Ad Valvas 1991-1992 - pagina 585

AD VALVAS 1 1 JUNI 1992

I PAGINA 1 1

Prof.dr. E. Talsma, ho o gleraar co mputergestuurde tekstanalyse: 'Van letterknecht to t databaas' Foto NICO Boink, AVC/VU

Waardige ouderdom in een modern jasje

nputerprogramma voor exegeten uïstiek als hobby Een jaar geleden nog, Selma Schepel kwam het voor dat een Een echt nieuw vak is het toch niet, iets van waardige ouderdom ge­ brief die geadresseerd wa s meer stoken in een m o d e m jasje. aan de werl^groep Daarbij wordt de computer door Bij­ al jaren als hulpmiddel Informatica va n de belonderzoekers gebruikt. De komst van de PC leverde Theologische Fa culteit, grote mogelijkheden op wat betreft de van bijzondere schrift­ door de postkamer a ls tekstverwerking soorten: Hebreeuws, Arabisch, Grieks. onbestelbaar retour werd Heel mooi, maar zoals Talstra in zijn oratie stelde: voor Bijbelwetenschappen gestuurd, of pas via een als vak niet belangrijker dan de over­ omweg van bèta­ gang van ganzeveer naar vulpen. Al in een vroeg stadium keken exegeten vakgroepen bezorgd werd. naar de computer als hulp bij het zoe­ en sorteren van woorden en begrip­ Zo onbestaanbaar klinkt ken pen. Bij wijze van digitale concordantie kennelijk een combina tie vergemakkelijkt hij het opzoeken, kan snel een overzicht geven van alle passa­ van Bijbelwetenscha ppen ges waarin een bepaald woord voor­ en computertechniek. komt. N o g nieuwere ontwikkelingen maken dat de computer niet alleen dit Maar een half jaar geleden oude handwerk kan vervangen, maar in kreeg het vak een eigen de toekomst ook een deel van het denk­ werk. Het zwaartepunt van het onder­ leerstoel, en op 4 juni zoek van de 'Werkgroep Informatica' de afgelopen jaren erin de computer aanvaardde dr. E. Talstra telagpromoveren van hulp bij dit zoeken het ambt van hoogleraar in en sorteren tot hulp bi) het argumente­ de ontwikkeling van een program­ de computergestuurde ren, ma dat niet alleen informatie draagt tekstanalyse. Hij werd, maar deze ook kan produceren. met eigen woorden, van Historisch letterknecht tot da ta ba a s. Bi) het vertalen en interpreteren van Bijbelteksten baseert m e n zich deels op

'talige' informatie: dat wat in woorden­ boek of grammatica kan worden opge­ zocht, en deels op 'buitentalige': histo­ rische kennis van situaties of personen, theorieën omtrent maatschappelijke verhoudingen en godsdienstige overtui­ gingen. Exegeten van verschillende scholen doen h u n tekstobservaties vrij selectief, hanteren taaiargumenten soms niet en soms wel. D e computer zou kunnen gaan helpen om, naast de literaire, interpretatieve lijn die meestal gevolgd wordt, op grammaticale gron­ den tot een misschien iets objectievere keus te komen. De Hebreeuwse grammatica is zeer complex. Zo geven werkwoordsvormen niet geheel duidelijk, als m onze taal aan of een handeling zich in verleden, heden of toekomst afspeelt. Sla een wil­ lekeurig vers'op in een aantal Neder­ landse Bijbelvertalingen en je kunt drie verschillende tijden vinden afgeleid van een en hetzelfde werkwoord uit de grondtekst. Bi) voorbeeld L eviticus 7:21. Petrus Canisius schrijft: 'Iedereen ook, die iets onreins heeft aange­ raakt...', de L utheranen kiezen voor: 'En wanneer iemand iets onreins aan­ raakt...' terwijl de Statenvertaling geeft: 'En wanneer eene ziel iets onreins zal aangeroerd hebben...' Zo'n ongeli)ke vertaling heeft natuurlijk hier en daar verstrekkende consequen­ ties als het gaat om de interpretatie van de tekst. Maar niet alleen het ondoor­ zichtige werkwoord levert problemen op, ook de vertaling van een bescheiden

voegwoordje als 'kj' met 'en, want, hoe­ wel, maar' of 'omdat' (vertalingen die allemaal op een gegeven moment cor­ rect kunnen zijn) kan de betekenis van de zin die erop volgt steeds doen veran­ deren. Het geeft dus te denken als mensen zich beroepen op Sola Scriptura: de Schrift in welke vertaling dan wel?

Strak Het programma dat Talstra met zijn (internationale) team ontwikkeld heeft, probeert de klassieke, menselijke kennis van de taal in strakke, eenduidige for­ mules of tabellen te vangen. Vervolgens analyseert de computer met deze for­ mules en tabellen woorden of woord­ groepen en slaat deze op. Met behulp van registreerbare gegevens zoals werk­ woordsvormen, afstanden m de tekst en frekwentie van bepaalde zinsverbindin­ gen wordt het 'geraamte' van een tekst onderzocht. Als men de computer laat zoeken naar teksten met analoge con­ structies, en een verzameling gevallen vindt die consistent is, dan kan men be­ sluiten de uitkomsten van de zoekop­ dracht weer als grammaticale gegevens aan de databank toe te voegen. Tegelijk onderzoekt hij woordvormen, woord­ combinaties en zinsbouw taalkundig om het subjectieve en het objectieve in de opgeslagen informatie te verhelde­ ren. Filologisch vierkante millimeterwerk waarmee ingewikkelde zaken onder­ zocht kunnen worden, waar men vroe­

Ad Valvas op de beursvloer? Dat was brandhout! Mark P ekker N e d e r l a n d telt sinds vorige w e e k twintig elektronische miljonairs. D e z e nouveaux riches h e b b e n h u n g e l d g e m a a k t in d e b e u r s c o m p e t i ­ tie 1 9 9 2 , e e n s c h a d u w ­ b e l e g g i n g s ­ w e d s t i j d die tien w e k e n heeft g e ­ duurd. Het rijkst is M.A. Wind uit D e n Haag geworden. Van de drie ton waarmee elk van de deelnemers de competitie begon, heeft hi) door slimme beurs­ transacties 2.258.468 gulden weten te maken. De eerste student is HEAO'er D. Talamini uit Zwolle geworden met 1.431.838 gulden. De eerste Amster­ damse universitaire student volgt met 7000 gulden minder. En Ad Valvas op de beursvloer? Dat was brandhout! Daar hebben wij mets te zoeken, getuige onze negenduizend­ zoveelste positie. D e schade die daar­ bij is aangericht, valt overigens mee.

Van de 300.000 gaat. Zij beheer­ gulden hebben we den gezamenli)k nog 270.000 gul­ een portefeuille. den over. Bankroet Dat betekent dat zijn we dus niet ge­ er tussen de veer­ gaan. Daarmee tig­ en de vijftig­ hebben we het in duizend mensen ieder geval beter kennis hebben ge­ gedaan dan de 25 maakt met het deelnemers die beleggen in effec­ door roekeloos be­ ten op een van de leggen in het rood financiële mark­ zi)n gekomen. ten hier in Am­ Herman Diekman sterdam," aldus Tien weken speculeren tijdens de spreekt namens Diekman. beurscompetitie 1992 heeft Ad Valvas wedstrijd­organisa­ Zo gaat achter dertigduizend gulden a r m e r gemaakt. tor ESEC in eufori­ eersteprijswinnaar D e w i n n a a r werd een kleine twee m i l ­ sche termen: "De M . Wind een joen gulden rijker. D e laatste afleve­ wedstrijd is gewel­ team schuil dat ring over de wederwaardigheden op dig goed verlopen. vier verschillende de beursvloer. Uit de duizend en­ beleggingsporte­ quête­formulieren feuilles elk vol­ die we nu hebben gens een andere bmnen gekregen, strategie beheer­ blijkt dat achter elke inschrijving een den. Alle vier zijn ze zeer nsicodra­ team van drie of vier mensen schuil gend belegd. Drie portefeuilles flopten

Beurscompetitie '92

en een was goed voor ruim 2 miljoen. "Een slimme strategie", erkent prof. H. Kersten, een dag per week hoogle­ raar bedrijfswiskunde aan de vu. Zi)n eigen transacties op de beursvloer le­ verden beduidend minder op. "Ik heb samen met mijn broer voor de alles­ of­niets strategie gekozen door voor­ nameli)k in kort lopende call-opties te beleggen."

Opgewekt De vraag of zi)n prestaties in de beurs­ competitie maatgevend zijn voor het nut van zijn vakgebied (bedri)fswis­ kunde) voor de financiële branche ontkent hi) lachend: "De beurscompe­ titie betreft alleen korte termijn beleg­ gingen. Dat is ook een van de belang­ rijkste beperkingen van het spel, wan­ neer )e dit vergeli)kt met beleggen m het echt. Voor de lange termijn beleg­ gingen is de bedri)fswiskunde van groot nut. Daar kan je me dus met op pakken", verdedigt de onfortuinlijke professor zich opgewekt.

ger niet eens aan begon omdat het maanden zoekwerk kostte. D e compu­ ter doet het nu in sneltreinvaart. D e onderzoeksvraag daarbi) is: hoeveel is er calculeerbaar aan taal. En voor Bijbel­ onderzoekers: hoeveel is er calculeer­ baar aan tekst, en hoeveel kan niet an­ ders dan door literaire observaties geïn­ terpreteerd worden. D e computer, een 'rekenmachine die met taal werkt', doorbreekt de onvruchtbare scheiding tussen alfa­ en bèta­wetenschappen en vormt een ondersteuning, aanvulling en kritiek voor de manier­waarop exegeten met taal werken.

Beslissingen Het gaat erom duidelijk te maken op welke informatie beslissingen die bij tekstinterpretatie worden genomen, be­ rusten. En om het zoeken naar de juiste balans tussen interpreteren en argu­ menteren. Fijnmazige tekstanalyse kan wellicht in de toekomst de soms oever­ loze discussies indammen, en leiden tot beter verstaan van de grondtekst. D e belangstelling voor tekstanalyse per computer schijnt vanuit de behoudende richtingen groter te zijn dan vanuit de meer vrijzinnige hoek. De vragen die het onderzoeksterrein van taal, tekst en computer binnen de theologie bepalen zijn: Hoe subjectief is de ontmoeting tussen tekst en lezer? Welke kennis is 'talig' van aard, welke 'buitentalig'. Wanneer en in welke volg­ orde moeten in de analyse deze soorten kennis gebruikt worden? Al verkeert een en ander nog in een ex­ perimentele fase, het Nederlands Bijbel Genootschap heeft de vu gevraagd het programma dat hier op de Sara­compu­ ters ontwikkeld werd zo aan te passen dat het op een PC zou kuimen werken. Op 23 juni ziet de eerste gebruikersver­ sie het licht, die rond de vijfhonderd gulden gaat kosten. Niet direkt een prijs om voor naar de winkel te rennen. Maar het is dan ook geen produkt dat een groot publiek zal trekken: het gaat om iets totaal anders dan de Compu­ terbi)bels die reeds in de handel zijn, al kan dit programma ook nog steeds als concordantie gebruikt worden. O m iets met dit nieuwe programma aan te kunnen vangen, is een grondige ken­ nis van het bijbels Hebreeuws en Ara­ mees noodzakelijk. En belangstelling voor de structuur van de taal. Het is zeker leuk en nuttig speelgoed voor exegeten met een linguïstische hobby.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen