Ad Valvas 1991-1992 - pagina 437

AD VALVAS 26 MAART 1992 I

PAGINA 7 **g'

'Wie sport, doet geen kwaad'

'ïï

*

Tijdens de Tweede Wereldoorlog bloeit de' sportwereld als nooit tevoren Tijdens de oorlog zijn sporters niet erg happig op sportieve ontmoeting en met Duiters, maar voor de rest bloeit de sport behoorlijk. De vooroorlogse bonzen voeren met medewerking van de Duitsers wat reorganisaties door die men al lang op het programma heeft staan. De bezetter maakte geen haast met de nazificatie van de sportwereld. Zo voelt men zich op de sportvelden Nederlanders onder elkaar.

Dirk de Hoog Sport IS tijdens de Tweede Wereldoor­ log in Nederland populairder dan ooit tevoren. Het aantal bezoekers van sponwedstrijden verdubbelt tussen 1940 en 1943 tot een totaal van ruim acht miljoen. Ook het aantal bij een bond aangesloten actieve sporters stijgt fors. In april 1944 worden zelfs winke­ liers beroofd van toegangsbiljetten voor de voetbalwedstrijd Ajax ­ Feyenoord. Zo'n biljet is al gauw vijf boterbonnen waard, In september '44 stoppen de sportactiviteiten als door de spoorweg­ staking het maatschappelijke leven vrij­ wel stil komt te liggen. Joden mogen overigens sinds november 1941 sportaccommodaties niet meer binnen. Een maatregel van de bezetter, die wel wat ongemak brengt in de sportwereld, maar niet tot noemens­ waardige protesten leidt. Niet toevallig noemt André Swijtink zi)n proefschrift, over sport en lichame­ lijke opvoeding in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog, waar hij onlangs op promoveerde, In de pas. Het lijvig boekwerk is een soort appendix gewor­ den van Lou de Jongs standaardwerk Het Koninkrijk der Nederlanden m de Tweede Wereldoorlog, waar nagenoeg niets over sport in staat. "Wie sport bedrijft, doet geen kwaad ", zegt Seyss­lnquart, namens de Duitsers de baas in Nederland, tegen zijn sportund pressereferent Herman Harster, for­ meel de hoogste sportautonteit in bezet Nederland. Daarmee is de beleidslijn voor de sport tijdens de oorlogsjaren vastgesteld. Zolang de sportwereld in de pas loopt kunnen de eigen officials hun gang gaan. Volgens de promoven­ dus stijgt mede daardoor de populari­ teit van sport in oorlogstijd flink. Op de sportvelden voelt men zich Nederlan­ ders onder elkaar, alsof er nog een neu­ traal gebied bestaat waar de bezetter met werkelijk aan de macht is. Dit in tegenstelling tot de bioscopen, die door de censuur vaak films met een pro Duitse strekking vertonen. Ondanks inspanningen van de Duitsers willen amateursporters nauwelijks deel­ nemen aan internationale ontmoetin­ gen met Duitse ploegen. Alleen bij de professionals, vooral wielrenners en

boksers, is het adagium van brood op de plank sterker dan het gevoel een daad van verzet te plegen door te wei­ geren tegen of met Duits (gezinde) sporters te spelen. Een werkelijke aanpassing van de sport­ wereld aan de ideologie van het natio­ naal­socialisme vinden de Duitsers niet raadzaam, omdat dat slechts onrust tot gevolg zal hebben. P as na een definitie­ ve overwinning in de oorlog komt het hoofdstuk nazificatie aan de orde, waar­ bij sport onderdeel gaat uitmaken van de volksopvoeding, blijkt uit onder­ zochte documenten. Eén van de rede­ nen voor deze voorzichtige benadering was de slechte ervaring in Noorwegen, waar vrijwel onmiddellijk na de Duitse bezetting de nationaal­socialisten de sportwereld overnamen. Een landelijke sportboycot gedurende de rest van de oorlog volgde. Een andere reden voor het Duitse be­ leid vormt de vergaande bereidheid van de Nederlandse sportwereld zich aan te passen aan de bezetter. Voor een deel bestaat er zelfs een belangenovereen­ stemming tussen de top van de sportbe­ stuurders en de Duitsers. Hoofdzaak daarbij is het omvormen van de verzuil­ de sportorganisatie met protestantse, katholieke, neutrale en socialistische hondjes, naar eenheidsbonden per tak van sport. De sportbonzen krijgen daar­ door meer invloed en verwachten bete­ re sportprestaties; de bezettingsmacht zal de sportwereld beter kunnen con­ troleren.

Eenheidsbonden Ovengens denken veel sportbestuurders door het oprichten van eenheidsbonden beter weerstand te kunnen bieden aan al te opdringerige plannen van de natio­ naal­socialisten. Het beste ervan maken onder slechte omstandigheden is een wijdverspreide opvatting in bezet Ne­ derland. Op vrijwillige basis fuseren de voetbalbonden al in juli 1940 tot een eenheidsbond. En in 1941 worden, mede onder invloed van Karel Lotsy, de eenheidsbonden overal in de sport­ wereld verplicht gesteld. Alleen de pro­ testants­christelijke korfbal­ en gymnas­ tiekbond, evenals de katholieke gym­ nastiekbond, weigeren in een groter ge­ heel op te gaan. In 1942 worden deze dissidente verenigingen op last van de bezetter ontbonden. Inmiddels is de gefaseerde veiwjdering van joden uit de samenleving in volle gang. In oktober 1940 moeten alle ambtenaren de zogenaamde Ariërver­ klaring ondertekenen. In de sportwe­ reld mogen joden niet meer in de be­ sturen van bonden zitten. Daarbij loopt

Den Haag, 1941. Aan de Laan van Poot worden sportwedstrijden gehouden tussen de Nationale Jeugdstorm, de Bund Deutscher Madel en de Hiderjugend. Terwijl Seyss-lnquart en Schidt toekijken reikt generaal Schumann een prijs uit aan een winnares. de voetbalbond in juli 1940 voorop met één van de eerste daadwerkelijke uit­ sluitingen van joden. In juni 1941 mogen joden niet meer naar zwemba­ den en paardenrennen en in september van dat jaar worden alle sportaccom­ modaties tot verboden gebied ver­ klaard, waarna joden uiteindelijk in no­ vember zelfs geen lid meer mogen zijn van een sportorganisatie. Daarmee is het joodse volksdeel nagenoeg zonder werkelijk protest uit de sport verwij­ derd. Een enkele vereniging besluit niet meer te spelen, waaronder verenigingen met veel joodse leden, maar het blijft een uitzondering. Overigens nemen op verschillende plaatsen, bijvoorbeeld in Hilversum en Amsterdam, burgemees­ ters op eigen initiatief maatregelen om joden de toegang tot sportfaciliteiten te ontzeggen, nog voordat de Duitsers daartoe opdracht geven. Nu en dan steken op de sportvelden demonstraties van vaderlangslievend­ heid de kop op. Zo klaagt de linkerspits

van de voetbalclub ADO, Gerrit Vreken, bij de Duitse autoriteiten dat hij geen enkele bal meer knjgt toegespeeld van zijn medespelers. Hij is namelijk NSB'er. Ook de wedstrijden van de ijshockey­ club AIJHC die bekend staat als Duitsge­ zind, lopen vaak op een vechtpartij met de tegenstander uit.

Demonstraties Eén van de weinige keren dat de bezet­ ter direct ingrijpt in een sportgebeurte­ nis is het verbieden van wandeltochten in 1942, nadat in 1941 al een tijdelijk verbod van kracht is tijdens de verjaar­ dag van Prins Bernard. De Duitsers vinden dat de marsen teveel op demon­ straties lijken door het zingen van va­ derlandslievende liederen. Maar de protesten blijven meestal beperkt tot pestenjtjes. Eén ding is echter zeker. In de sportwe­ reld zijn echte nationaal­socialisten, zoals leden van de NSB en de ss, niet populair. Zij slagen er niet in door te

dringen tot de besturen van de vereni­ gingen. Maar ook daar bestaat een be­ langenovereenkomst tussen de sportbe­ stuurders en de Duitsers. Beiden deel­ den de overtuiging dat de komst van NSB bestuurders alleen maar onrust te­ weeg brengt. Dat er sprake is van een parallel lopend belang tussen de bezetter en sportbe­ stuurders blijkt ook uit het feit dat na de oorlog allerlei ingevoerde verande­ ringen in stand blijven, zoals de een­ heidsbonden, het in het openbaar toe­ staan van bokswedstrijden en het legali­ seren van gokken bij de paardenrennen. Bij de sportzuivering na de oorlog wor­ den dan ook bijna alleen Nss'ers of leden van andere nationaal­socialisti­ sche organisaties uitgesloten. De be­ stuurders krijgen, op een enkele uitzon­ denng na, het compliment onder moei­ lijke omstandigheden gedaan te hebben wat het beste was voor de sport. Illustraties afkomstig uiWocumentaire Nederland en de Tweede Wereldoorlog Waanders uitgevers

Karel Lotsy, sportbestuurder tussen aanpassing en collaboratie

V

Lotsy

oor, tijdens en vlak na de oorlog is Karel Lotsy één van de invloedrijkste sportbestuurders in ons land. Hij maakt in de jaren dertig faam als bege­ leider van het nationale voetbalteam. Tijdens de ­ vooral na de oorlog omstreden ­ Olympische Spelen te Berlijn in 1936, is hij chef d' équipe van het Nederlandse tea m. De machtovemame van Hitler in 1933 is voor Lotsy geen reden af te zien van sportontmoetingen met Duitsla nd, in tegendeel. Hij spreekt zijn teleurstelling uit als de burgemeester van Rotterdam in 1938 de voetba linter­ land tegen Duitsland verbiedt uit angst voor ordeversto­ ringen. Lotsy vindt dat sport en politiek niets met elka a r te maken hebben. Eén nationale voetbalbond, in plaats van de verzuilde bestaande orga nisa ties, is een ideaal dat Lotsy al voor de oorlog koesterde. Onmiddellijk na de bezetting ziet hij zijn kans schoon dit doel te realiseren. De Duitse bezet­ ter is ingenomen met deze voortvarende ha ndelswijze, zeker als Lotsy de voorwaarde accepteert da t in het be­ stuur geen joden toegelaten worden. In september 1940 biedt hij zijn diensten aan als spor­ tadviseur van het door de Duitsers opgerichte depa rte­ ment van Opvoeding, Wetenschap en Kultuurbescher­ ming, om ook de andere takken van sport te reorganise­

ren in eenheidsbonden. Voor de duidelijkheid vermeldt hij in zijn schrijven "Da t nooit een jood tot één van mijn medewerkers heefit behoord." De autoriteiten a a nva a r­ den zijn aanbod. Bij de NSB en aanverwante orga nisa ties is hij echter niet populair, omdat hij sport om de sport nastreeft en tegen het introduceren van na tiona a l­socia ­ listische ideologieën binnen de sport is. Het is dan ook niet uitgesloten da t anonieme klachten, die de bezetter over Lotsy ontvangt, uit NSBhoek komen. Hij zou tijdens een reis naar Zwitserland begin 1941 contacten hebben gehad met mensen uit het verzet. De Duitse a utoriteiten nemen het zekere voor het onzekere en vormen het advi­ seiu^chap van Lotsy om tot een drieman sterk College van Gevolmachtigden voor de sport. Hierin zitten na a st Lotsy een lid van de NSB, Jan de Valk, die echter na twee maanden omkomt bij een auto­ongeluk en de ss'er Hendrikus a Stuling. In september 1941 neemt Lotsy al­ weer ontslag uit de commissie, omda t hij signalen ont­ vangt uit de sportwereld da t te nauwe sa menwerking met duidelijke collaborateurs niet in goede aarde valt. Achter de schermen blijft hij echter een belangrijk con­ tactpersoon tussen de bezetter en de sportwereld. André > g

e i

1

5

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen