of Fout een kwestie van toeval? Von der Dunk wenst vast te houden aan het idee dat de vrije wil een rol speelt. Ter illustratie verwijst hij naar het verschijnsel ontgroening. "Daarbij zie je interessante dingen. Bij sommi­ gen gaan alle remmen los, anderen blij­ ven onder alle omstandigheden zich­ zelf." Kayzer reageert sceptisch. "Ik ben zelf ontgroend en heb dat heel an­ ders beleefd. De grote massa, mijzelf incluis, paste zich aan. Drie uur lang een vogelnestje maken in het zaagsel, uren lang appel in de mensa: we deden het gewoon. We zijn allemaal confor­ misten." Tijd voor een reactie uit de zaal. Chris Lorenz, docent theorie van de geschie­ denis, merkt op dat niet iedereen lid wordt van het corps ("En dat heb ik nooit betreurd!", fluistert Von der Dunk van achter zijn tafeltje), zodat mensen die wel lid worden waarschijn­ lijk al bepaalde kenmerken gemeen hebben. Vervolgens meldt hij dat uit onderzoek is gebleken dat het sociale milieu wel degelijk een rol speelde bij de keuze voor het verzet. Historisch on­ derzoek, zoals bijvoorbeeld dat van De Jong, levert zijns inziens dus wel dege­ lijk zinnige informatie op. Onverbeterlijke conformisten of vrije mensen, inherent slecht of evenzeer ge­ neigd tot het goede als tot het kwade ­ we zullen ons wel tot het einde der tij­ den vol onbegrip over onze eigen ziel buigen. Kayzer leek dat te beseffen toen hij besloot een uitspraak van Mauthau­ • sen als motto voorin zijn boek te plaat­ sen. "Je moet niet zoeken naar de op­ lossing," zei de goede man, "je moet uitvinden waarom je zoekt..." De discussie wordt 24 december door de VPRO op radio 2 uitgezonden

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen