Ad Valvas 1991-1992 - pagina 149

AD VALVAS 24 OKTOBER 19911

I PAGINA 7

De wereldeconomie in een model Schuldenlanden struikelden na een tango Rob Vos promoveert vol­ gende week aan de VU op een proefschrift over de in­ ^rnationale kapitaalmarkt. »jet een zelf­ontwikkeld model analyseerde hij de zogenaamde schuldencrisis aan het begin van de jaren '80. Westerse banken leenden veel te hoge be­ dragen aan een aantal Derde­Wereldlanden. Die draaiden voor de gevolgen op.

Jan­Jaap Heij De promovendus mist de scepsis over het bouwen van fraaie wislsundige m o ­ dellen, die tegenwoordig onder econo­ men opgang doet. Hij goot de wereld­ economie in vergelijkingen. "Ik heb be­ zwaar tegen modellen die zo gecompli­ ceerd zijn dat ze een soort zwarte doos worden, waardoor je niet meer kunt zien wat er in werkelijkheid gebeurt. Ik heb zelf een zeer simpel model ontwik­ keld van de wereldeconomie. D e prijs die je daarvoor betaalt is een verlies aan detail, maar zo'n model is wel degelijk bruikbaar bij het begrijpen van bepaal­ de mechanismen. Je kunt er natuurlijk niet de hele wereldeconomie mee ana­ lyseren." Vos (36) studeerde tot 1979 ontwikke­ lingseconomie aan de vu, kreeg daarna een baan aan dezelfde universiteit en stapte begin jaren '80 over naar het In­ stitute for Social Studies (iss) in D e n Haag. Hij werkte vijf jaar aan zijn proefschrift The wor ld economy, debt and adjustment, een analyse van de schul­ dencrisis waar een aantal ontwikke­ lingslanden na 1982 in belandde. Het door hem ontwikkelde model van de wereldeconomie, waarin de kapitaal­ markt een cruciale rol speelt, is op die analyse gebaseerd. Vos' interesse voor het onderwerp ont­ stond pas medio jaren '80. Daarvoor was hij 'meer geïnteresseerd in de inter­ ne problemen van ontwikkelingslanden.

J«Cr* *

De situatie voor pas afgestudeerden was zelfs nog gunstiger. Belangrijkste uitzondering op dit gunstige beeld is de sector letteren. Vooral nieuwe stu­ diexarianten dragen daar bij aan een groeiend aantal werkzoekenden. In zeven van de acht W.O .­sectoren is tussen augustus 1990 en augustus 1991 het aantal werkzoekenden met meer dan 35 procent gedaald. De landbouwhoek spant de kroon met een ruime halvering tot 520 werkzoe­ kenden ­ krap vijf procent van de be­ roepsgroep. O ok bij natuur, techniek, gezondheid en rechten zakte het aan­ tal geregistreerde baanlozen met iqieer dan veertig procent. Economie en so­ ciale wetenschappen deden hier met een daling van ruim eenderde weinig voor onder. De statistieken voor pas afgestudeer­ den zijn nog gunstiger. Het aantal werkzoekenden in deze groep zakte in de meeste sectoren met de helft tot tweederde. Die verbetering gold niet

* i i . « i « ^ ' * WuB^^f^^

i' -'y^i '

,'

/^v

'Door het be^

tielandde de wer eldeconomie in een r ecessie. De gevolgen voor de Der de Wer eld war en dr amatisch'

armoedebestrijding bijvoorbeeld'. Hij werkte vier jaar voor het iss in het La­ tijnsamerikaanse Ecuador, waar hij on­ derzoek deed naar de oorzaken van de armoede. Zijn onderzoek leidde in 1985 tot 'vrij vergaande conclusies': er moest veel meer aandacht worden be­ steed aan kleinschalige produktie, de produktie van voedsel door kleine boe­ ren bijvoorbeeld. Die conclusies vielen niet in goede aarde. "De toenmalige re­ gering voelde er weinig voor", aldus Vos. "Er is dus niet zoveel mee ge­ daan." D e huidige regering van Ecuad­ or toont zich iets enthousiaster. Vos reisde tussen het promoveren door een aantal malen af naar het land, 'om de draad weer op te pikken.'

terne financiering' ­ leningen en ont­ wikkelingshulp ­ op ontwikkelingslan­ den worden onderzocht. Zijn proef­ schrift dient daarbij als theoretische basis.

Ontwapenen Tegenwoordig werkt hij mee aan het project Money, finance and development van het iss, waarin de effecten van 'ex­

Meer kans op een baan voor academici Het aantal werkzoekende acade­ mici is h e t a f g e l o p e n jaar fors g e ­ daald. In de meeste universitaire sectoren daalde de werkloosheid sinds a u g u s t u s 1 9 9 0 m e t veertig tot vijftig p r o c e n t .

'*

alleen voor biologie (54%), maar ook voor probleemstudies als rechten (63%), psychologie (49%)), geschie­ denis (51%) en westerse talen (56%). Voor alle studierichtingen samen daalde het aantal verse werkzoeken­ den met 52 procent.

Taal en cultuur Het rooskleurige beeld wordt ver­ stoord door de sector 'taal en cul­ tuur': letteren, geschiedenis, wijsbe­ geerte en theologie. Hier steeg de werkloosheid opnieuw zo'n twintig procent tot in totaal bijna achtdui­ zend. Dat betekent dat nu bijna een op de *ijf alfa's geregisteerd staat als werkloze. Deze verslechtering lijkt grotendeels op het conto te komen van de nieuwe studievarianten, die in de statistiek vallen onder 'overige' let­ teren. T o c h zijn er ook voor de alfa­studies lichtpuntjes. Voor pas­ afgestudeer­ den is de situatie iets minder slecht dan vorig jaar. Bij de bekende alfa­ studies (moderne talen, geschiedenis, wijsbegeerte, theologie) zoeken nu half zo weinig nieuwe doctorandussen naar werk. Zelfs in de overige letteren is dit aantal sinds februari wat gaan dalen. (FS)

­ Het model uitje pr oefschr ift is 'br uik­ baar', zo stel je. Is het belang van de inter ­ nationale kapitaalmar kt voor een leek aanschouwelijk te maken, soms dacht ik is het eigenlijk geen metafysica? Vos: "Er woedt op dit moment een dis­ cussie over het al dan niet drastisch ver­ hogen van de ontwikkelingshulp. D a n gaat het om een bedrag van ongeveer een half procent van het totale inkomen dat in de rijke landen verdiend wordt. T e r vergelijking: de eerste oliecrisis in 1973, waarvan de economische gevol­ gen gigantisch waren, kostte de rijke landen één procent van hun inkomen. D e verhoging van de hulp heeft dus ook enorme effecten, maar die zijn af­ hankelijk van de manier waarop die hulp gefinancierd wordt. D e wijze van financieren heeft namelijk allerlei gevol­ gen voor de wereldeconomie." "Stel: het bedrag wordt geleend op de kapitaalmarkt. D a t betekent dat de rente ­ de prijs van kapitaal ­ gaat stij­ gen, omdat kapitaal schaarser wordt. Landen in de Derde Wereld die veel geld bij banken hebben geleend, moe­ ten dan meer rente over h u n schuld be­ talen. Dat is effect één." Een tweede effect is dat de hogere rente zorgt voor minder investeringen in het westen. Investeringen zijn afhankelijk van de rentestand: als de rente hoog is, verdien je geld door je kapitaal gewoon op de bank te zetten. Minder investeren leidt echter tot een lagere economische groei in het westen of zelfs een econo­ mische recessie, zodat landen in de Derde Wereld minder goederen uit kunnen voeren. Die landen verdienen dus minder." "Bovendien wordt door het westen te­ genwoordig vaak geëist dat Derde­We­ reldlanden de hulp besteden aan het vergroten van hun export. Als dat lukt, en er is door de rentestijging een reces­ sie in het westen, dan daalt de prijs die Derde­Wereldlanden voor hun goede­ ren kunnen krijgen. Het aanbod van de Derde Wereld groeit, de vraag in het westen daalt. Dan daalt de prijs en ver­ dient de Derde Wereld nog minder." "Uit mijn model kun je concluderen dat meer hulp, gefinancierd via de kapi­ taalmarkt, inderdaad dergelijke gevol­ gen heeft. Het verhogen van de hulp kost de Derde wereld geld en kan bo­

vendien in het westen voor een recessie zorgen. Je moet dus andere manieren zoeken om die hulp te financieren, door te bezuinigen op de overheidsuitgaven in het westen of door de belastingen te verhogen. Bezuinigen ­ door ontwape­ ning bijvoorbeeld ­ lijkt mij de beste optie: de gevolgen in tweede instantie zijn dan het minst negatief."

Schuldencrisis Het blijft de verslaggever ertigszins me­ tafysisch in de oren klinken, maar Vos' analyse van de schuldencrisis begin jaren '80 maakt duidelijk welke gevol­ gen een verkeerde financiering van de ontwikkeling van de Derde Wereld kan hebben. Vos onderscheidt twee onevenwichtig­ heden in de wereldeconomie: "Het is een wat ouderwets beeld, en ik zal er ongetwijfeld op worden aangevallen, maar de Derde Wereld exporteert voor­ namelijk primaire goederen als minera­ len en koffie, waarvan de prijzen op de wereldmarkt bepaald worden. Voor de industriële produktie van het westen is dat niet het geval. Een tweede oneven­ wichtigheid is dat de Derde Wereld niet gemakkelijk aan kapitaal kan komen: de banken in het westen bepalen of ze mogen lenen, en zo ja hoeveel, en de westerse overheden beslissen over de ontwikkelingshulp ­ meestal op politie­

Rob Vos: "Je kunt natuur lijk niet de hele wer eldeconomie analyser en" Foto Bram de Hollander

^ ^

i­oio Kees Keuch

ke gronden." In de jaren '70 mochten landen als Mexico, Argentinië en Brazilië bij vdjze van uitzondering enorme bedragen lenen van westerse banken. Die hadden constructies bedacht om de risico's te verlagen ­ het terugbetalen van interna­ tionale leningen is moeilijk af te dwin­ gen, tenzij je de mariniers stuurt ­ en hadden enorme bedragen in kas, omdat de landen van het O PEC­kartel na de eerste oliecrisis stikten in de oliedollars. Die dollars kwamen bij de westerse banken terecht. D e banken wilden dus wel uitlenen. D e Derde Wereld reageerde enthousiast, omdat de rente laag was en lenen dus goedkoop. "It takes two to tango", aldus Vos. "Beide partijen waren gelukkig. D e banken verdienden commissie­geld en de ontvangende landen kregen goed­ koop kapitaal. Er werd dus veel ge­ leend, zo werkt de markt. Iedereen kon natuurlijk op zijn vingers natellen dat er ooit terugbetaald moest worden, maar op dat moment was het voor niemand duidelijk wannéér dat zou moeten ge­ beuren." Het 'omslagpunt' werd bereikt toen de Verenigde Staten onder president Re­ agan een ander economisch beleid gin­ gen voeren, waardoor de rente wereld­ wijd steeg en de wereldeconomie bo­ vendien in een recessie belandde. D e gevolgen voor de Derde Wereld waren dramatisch. Vos: "In sommige landen verdrievoudigde het af te lossen bedrag in anderhalf jaar tijd. Dat is natuurlijk nooit op te brengen." De gevolgen van de onevenwichtighe­ den werden duidelijk. T o e n Mexico in 1982 aangaf niet meer aan zijn rente­ verplichtingen te kunnen voldoen, stop­ ten de westerse banken onmiddellijk met lenen aan de Derde Wereld. Tege­ lijkertijd daalden de prijzen op de we­ reldmarkt voor de export van Derde­ Wereldlanden dramatisch. Van economische metafysica was geen sprake meer: de schuldenlanden raak­ ten blut, moesten drastisch bezuinigen ­ 'In Bolivia is het begrotingstekort in korte tijd van dertig procent naar bijna nul teruggebracht', aldus Vos ­ en kon­ den niet meer investeren in economi­ sche groei. Massale armoede was het resultaat.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen