Ad Valvas 1991-1992 - pagina 552

AD VALVAS 2 1 MEI 1992

PAGINA 10

y./M^

* •

'

"

9

. 1 ! " * \ "i. 't ^r* , .'.'. ; .

• . . . - • ' ;

•"*<

V *

'

,>ii.

* *' t

^ *

^ " ­

...

­ • ­

*'„.'.* w"„*

­ * '

.

;

•

* ' ­ '

•

Ter gelegenheid van zijn zestigste verjaardag werd filosoof prof.dr. Theo de Boer getrakteerd op een bundel artikelen van zijn collega's. Hoewel lof in Filosofie aan de grens overheerst, krijgt de jarige er af en toe flink van langs: zijn 'ouderwetse' filosofie zou leiden aan 'interne spanningen'. Op 5 juni zal de fervente anti­ bureaucraat De Boer zich tegen de kritiek verdedigen op een symposium dat aan hem gewijd is. "Ik ga daar zeggen dat ik inderdaad op twee sporen denk", onthult De Boer.

Erno Eskens Ondanks een op handen zijnde reorga­ nisatie van de filosofische faculteit, werd de filosoof Theo de Boer een halfjaar geleden aangesteld als hoogleraar in de Systematische Filosofie. Een ongebrui­ kelijke gang van zaken, maar zoals rec­ tor Datema uitlegde: om bijzondere mensen binnen de muren van de VU te krijgen, moet je af en toe 'slagvaardig optreden'. De Boer werd weggeplukt bij de UVA, een universiteit waar hij weg wilde omdat hij er overladen werd met bestuurswerk. "Op de uvA heerste een cultuur die zich kenmerkt door een in­ geslepen behoefte om moeilijk te doen," legt De boer in zijn kamer op de der­ tiende verdieping uit. "Het leek wel alsof men gewetensvroeging had als een besluit snel werd genomen." De Boer's afkeer van bureaucratie is groot. Zo groot zelfs dat er vorige week een boekje over verscheen met de titel De filosofie in Nederland: constructie en de­ constructie. Het is een bundeling van al eerder verschenen artikelen waarin De Boer zich verweert tegen de vorige mi­ nister van onderwijs de bureaucraat pur sang, Deetman. Filosofen mochten, als het aan Deetman lag, niet langer een grootse visie op de werkelijkheid ontwik­ kelen. In plaats daarvan moesten zij zich beperken tot een reflectie op de afzon­ derlijke wetenschappen. "Dat zou een triomf van het positivisme geweest zijn," huivert De Boer, "waarbij de filosofie al­ leen nog de slippedraagster van de we­ tenschappen mocht zijn. Men wilde van de filosofen specialisten maken. Dat is niet goed, want filosofen behoren gene­ ralisten te zijn. Filosofen zijn de laatste generalisten aan de universiteit."

Onzalig Hoe de minister op de onzalige gedachte is gekomen om de generalisten tot spe­ cialisten te hervormen begrijpt De Boer nog altijd niet, maar misschien lag de schuld ten dele bij de filosofen zelf "De meeste filosofen verkopen hun vak slecht aan de buitenwacht. Ambtenaren zijn niet kwaadwillend, maar er is nooit een filosoof die hen uitlegt wat filosofen doen. Daarom ben ik mede in allerlei kranten gaan schrijven en laat ik me in­ terviewen." Hebt u een alternatief voor het Haagse be­ leid? "Ik wil helemaal geen beleid. Filosofie heeft geen beleid nodig. Filosofen moe­ ten hun vak alleen beter beschermen door uit te leggen waar ze mee bezig zijn. Om de filosofie te beschermen moet trouwens ook iedere universiteit, ook de openbare, een grondslag krijgt. Die grondslag is nodig om de filosofie tegen no­nonsense ai)abtenaren te be­ schermen. Bij bijzondere universiteiten zie je dat hun grondslag een bescher­ ming is geweest tegen technocratische ingrepen. Mijn steUing is dat de minis­ ter, als de confessionele faculteiten niet bestonden, overal de vrije filosofie zou

.

*

£**»

ï*

' •

; '^ ' .-.ItJ»',"'.'/'.'

* ' '

­ •

Foto Henk Thomas

.".

' •

»*

• ,' * Ci V , ^ '

•

­

•"­"­Vi"; ' v ' '"•**• " , < .

Theo de Boer: 'Filosofen zijn d e laatste generalisten aan de universiteit'

* * X

. *,

,'

'

V * ' » ' ^ l

''• ' ­ . V . ­ , .'

. V .

Dus middels het interpreteren van feiten in de werkelijkheid zoekt u de sporen van God? "Zo zou je het kunnen noemen. Het is een zoeken naar God of 'de transcen­ dente' en de sporen vormen de kern waar omheen de verhalen over God zich kristalliseren."

%

y::%­>.; •:/.

4VM

+

. ' * * * «

«*

*ï =•: * « : . . . ' "",»'»*­. • ' ' • .

* I

'%*.

*

iS!. •.''i«ï* . ..

. V.AV

•

•

'»

*

"Is

r^

't*

'Sf • *: S«S»^'

.*,;.'.'­.• ;

•.•" .i­i­.

i-^v':

'"­­'5.* ­v:. ' " ' ' / '

'Niemand is zo overzicliteiijk als een gek' Filosoof Theo de Boer pleit voor meer­dimensionaal denken hebben afgeschaft. De anti­confessione­ le geluiden die in de filosofie te horen zijn geweest de afgelopen decennia heb ik daarom altijd weersproken." U wilt geen beleid. BetU u ook tegen beoor­ delings­ en voortgangscriteria voor filosofen. Of vindt u deze criteria nodig om te voor­ komen dat de filosofen gaan niksen. "Wie zegt dat ze gaan niksen? We heb­ ben van Willem van Oranje tot Willem Deetman een periode gehad waarin filo­ sofen mochten denken over wat ze zelf interessant vonden. Is dat ten gronde gegaan aan nietsnutterij? Nee, dus. Het is gewoon een vastgeroest idee dat het mis gaat zonder beleid en criteria. Het gaat juist beter zonder beleid. Je verliest minder tijd aan bestuurlijke maatrege­ len. Beleid levert in de filosofie niets op: je kunt mensen niet in groepen laten denken. Denken is een alleenspraak van de ziel, dat zei Augustinus al en hij had geHjk." Maar als zo'n alleenspraak van de ziel er­ gens goed voor is, dan kan dat toch ook in vorm van beleid ondersteund worden? Of is die alleenspraak soms nergens goed voor? "Ik vind dit een flauwe vraag. Dit is weer het 'Wat bereik je ermee?'. Het is precies de vraag die ons ten gronde richt. Als je zo denkt, dan zie je alleen dat filosofie geen rendement heeft. Ik denk dat filosofie niet nuttig hoeft te zijn. Wat je ermee denkt te bereiken is secundair. J e staat gewoon ergens voor."

en sterven van J ezus, de opstanding en de uitstorting van de Heilige Geest. Ik vind het gerechtvaardigd om de werke­ lijkheid te interpreteren door uit te gaan van dergelijke feiten, want het zijn de feiten die zin stichten."

Is universitair beleid ook een belemmering voor het vrije filosoferen? "Ja. Onderzoekprogramma's tenderen mij te zeer naar uniformisering. Neem dat boek dat ik heb geschreven over Pas­ cal {De God van de filosofen en de God van Pascal, redj, ik kon het in geen enkel onderzoekprogramma inpassen en mocht het dus eigenlijk niet schrijven. Dat ik het toch schreef was een daad van burgerlijke ongehoorzaamheid. Ik trek me niets van de onderzoekprogram­ ma's's aan en neem rustig een halfjaar om zo'n boek te schrijven, maar ik denk dat jongere collega's zich dat niet kun­ nen veroorloven." Bent u tegen beleid omdat u vindt dat f ilo­ sofie belangrijker is dan andere wetenschap­ pen? "Vanuit een bepaald opzicht wel. De fi­ losofie moet namelijk laten zien dat er vele soorten wetenschap mogeHjk zijn. Alles wordt nu gedomineerd door één cultuur, namelijk die van de verklarende wetenschap en de daarbij horende tech­ niek. De verscheidenheid is in gevaar. Filosofen moeten er voor waken dat de cultuur van de natuurwetenschap niet de dominante cultuur binnen de univer­ siteit wordt. Abraham Kuyper zei het al: 'Uniformiteit is de vloek van het moder­ ne leven'." U staat bekend als aanhanger van de her­ meneutiek, de wetenschap van de interpre­ tatie. Is de interpretatie in uw ogen een be­

langrijk wapen tegen de dominantie van één uniforme cultuur? "Ja. Ten opzichte van de natuurweten­ schap laat hermeneutiek zien hoe groot de rol van interpretatie in de werkelijk­ heid is. Belangrijker nog vind ik dat de hermeneutiek aantoont dat interpretatie een eigen wetenschap is, die zich niet hoeft te laten ringeloren door de eis van natuurwetenschappelijke toetsbaarheid. Er is ook geen algemene geldigheid van interpretaties en dat is prima. Interpre­ tatie is een vorm van explicatie: het is een ontvouwen van zin die in de feiten zit. Je kunt bijvoorbeeld de betekenis ontvouwen van een gedicht en je kunt laten zien dat er meer betekenis in zit dan de dichter zelf misschien wel dacht." Is God een feit of een interpretatie? Kan er met andere woorden nog met zekerheid over God worden gesproken? "Nou kijk, het hele idee van spreken over God is me vreemd. J e kunt niet over God spreken alsof dat een op zich­ zelf staand onderwerp is. Het is mij on­ duideHjk hoe je uitspraken over God zou moeten doen, ik heb het liever over het koninkrijk van God. Dan kijk je of in deze wereld symptomen of sporen van dat koninkrijk zichtbaar zijn. En dat is ook een kwestie van interpretatie van feiten. Op dit punt nadert mijn denken de theologie, want de theologie heeft het altijd over feiten gehad: over heilsfeiten. Heilsfeiten zijn de incarnatie, het lijden

Dus er kunnen nieuwe verhalen bijkomen? "Ja. De hele discussie die nu wordt ge­ voerd in Trouw (de discussie rondom de atheïst op missie, prof H.Versnel, red.) waarbij het argument steeds terugkeert of het al in de Bijbel stond of niet, dat vind ik niet beslissend. Mogen wij na de Bijbel ook nog iets vinden?" Harry Kunneman zegt in uw verjaardags­ bundel Filosofie aan de grens dat u op twee poten hinkt: enerzijds gelooft u in ver­ halen waarin iedereen persoonlijk de sporen van de waarheid en van God kan vinden, anderzijds pleit u voor een soort algemene, strenge filosofie die de verschijnselen in de werkelijkheid ordent en zo tot waarheid probeert te komen. "Ik heb tegen Kunneman gezegd dat je bij mij inderdaad twee soorten filosofie aantreft. Ik denk op twee sporen omdat de werkelijkheid ook twee dimensies heeft: het algemene en het individuele. Alle dingen in de werkelijkheid zijn een kruispunt van die twee dimensies. Mijn filosofie houdt zich daarom enerzijds bezig met 'het algemene', oftewel 'de ca­ tegorieën'. Dan heb ik het over hele al­ gemene noemers als dè kunst, dè religie, dè ethiek etc. Ik kijk dan welke spelre­ gels binnen dergelijke categorieën een rol spelen. Aan de andere kant volg ik ook een meer existentieel­hermeneuti­ sche koers die zich richt op de histori­ sche­individuele dimensie. De tijd speelt een rol in deze dimensie en de tijd pro­ duceert altijd nieuwe betekenissen. Deze dimensie is dus niet vast te leggen in re­ gels. Ik hanteer dus twee begrippen van filo­ sofie. In mijn laatste boek over Pascal komt dat pas uit de verf Vroeger zag ik filosofie alleen als categoriale analyse. Ik heb nu meer oog voor de historische werkelijkheid. Het is een ontwikkeling in mijzelf" U denkt het ene moment op het individuele niveau en het andere moment op het alge­ mene niveau. Bent u een gespleten persoon­ lijkheid? "Ik denk niet dat het leven eenvoudiger wordt als je alles onder een noemer brengt. Het wordt wel overzichtelijk, maar niemand is zo overzichtelijk als een gek." In uw verjaardagsbundel zegt uw collega, prof H. Philipse, dat uw onderscheid tussen de dimensies ouderwets is. Volgens hem kunt u de dimensies niet van elkaar af gren­ zen, omdat de regels van categorieën, waar u over praat alsof ze onveranderlijk zijn, weldegelijk veranderen. Daarmee zouden de categorieën, volgens Philipse, ook in de di­ mensie van het historische vallen. "Ja, maar je kunt tijdens het voetballen toch niet over de regel discussiëren? Als je het spel eenmaal aanvaard hebt, moet je niet zeuren en halverwege de regels veranderen." Maar dat veranderen van de regels gebeurt toch altijd. Wetenschap nu is toch iets an­ ders dan in de middeleeuwen? "Ik maak onderscheid tussen twee soor­ ten regels: interne en externe regels. Ex­ terne regels zijn stabiel, interne regels kunnen steeds veranderd worden. De externe regels die een categorie als zoda­ nig definiëren kun je halverwege niet veranderen. J e kunt dan zeggen dat je in de wetenschap zoekt naar een causale verklaring voor elk fenomeen. Dat is een externe regel die je niet binnen de we­ tenschap zelf ter discussie kunt stellen."

Theo de Boer De filosofie in Nederland, construcue en deconstructie Delft Eburon. 1992 ƒ17.50 H P Kunneman Th C W Oudemans (red ) Filosofie aan de grens Assen van Gorcum 1992 ƒ42 50 Het symposium FilosoHe aan de grens op 5 juni is gra tis toegankelijk Aanvang 9 30u in de Agnietenkapel (bij de Oudemanhuispoort) Oudezijös Voorburgwal 231.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen