Ad Valvas 1991-1992 - pagina 331

AD VALVAS 6 FEBRUARI 1992

I PAGINA S

De arts als onderdrukker Medici moeten van vooroordelen af en leren communiceren met allochtonen Wolffers (r.) en Stekelenburg: 'Die Céline had onze cursus moeten v olgen!' Foto NICO Boink, AVC/VU

"Mf^ Ziekten zijn gedeeltelijk cultureel bepa a ld. Met anorexia nervosa of boulemia kunnen Nederlandse artsen a a rdig uit de voeten. Maar wa t moet een huisdokter met een patiënt die klaagt over 'verlies van zijn ziel'? Hoogleraar Iva n Wolffers helpt tweedeja a rs geneeskunde op weg in een college-cyclus exclusief voor de VU. Emo Eskens

"De schrijver Celine was als arts een enorme racist. Al zijn frustraties projec­ teerde hij op één groep: de joden. Die Céline had onze cursus moeten volgen. Dan was hij èn een groot schrijver én een goed arts geworden zonder al die kinderachtigheden." Dat zegt hoogle­ raar 'gezondheidszorg in ontwikkelings­ landen', Ivan Wolffers, die samen met drs. Jelle Stekelenburg een cursus heeft opgezet om geneeskundestudenten van hun 'witte arrogantie' af te helpen. Ziekten zijn voor een belangrijk deel cultureel bepaald. Terwijl deze culture­ le verschillen al merkbaar zijn bij Ne­ derlanders onderling, zijn ze met de komst van de allochtonen naar Neder­ land zichtbaarder geworden. Allochto­ nen klagen in de spreekkamer weleens over bijvoorbeeld een 'slechte geest' of over 'zielsverlies'. Westerse artsen nemen dit soort klachten niet altijd even serieus. Ze denken dat de ziekte­ verschijnselen het gevolg zijn van een 'exotisch bijgeloof en daar kunnen ze niet mee overweg. "Artsen zitten met een te vast programma in hun hoofd", vertelt Ivan Wolffers. "Ze hebben vijftig patiënten op zo'n dag, dus moeten ze m tien minuten kijken of de persoon voor hen iets ernstigs heeft of niet. Daarom stellen ze specifieke vragen als 'heb je dit, heb je dat?' Ze luisteren alleen naar die paar cues waar ze wat mee kunnen. Alles wat er buiten valt, wordt veron­ achtzaamd. De artsen communiceren daardoor niet goed met hun patiënten, want ze luisteren niet." Waar Nederlanders op het spreekuur nog een gewillig oor vinden voor hun

"f •

d:

cultuurbepaalde (eet)ziekten als boule­ mia en anorexia (ziekten die voortvloei­ en uit een al te stereotype vrouwbeeld in de westerse wereld), daar lopen de allochtonen met hun 'cultuurziekten' tegen een muur van onbegrip. Hun 'zielsverlies' wordt afgedaan als een simpel griepje dat met een koortsonder­ drukker of placebo goed behandelbaar IS. In de ogen van de patiënt wordt de arts echter ongeloofwaardig: 'zielsver­ lies' IS namelijk geen griepje. En dus zit de patiënt een paar weken later weer in de spreekkamer, want hij venrouwt het voorgeschreven medicijn niet. Hij heeft het of niet geslikt, of is zo overtuigd dat het toch niet kan werken dat het medi­ cijn ook daadwerkelijk niet helpt. De arts had in dit geval meer succes gehad als hij de patient serieus had ge­ nomen en beter had geluisterd, zegt Wolffers. De arts had rekening moeten houden met de culturele achtergrond van de patiënt.

Bureaucratie De communicatie met de zieke allocht­ onen verloopt dus niet goed: de arts luistert niet naar hun klachten en de al­ lochtonen voelen zich verloren in de bureaucratie rond de gezondheidszorg. Om deze miscommunicatie aan te pak­ ken, krijgen alle tweede­jaars genees­ kundestudenten sinds kort het vak 'Cultuur en gezondheid'. Het is een verplicht onderdeel dat, hoewel de cur­ riculi van de beiden stadse geneeskun­ defaculteittn vrijwel gelijk zijn, alleen aan de vu wordt gegeven. De faculteit wil zich klaarblijkelijk met het vak pro» fileren en heeft het daarom een plaatsje gegeven in de kleine ruimte die be­

Of ik naar de verfilming van de avonturen van V.I. Warshawski zal gaan (zojuist in première), daar­ over aarzel ik nog. En dat terwijl ik toch wel gere­ kend moet worden tot de harde kern der detecti­ vejunks. Maar een Warshawskifilm, naar de boe­ ken van de Amenkaanse Sara Paretsky, is even ris­ kant als verleidelijk ­ net als Victona Iphigeneia zelf. Het Verleidelijke is dat V.I., (haar voornaam Vic IS exclusief voor intimi; in het openbare leven laat zij zich ter voorkoming van paternalisme strikt bij haar initialen noemen) als private eye een van de leukste resultaten belichaamt van de tweede fe­ ministische golf: de groeiende reeks hard­boiled detectiveromans door en over vrouwen. Nu was het moordboek, hoe verbazend dit op het eerste gezicht misschien ook lijkt, van oudsher het emancipatiehoekje van de literatuur. Wie mocht denken dat vrouwen vreedzamer mensen zijn wordt daar met de neus op de feiten gedrukt. Vooral in de zogenaamde Golden Age van de speurdersroman (zo tussen 1920 en 1940) vormde dit genre een waar toevluchtsoord voor schrijf­ sters. Ik wil niet direct suggereren dat dat kwam doordat ze daar hun moordlust op onschuldige wijze kwijt konden (die bijvoorbeeld kon zijn inge­ geven doordat ze bij publikatie van hun eerste boeken nog niet eens kiesrecht hadden), maar ze konden er wel van alles beweren over de seksen­ verhoudingen. Hoewel de toenmalige vrouwelijke hoofdpersonen bijna altijd amateurs waren (P .D.

schikbaar is voor 'instellingsgebonden onderwijs'. Drs. Jelle Stekelenburg verzorgt enkele werkgroepen bij 'Cultuur en gezond­ heid'. "We gebruiken verschillende strategieën om miscommunicatie te voorkomen", vertelt hij. "We zijn be­ gonnen met een film over Nederlanders die na de tweede wereldoorlog zijn geë­ migreerd. Die mensen blijken een pro­ blematiek te hebben die sterk overeen­ komt met de problematiek van de mi­ granten in Nederland: miscommunica­ tie. Dat was voor de studenten een eye­ opener. Door die film konden we de thematiek uit het hoekje van migranten in Nederland halen. Het is namelijk een verschijnsel dat overal voorkomt." "Vervolgens hebben we in een werk­ groep een anti­racisme training gedaan. Dat had de bedoeling om een aantal ra­ cistische vooroordelen die we allemaal hebben boven tafel te krijgen. Dat is niet makkelijk, want we hebben een fagade opgetrokken waarachter dat ra­ cisme schuilgaat. Maar als je een goede atmosfeer creëert knjg je soms op zo'n werkgroep wel te horen: 'buitenlanders stinken en ze zijn lui'. In de werkgroe­ pen zaten ook allochtonen die op hun beurt weer vooroordelen hadden tegen­ over Nederlanders. Daardoor was het makkelijk om over de vooroordelen te praten en om ze te relativeren."

Angst "Iedereen heeft een ingebakken angst voor andere groepen mensen", vult Wolffers aan. "Dat is een overlevings­ dnft, maar daarmee kun je niet in een samenleving overweg. Als je over je vooroordelen leert praten, kun je er

Jolande Withuis

Hooggehakt, doortastend en van vuurwapens voorzien James noemde een van haar twee boeken met een professionele ivoman­deuth met voor niets nog in 1972 'An Unsuitable Job for a Woman'), morrel­ de men stevig aan de seksegrenzen. Zowel Doro­ thy Sayers als Agatha Christie keerden alle gebrui­ kelijke oordelen over 'spinsters' om. Christie voor­ zag Miss Marple van heel wat meer levenswijsheid en lef dan de zelfgenoegzame male­chauvmist po­ litiecommissaris, en Sayers laat haar speurder Lord P eter Wimsey regelmatig een beroep doen op Miss Climpson, die, niet minder streetwise dan Marple, niet aflaat de minachting aan de kaak te stellen die de ongehuwde vrouw, 'the class un­ kindly known as superfluous', pleegt te ontmoe­

over heen stappen. Het feit dat je weet dat er altijd zulke vooroordelen in je zitten, zorgt dat je er bewust afstand van leert nemen. Wij hebben een tradi­ tie van tolerantie en wij moeten nu op­ nieuw leren dat sommige mensen ande­ re gevoelens en andere behoeften heb­ ben. Artsen moeten zich daar zeker be­ wust van zijn. Zij zitten immers in een sleutelpositie van waaruit ze mensen moeten helpen. Dat kun je met vanuit een witte arrogantie. Dan ben je uitein­ delijk het verlengde van een onderdruk­ kingssysteem." Gebrek aan kennis over andere cultu­ ren is een prima voedingsbodem voor vooroordelen en die kunnen weer voe­ ren tot onderdrukking. Reden om de studenten de nodige kennis over die an­ dere culturen aan te reiken. Wolffers; "Wij overhoren natuurlijk niet of je alle provincies van Marokko kent, maar uit de hele bos van mogelijke thema's kie­ zen we een aantal hoofdthema's. Reli­ gie is heel belangrijk, dus we vertellen wat over islam en hindoeïsme. We doen ook wat aan sociale wetgeving en bui­ tenlander­zijn. We proberen het wel concreet te houden door met voorbeel­ den te werken." Een voorbeeld betreft de verhouding werkgever en werkne­ mer: iemand die na twintig jaar hard werken voor eenzelfde baas een weekje ziek IS, krijgt in Nederland direct een controleur van de werkgever op zijn dak. Terwijl dit op zich een normale gang van zaken lijkt, is de controle in de ogen van een allochtoon vaak een regelrechte motie van wantrouwen: 'Twintig jaar hard werken en dan zo behandeld worden door de baas', denkt hij. De vertrouwensbreuk met de werk­

ten. Sayers schonk ons met Wimsey bovendien een mannelijke feminist. Dat haar heldin, een myste­ ry­writer als zijzelf, hem uiteindelijk trouwt komt niet op de laatste plaats doordat hij nimmer aan haar onafhankelijkheid knaagt. Ngaio Marsh, eveneens een toenmalige grootheid die nog altijd tot rode oortjes leidt, fantaseerde er aangaande ~ het gelijkwaardige huwelijk met minder vrolijk op los. ^^aar superintendent is sam^en met een be­ roemde schilderes wier uiterlijke verschijning vooral beslaat uit verf en terpentine. Beide schrijf­ sters laten hun helden vallen op vrouwen die hun beroep uiterst serieus nemen ­ dromen, lijkt mij, uit een tijdperk waarin dergelijke mannen nog zeldzamer waren dan nu. Het aardige op dit moment is dat vrouwen zich met ferme pas, joggend zelfs, begeven buiten het terrein van de klassieke Engelse 'whodunnit'. Hooggehakt of in 'all­purpose dress' zijn zij de Amerikaanse stedelijke private­eyecultuur binnen­ gestapt, die tot dan toe, anders dan de als wat tut­ tig beschouwde puzzledetective, het exclusieve do­ mein vormde van een standaardtype harde, eenza­ me, ongebonden mannelijkheid. U weet wel: Humphrey Bogart. Behalve bij V.I. kunnen we voor onze dagelijkse dosis doodslag ook terecht bij de laconieke Kinsey Millhone (van de hand van Sue Grafton) en bij Sharon McCone (van Marcia Muller). Deze doonastende, van vuurwapens

gever die ontstaat, komt het genezings­ proces niet ten goede. En ook dit mis­ verstand had voorkomen kunnen wor­ den, als beter was uitgelegd dat de con­ trole een gewone, admimstratieve, gang van zaken is die niets te maken heeft met wantrouwen.

Tweede generatie Communicatie­stoornissen zijn er ove­ ngens ook tussen Nederlanders onder­ ling, die soms zeer verschillende cultu­ rele achtergronden hebben. "Er is bij­ voorbeeld een verschil tussen Drenthe­ naren en Limburgers. We proberen dergelijke onderlinge verschillen in het college ook steeds te benadrukken. En denk ook maar eens aan de mensen van de tweede generatie immigranten: zij zijn Nederlander en spreken perfect Nederlands, maar zijn met totaal ande­ re waarden opgevoed. Elke emische en sociale groep in Nederland is verschil­ lend," aldus Wolffers. Het blok 'Cultuur en gezondheid' kent ook beperkmgen: het richt zich op het wegnemen van misverstanden, maar gaat voorbij aan de specifieke medicatie voor cultuurgebonden ziekten. Hoewel het Wolffers duidelijk is dat alternatieve geneeswijzen een oplossing kunnen bie­ den voor sommige culturele ziekten, komt het medicijn voor 'zielsverlies' op het college niet ter sprake. "Dat soort dingen onderwijzen wij niet," zegt Wolffers, "omdat het vaak niet goed is onderzocht. We weten wel dat in som­ mige landen de pillen rood moeten zijn omdat mensen dan denken dat ze actief werken. Maar wij leren iets dat veel be­ langnjker is voor de toekomstige ansen, namelijk communiceren."

voorziene dames gaan in hun eentje het leven door, al delen ze wel eens een hond met hun huis­ baas of het bed met een klant, en al is er soms een vnendin om te recupereren van in­elkaar­gesla­ gen­zijn. Maar het vak is hun leven en ze beoefe­ nen het even overtuigend als de helden van Ray­ mond Chandler en Dashiel Hammett. Gender ben­ ders dus, die overigens dóof'ï'eerdriticrilftJ'fflS on­ welkome binnendnngsters worden behandeld. fiert Völkskrantrecensent vond pas nog dat Parets­ ky's 'narcistisch emancipatoir geneuzel' verboden moesf yvorden, want in plaats van dat ze zich be­ perkte tot boeiende thema's als 'een honkbalwed­ stnjd' of 'een kater als gevolg van dnekwart fles champagne' beschreef de auteur 'zieleroerselen'. Jasses. En Theo Capel (VN) noemt Victona een 'warmmenselijke ruwe bolster waarin een tutje schuilgaat' ­ 'spannend voor oudere meisjes'. Om nu terug te komen op het riskante van de V.I.­film: de Nederlandse uitgever van Vies 'sister in cnme' Millhone beeldt haar op het omslag uit als een soort pornoster. En ik hennner me nog goed de klap die ik als puber kreeg toen de held van mijn jeugd, The Saint, op de televisie bleek te worden vertolkt door de bolle, blauwogige en bo­ vendien blonde Roger Moore in plaats van door lang, slank en donker, zeg, Alain Delon. Zou men van V.I. niet een barbiepop hebben gemaakt en zal de lens niet vooral inzoomen op haar schitte­ rende collectie zijden bloeses?

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen