Ad Valvas 1991-1992 - pagina 319

VALV) 3 JANUARI 1 9 9 2

I PAGINA 9

De nieuwe opmars van de intellectuelen Erno Eskens

H'

9 ^m

Prof.dr. A.F. Oudvorst: 'Intellectuelen, h et IS meer een maatschappelijke collectiviteit dan h et kenmerkt van één persoon' Foto Bram de Hollander

'|:9

v/' jy[9E

woordelijkheid voor toepassingen van wetenschap­ pelijke resultaten ligt bijna altijd elders in de m aat­ schappelijke structuur. Het lijkt m ij geen goede zaak dat onderzoekers uit vrees dat anderen wel eens iets verkeerds zouden kunnen gaan doen, al­ lerlei ontdekkingen voor de mensheid verborgen gaan houden. Juist vrijheid en openbaarheid van onderzoek kan misbruik tegengaan." ­Maar een debat of DNA prints in de rechtspraak ge­ bruikt mogen worden lijkt me typisch een debat voor intellectuelen. "En deskundigen! Ik denk dat het debat meer en meer gevoerd wordt door specialisten, in sam en­ spraak met belangengroepen. Dus de politiek, de mdustrie, de vakbeweging, etcetera. Eén van de kenmerken van het postmoderne tijdperk is, dat zogenaamde deskundigen allerlei terreinen van de samenleving voor zich opeisen met uitsluiting van niet ingewijden. Daardoor dreigt de intellectuel, zoals die zich in het verleden heeft gem anifesteerd, langzaam maar zeker tot het verleden te gaan be­ horen."

Het komt vaker voor dat 'de intellectueel' - een term die aan het eind van de vorige eeuw werd bedacht - na een tijd van afwezigheid weer in het daglicht treedt. In 1898 wordt de joodse legerkapitein Dreyfus wegens pro-Duitse spionage gearresteerd. Het is een klassiek geval van dom antisemitisme, iets waar een groepje met de naam les intellectuels zich tegen verzet. Onder leiding van de naturalistische romancier en filosoof Emile Zola stellen les intellectuels petities op en schrijven stukken in de kranten om het onrecht aan de kaak te stellen. En met succes: Dreyfus knjgt eerherstel en de term intellectueel raakt ingeburgerd: er wordt een belezen, politiek geëngageerd persoon onder verstaan, die zich in het openbaar uitspreekt.

Engagement Ondanks hun aanvankelijk succes duiken de intellectuelen begin van deze eeuw onder in zwijgzaamheid. De oorzaak daarvan is het verval van de dominante cultuur: een veelheid van culturele stromingen komt op. De filosoof Benda (18671956), in die tijd een van de voormannen van de intellectuelen, stelt in 1927 dat de intellectueel niet mee moet werken aan de ophanden zijnde versplintering van de samenleving. Integendeel, de intellectueel moet "vreugde scheppen in de beoefening van kunst, wetenschap of metafysische bespiegelingen, d.w.z. in een goed dat niet van deze wereld is." Het partijgebonden engagement, zegt Benda daarmee, is eerder iets voor de massamens dan voor de intellectueel. Maar de Duitse socioloog Karl Mannheim is het daar niet mee eens. Het innemen van een duidelijk politieke positie is nodig, vindt hij, want "de oude cultivering der uitsluitend op zichzelf gerichte, genoegzame, intelligentia is aan het verdwijnen, en laten we eerlijk uitspreken dat we dit esthetische type niet meer verdragen kunnen. Dit sociaal doelloze, sociaal nutteloze denken moet uit zijn. Het is absoluut nodig dat het intellect strijdbaar wordt." Het geschil tussen Benda en Mannheim levert aanvankelijk een duidelijk winnaar op: Benda gaat nog voor de tweede wereldoorlog overstag en laat zich verleiden door de Russisch-communistische ideologie. Mannheim's politieke engagement wint: de intellectueel treedt uit de ivoren toren en komt met een mening voor de dag. De existentialist Sartre, wellicht de beroemdste intellectueel van deze eeuw, doet zijn mond daarbij wel het wijdst open: hij beklimt de barricades, spreekt menigten toe en ageert onder andere tegen het Franse kolonialisme in Algerije. Ook pleit hij voor democratisering van de universiteiten - het thuis van de intellectueel, want iedereen moet de kans knjgen zich tot intellectueel te ontplooien. Het is een mening die rust op sympathieën voor het Russische communisme, dat Sartre van dichtbij kent. In de vijftiger jaren reist hij ah fellow traveller, d.w.z. als politiek toerist die flirt met een omstreden communistische regime, naar de voormalige Sovjet Unie waar volgens hem "de vnjheid van kritiek totaal" IS. Sartre's engagement vindt in zijn tijd veel navolging en het existentialisme wordt een subcultuur. Op de linker oever van de Seine scholen zijn pupillen samen in kroegen. Er wordt druk gediscussieerd, druk gedanst en druk gezopen. Het zijn de

in Parijs iijl<t de geëngageerde intellectueel uit een twintig jaar durende winterslaap te ontwaken. In het publiei<e debat, de laatste jaren vooral gedomineerd door de 'specialisten' en 'deskundigen', is de stem van de generalistisch ingestelde intellectueel weer te horen: de filosofen spreken weer over ethiek en verantwoording; kunstenaars als Buren en Adami brengen in hun werk weer een voorzichtige boodschap. De Franse televisie houdt er zelfs een heus intellectueel discussieprogramma op na.

diens boek Het verraad van de klerken lijkt Benda's oude ideaalbeeld hier opnieuw opgeld te doen: de intellectueel moet zich afzijdig houden van partijpolitiek en zich bezighouden met de waarheid die boven het gekrakeel der meningen uitstijgt.

Achterhoofd van intellect In 1987 schetst de Engelsman Malcolm Bradbury in zijn prachtige parodie Mensonge een mogelijk scenario voor de toekomst van de Bendaiaanse intellectueel: hij voert de duistere schnjver, filosoof en intellectueel Henn Mensonge ten tonele, iemand uit de knng van Foucault die eigenlijk niets met zekerheid wil zeggen en daarom ook maar probeert onbekend te blijven. Van Mensonge is dan ook weinig bekend: Hij zou een boekje hebben geschreven met de titel l'Histoire de la fornication (geschiedenis van de hoereloperij), maar niemand weet zeker of Mensonge echt de schnjver van dit nergens te verkrijgen boek is. Een van de weinige bewijzen die Bradbury produceert voor het bestaan van de intellectueel is een foto van diens achterhoofd. (Of was het niet Mensonge's achterhoofd?) Bradbury's parodie op de teruggetrokken intellectueel is zeer treffend. De angst onder intellectuelen om een boodschap uit te dragen is namelijk tot voor kort zo groot geweest dat zij inderdaad, net als Mensonge, bewust zijn ondergedoken. De huidige generatie Franse intellectuelen acht het engagement gevaarlijk, omdat de taal niet eenduidig IS, de betekenis van woorden steeds verandert en omdat er geen ontkomen is aan de vooronderstellingen die nu juist ter discussie zouden moeten staan. En de intellectueel neemt geen risico: hij doet er het zwijgen toe.

Terugkeer intellect hoogtijdagen van de Parijse, hnks-geengageerde intellectueel.

Terugkeer van Benda Maar aan alles komt een eind. In de jaren zeventig gooien de volgelingen - en zij zijn exemplarisch voor 'links geëngageerde intellectueel' waartoe ik mij hier beperk- het politieke engagement overboord. De filosoof Michel Foucault neemt na de studentenopstand van 1968 als een van de eersten afstand van zijn communistisch-geëngageerde verleden. "Ik bedank ervoor wetten te maken", zegt hij. "Eerder ben ik er op uit problemen af te bakenen, ze in beweging te zetten en ze in al hun complexiteit te laten zien, zodat profeten en wetgevers de mond wordt gesnoerd." En, voegt hij er aan toe, het is "niet mijn overtuiging dat de intellectueel (..) de wezenlijke problemen kan aangeven van de maatschappij waarin hij leeft... Ik beweer dat de taak van de intellectueel er tegenwoordig niet in bestaat wetten uit te vaardigen, oplossingen voor te stellen, te profeteren, omdat hij daarmee slechts zou bijdragen tot het beter functioneren van een bepaalde machtssituatie die naar mijn mening juist gekritiseerd moet worden." Verzet en engagement van de intellectueel leiden volgens Foucault hooguit tot een verschuiving van de macht: oude begrippen worden vervangen door nieuwe, maar niets verandert wezenlijk. In plaats van het verzet moet de intellectueel daarom een 'eigen ruimte' creëren, van waaruit een nieuwe wereld wordt vormgegeven. Een halve eeuw na

Helaas, voor de zwijgzame intellectueel: elke poging om mets te zeggen is al veelzeggend. Neem nou Mensonge als metafoor van de zwijgzame intellectueel. Hoewel hij zijn best doet om een low profile te houden is hij onderwerp van discussie in het filosofenblad Knsis, De Groene Amsterdammer en het vooraanstaande Quel Tel. En zoals voor Mensonge geldt, zo geldt voor alle intellectuelen: zij worden ongewild onderwerp van discussie. Deze discussies, die altijd weer een andere boodschap voortbrengen dan de intellectueel oorspronkelijk in gedachten had, dwingen hem of haar te spreken; al was het alleen maar om recht te zetten wat nooit bedoeld is. Juist omdat de media en de taaluitingen in het algemeen een eigen leven leiden, met of zonder hun bezielende inspiratie, wordt het voor de intellectueel weer verleidelijk om zich bewust in het publieke debat te werpen. Want het motto is: 'Spreekt of er wordt over u gesproken.' Uiteraard zullen we de intellectueel die als fellow traveller politieke snoepreisjes naar Cuba maakt niet meer terug zien. In plaats daarvan treedt de intellectueel die niet aan een ideologie maar aan de raadselachtigheid van de complexe wereld een mening ontleent en met deze mening naar buiten treedt: iemand die besluit te spreken, voordat of omdat er voor of over hem of haar gesproken wordt. Parijs, traditioneel de thuishaven van de geëngageerde intellectueel, merkt de opkomst van deze intelligentia en het lijkt daarmee niet onwaarschijnlijk dat ook de intellectuele wereld aan de Amstel binnenkort zal opbloeien.

­Je hoort wel eens zeggen dat er geen ideologieën meer bestaan. Is daarmee de rol van intellectuelen uitge­ speeld? "De intellectueel kan wel in zijn historische vorm verdwijnen, m aar de vraag is of daarmee niet iets verdwijnt wat broodnodig blijft. Wetenschap, poli­ tiek en allerlei organisaties spelen m toenem ende mate een rol in het leven van miljoenen m ensen, die afhankelijk zijn geworden van factoren waarop zijzelf wemig greep hebben. Of er water uit de kraan in de keuken komt is door de gewone burger nauwelijks m eer te beïnvloeden. De overgrote meerderheid in de maatschappij behoort niet tot de specialisten. Dus hebben ze ook geen recht van spreken. Maar het is toch net zoiets als vrijheid van meningsuiting en openbaarheid in het alge­ meen. Al lees je geen enkele krant, de instelling als zodanig is van levensbelang voor de maatschappij. "Dus geen enkele maatschappij kan het stellen zonder een vrije pers, zonder wetenschap en zon­ der intellectuelen die zich bezig houden m et het reilen en zeilen van de maatschappij als geheel. Daardoor dreigen ze op het terrein te komen dat de politiek voor zichzelf wil reserveren. ledere keer blijkt dat beroepspolitici er een potje van maken, wat op dit moment dm delijk het geval is met het milieu bijvoorbeeld. Ze zijn tezeer verbonden m et belangen om zich in te zetten voor het milieu als zodanig. De club van Rome heeft dus gedaan, wat de intellectuelen ten tijde van Dreyfus deden. Een groot aantal bekende wetenschappers deden een appel op de wereld om daadwerkelijk de milieu­ vervuiling aan te pakken, omdat het een algem een belang is. Het effect van zo'n optreden is duidelijk. Voor veel mensen leeft het bewustzijn dat er iets moet gebeuren op milieugebied. Alleen blijven de politici achter met het nemen van maatregelen."

A F van Oudvorst De verbeelding van de intellectuelen Literatuur en maatschappij van Dostojevski tot Ter Braak Uitgeverij Wereldbibliotheek, prijs ƒ69.50

Emile Zola loste het startschoot voor de hinderlijke bemoeienis Foto ANP Foto

Michel Foucault: 'De intellectueel k»i de wezenHJfce problemen van de samenleving niet aangeven' Ft ANP Foto

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen