Ad Valvas 1991-1992 - pagina 163

AD VALVAS 31 OKTOBER 19911

PAGINA 5

Kunstmatige intelligentie helpt reizigers Informatiesysteem om de snelste treinverbinding te kiezen De ideale treinreiziger van Eduard Tulp wil zo kort mogelijk in de trein zitten, reist over het alge me e n weinig en heeft een paar krachtige be ne n om in twee minute n een overstap te kunne n halen. Zijn model-reiziger weet nie t pre cie s hoe hij gaat reizen. Maar, onwennig als hij is, laat hij zich natuurlijk graag op weg helpen door de NSreisplanner van de gebroeders Tulp. Vandaag promoveert Eduard Tulp op deze populaire en massaal gekopieerde re isflop van de Nederlandse Spoorwegen.

"Een belangrijk kenmerk van AI is het actieve gedrag van het systeem. Er wordt niet alleen antwoord gegeven op de vraag naar de meest optimale ver­ binding. Het systeem gaat ook op zoek naar andere reisopties die mogelijk inte­ ressant zijn voor de gebruiker." De gebruiker is volgens Tulp niet over­ geleverd aan een bedilzieke computer die wel even zal bepalen hoe de reis zal verlopen. "Een reiziger moet zelf bepa­ len wat hij wil. Het systeem oppert naast de snelste verbinding ook nog mogelijkheden die iets meer reistijd ver­ gen, maar bijvoorbeeld minder over­ stappen hebben. Er zijn wel wat beper­ kingen. Zo wordt een reis die mét over­ stap even snel is als een reis zonder overstap niet als optie gegeven, omdat mijn modelreiziger altijd de reis met de minste overstappen neemt." De eerste versie van de reisplanner is gebruikt om de telefonische informatie­ verstrekking van de NS te verbeteren. Om de invoering van de flop te regelen, ging Eduard Tulp in 1988 samen met zijn broer werken bij het Centrum voor Informatieverwerking (CVI), het soft­ ware­bedrijf van de spoorwegen.

Mark Plekker

Nieuwe uitdaging Sinds 1990 is de floppy voor consu­ menten te koop. Er zijn van het 'spoor­ jaar 1990­1991' 35.000 N S­reisplan­ ners verkocht. Het lopende spoorjaar zijn er van mei tot oktober al 41.000 floppy's verkocht. De sterke groei in het aantal telefonische vragen is volgens Tulp door de komst van de floppy wat afgeremd. "Dat is nodig ook want er bellen jaarlijks zo'n drie miljoen men­ sen om irrformatie. Door het grote aan­ tal telefoontjes komt de toegankelijk­ heid van deze service in gevaar."

'Het is voornamelijk een wiskundig probleem' Foto Bram de Hollande r

D

e reisplanner, het gecomputeri­ seerde spoorboekje, is eigenlijk een uit de hand gelopen scriptie. Eduard Tulp wilde in 1987, ter afslui­ ting van zijn informatica­studie, een reizigersinformatiesysteem maken. Het ondoorgrondelijke spoorboekje leek hem een mooie kluif. Hij concentreerde zich daarbij op de vraag wat voor een treininformatie de treinreiziger wil heb­ ben. Zelf dacht hij er aan om het treinennet van bijvoorbeeld N oord­Holland in de computer in te voeren en zijn model op die gegevens te testen. Zijn hoogleraar Laurent Siklóssy dacht daar heel anders over: "Hij wilde per se dat ik een infor­ matiesysteem voor het hele Nederland­ se spoornet zou maken en niet voor een onderdeeltje daarvan," zegt Eduard Tulp. "Maar de NS kon de reisgegevens niet kant en klaar leveren. Ik heb toen twee maanden achter elkaar, samen met mi)n broer, het hele spoorboekje over­ getikt en ingevoerd in de computer. 'Dat is goed voor je karakter. Zo krijg je

ontzag voor de mensen die dagelijks ge­ gevens moeten invoeren in informatie­ systemen,' zei Siklóssy tegen me." 44.000 vertrektijden, 469 binnenlandse stations, 73 buitenlandse stations, kort­ om 750 pagina's spoorboekje later, was de klus geklaard. Doel was een infor­ matiesysteem te programmeren dat de reiziger helpt bij het kiezen van de snel­ ste treinverbinding. Het was een hele opgave voor Eduard Tulp om de meest geschikte rekenregel (algontme) te vin­ den die uit de brei aan vervoersgege­ vens altijd de optimale verbinding haal­ de. Helemaal perfect werd de reisplan­ ner waarop hij zijn scriptie baseerde niet.

"Het feit dar je bij treinreizen soms overstaptijd moet rekenen, gooide roet in het eten. Overstappen kan betekenen dat de snelste route van A naar C niet altijd samengesteld is uit de snelste reis van A naar een overstapstation B ge­ volgd door de snelste reis van B naar C." Een voorbeeld: wie op zondag rond twaalf uur van Soest naar Abcoude (42

De trein wordt steeds meer een mijnheer De Nederlandse Spoorwegen beginnen steeds meer op de echte wereld te lijken. Vroeger kon je je in die schattige hondekoppen nog veilig wanen in een reservaat van gelukkige gezinnetjes met veel kinderen en ouden van dagen met vnj reizen. En kartonnen kaartjes waar de conducteur een mooi rond gat in knipte. Normale mensen kwamen met in dit paradijs, zij zaten in de auto. Zo niet nu. De perrons, de roltrappen en de coupes zijn strijdtoneel geworden, plaatsen waar het dagelijkse gevecht om het bestaan plaats gnjpt, net als de autosnelweg dat al jaren was. Het schijnt een soort natuurwet te zijn dat je een dage­ lijkse file op een stuk snelweg niet oplost door er maar een lap asfalt bij te bouwen. De file ver­ plaatst zich hoogstens naar elders. Uit asfalt schij­ nen autootjes te komen. Dat was dan ook reden voor een aantal ambtenaren onder Smit­Kroes om de oplossing van het fileprobleem te zoeken in het m stand houden ervan. Dat leek een paradoxale, maar gouden greep, want het kosfop deze manier weinig tot mets om een groot deel van de automo­ bilisten de auto uit te jagen. Maar de trein m, want gereisd moet er worden. Ik verdenk de mees­ te van die nieuwbakken OV­gebruikers er echter

km) wil, kan beter de veel langere weg via Amsterdam Amstel (60 km) nemen. De 18 kilometer extra vergt bijna een half uur minder reistijd dan de kortste (rechtstreekse) route van Soest naar Abcoude. Het proefschrift van Eduard Tulp draait om de rekenregel die met dit openbaar­vervoerprobleem afrekent. "Het is voornamelijk een wiskundig probleem," zegt hij. "Als je de wiskun­ de eenmaal hebt doorgrond, kun je het programma bouwen. Daar komt dan een systeem uit dat weliswaar werkt, maar nog veel te groot en veel te traag IS. Omdat het de bedoeling was om het programma op een personal computer te laten werken, konden we daar geen genoegen mee nemen. Daarom heb ik een aantal technieken ontwikkeld om de efficiëntie van het systeem te verho­ gen, zodat het sneller werkt."

rekentijd als je alle niet relevante sta­ tions buiten beschouwing laat. Een an­ dere truc die hij in de reisplanner heeft toegepast, gaat als volgt. Neemt het tra­ ject tussen Haarlem en Amsterdam Slo­ terdijk. Dat is een druk baanvak waar meerdere treinen naast elkaar rijden. Om de werkelijkheid te vereenvoudigen laat hij de computer eerst een schaduw­ dienstregeling maken. Daarin komen alle stations voor maar zijn de treinen weggelaten. In de schaduwregeling rijdt er tussen Haarlem en Sloterdijk nog maar één trein. De rest is even buiten beschouwing gelaten. De tijd voor deze reis schat de computer. Deze vereen­ voudiging levert weer een kleiner net­ werk op. In plaats van met 27.000 ver­ trekkende treinen te rekenen, blijven er in de "abstracte representatie van de dienstregeling" zo'n 500 relevante ver­ bindingen over.

Trucjes

Bedilzieke computer

In het proefschrift doet Eduard Tulp een aantal foefjes uit de doeken die hij heeft toegepast. Het scheelt nogal wat

Eduard Tulp noemt zijn reisplanner een typische toepassing van het onder­ zoek naar artificiële intelligentie (AI).

Bram Bos

De trein wordt steeds meer een mijnheer van wel uit hun stikblik gestapt te zijn, maar hun filegedrag gekopieerd te hebben naar hun nieuwe biotoop. De massa's staan tegenwoordig in slagorde opge­ steld op het perron. Er wordt zenuwachtig aan koffiebekertjes geknabbeld, gelezen kranteletters leggen een grauw waas over de betegeling. Men bespiedt elkaar. Iets geels wordt zichtbaar: mijn trein? Als de neus het perron raakt begint iedereen heen en weer te lopen, mogelijk om de spieren warm te lopen. Als iemand begint te rennen is dat het signaal voor anderen om het zelfde te gaan

doen. Nog voor de gele slang helemaal stil staat hebben zich kluwens mensen voor elke deur gevormd. In het gevecht om de zitplaatsen dat volgt is iedereen eikaars vijand en zijn alle wapens geoorloofd: ver­ stevigde schoenneuzen, verharde attachékoffers, waanzinnig brede sporttassen en wanstaltige geu­ ren. En de ellebogen. In de hoop straks als eerste binnen te zijn posteert iedereen zich optimaal voor de geopende deuren. Het feit dat beleefdheid je een kostbare zitplaats kan kosten leidt tot een noodzakelijk evenwicht: aan de ene kant is het zaak de uitstappers de kans te geven zo snel mogelijk op te rotten. Ruim baan is dan het devies. Anderzijds biedt die ruime baan een instapper de gelegenheid vast wat op te schui­ ven richting ingang. Als jij het niet doet doet een ander het wel. Een kettingreactie is dan onvermij­ delijk. JIJ een stapje vooruit, dan de rest ook. Het kan helpen jezelf wat breder te maken met je koffertje, met een venijnige paraplu de vijand in de rug te prikken of hem een hak te zetten. Een erehaag van elkaar in een machtsevenwicht hou­ dende instappers is het gevolg. Een minimum aan ruimte wordt opengelaten om de uitstappers de gelegenheid te geven op te hoepelen. De brutaal­ sten, de sterksten ­en de grootsten gaan daarna het

Nu het treinverkeer op de floppy staat is de volgende uitdaging om het hele openbaar vervoer in een groot systeem te vangen: de OV­planner. In opdracht van de samenwerkende openbaar­ver­ voerbedrijven (SAMOVE) werkt het CVI daar hard aan. "In 1992 moet dit informatiesysteem operationeel zijn. We schieten al flink op. Een groot ver­ schil met de reisplanner is dat je van een passagier niet kan verwachten dat hij de naam van elke bushalte kent. Alle bushaltes van Nederland zijn daarom geografisch in kaart gebracht en in de computer gestopt. Ook musea en ande­ re openbare gebouwen zijn in het sys­ teem opgenomen. Als een reiziger op­ belt en zegt waar hij vandaan komt en waar hij naar toe moet, bijvoorbeeld een museum, dan zoekt de computer via een coördinatenstelsel de dichtstbij­ zijnde bushalte op om in te stappen en geeft ook de halte die het dichtst ligt bij het museum dat hij wil bezoeken. Een reiziger hoeft dus alleen te zeggen waar hij staat en waar hij naar toe wil." Zelfs obstakels die de loopafstand naar een halte kunnen beïnvloeden, zoals snelwegen en kanalen, zijn in de OV­ planner verwerkt. "Dit systeem is veel te groot om op de computer thuis te draaien. Het wordt gemaakt voor de te­ lefonistes van de informatielijnen. De OV­planner koppelt alle reisinformatie van de openbaar vervoerders in Neder­ land aan elkaar."

eerste naar binnen en nestelen hun zelfgenoegza­ me reet in hun verworven stoel. Samsonite op de stoel ernaast en de zweetvoeten op de stoel erte­ genover. Ouden van dagen, gehandicapten en brave borsten knjgen het balkon toebedeeld. Wordt het nog wat voller in de trein, dan komen die er helemaal niet in. Het zijn volgens mij de zelfde patsers die tot voor kort met hun Opel Kadett een stuk file inhaalden over de vluchtstrook en twee kilometer verderop hun neus er weer in duwden. Het is het schorem dat diezelfde auto zonder blikken of blozen op het trottoir parkeert. Het is het slag dat bij een nucle­ aire ramp buren en kennissen de kop afschiet om als eerste en liefst als enige in de schuilkelder te zitten. De concurrentie is moordend. Denk ik dan, want ik geloof nog heilig in het be­ staan van goede en slechte mensen. Maar het vreemde is dat ongeveer iedereen aan deze per­ ronstnjd meedoet en dat ik mezelf er ook op be­ trap. De schaarste aan zitplaatsen wordt niet meer netjes verdeeld op basis van beleefdheid en fat­ soen. Opstaan voor iemand misstaat niemand, maar je bent wel bezopen als je het doet. Bouw dus meer asfaltwegen, schaf de maximum­ snelheid af en laat al het rapalje zich doodrijden. Wat zal het rustig worden m de tweede klas.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen