Ad Valvas 1991-1992 - pagina 440

AD VALVAS 2 6 MAART 1 9 9 2

PAGINA 1 0 I

In de middeleeuwen was de pelgrimage wijd verbreid. Pelgrims en kerken hadden beiden belang bij dergelijk soort reisjes. Promovendus Verhoeven sloeg de mirakelboeken op om de religie van de gewone mensen te achterhalen. Anne Pek

Het is 31 oktober 1517. Maarten Lu­ ther leent bij de technische dienst van zijn universiteit een hamer en spijkers en slaat vijfennegentig stellingen aan de deur van de Wittenbergse slotkapel. Begin van de Reformatie. Luther richt zich in zijn stellingen tegen de levendige aflaathandel, de verkoop van kwijtscheldingen van straffen die men in het vagevuur zou moeten uitzit­ ten. Een praktijk die de bij grootse bouwprojecten betrokken paus enthou­ siast aanmoedigt en waar lokale geeste­ lijken ook graag hun weelderige woon­ steden mee financieren. De kerken vechten er hun onderiinge prestigesla­ gen mee uit; wie kan de fraaiste altaren, de waardevolste relikwieën kopen? Wie heeft het meest werkzame mirakelbeeld in huis? "Afgoderij", oordelen een halve eeuw na Luthers eenmansactie de ontevredenen hier te lande, om vervol­ gens als een witte tornado door onze godshuizen te razen. Alva verschijnt ten tonele, Willem van Oran;e komt tus­ senbeide. En zo wordt de Republiek der zeven verenigde Nederlanden gebo­ ren, kraakhelder en recht in de leer. Vier eeuwen later reageert de gemiddel­ de Nederlander met een blanco blik op de Bloedraad, de Acte van Verlatinge en de slag bij Nieuwpoort. Weinigen kunnen het Wilhelmus nog uit volle borst meezingen en van de Vader des Vaderlands weten we alleen dat hij ver­ dacht veel leek op de griezel met het staartje uit de James Bond­film. Maar dat op de beeldenstorm een strijd tus­ sen kwaaie papen en dappere prote­ stanten, tussen achtelijke aflaatkopers en kritische calvinisten volgde, is nog steeds algemeen bekend. De laat­middeleeuwse geloofspraktijk krijgt zelden een positieve pers. Het door de reformatie getrainde oog valt meteen op de excessen. Nederlands be­ kendste historicus Huizinga omschreef in zijn Herfsttij der middeleeuwen de reli­ gieuze gang van zaken aan de voor­ avond van de reformatie als zielloos en verstard, een woekering van uiterlijkhe­ den. De heiligencultus had zichzelf

Delft in het midden van de zestiende eeuw

illustratie Gerrit Verhoeven , vrij n aar Jacob van Deven ter

Marktmechanisme regelde devoties in de middeleeuwen 'De kracht van de reclame was ook toen reeds gelegen in de herhaling' overleefd. Maar hoe valt dan te verkla­ In zijn inleiding verwijst Verhoeven ren dat het pelgrimswezen aan het naar de recente heroriëntatie binnen de begin van de zestiende eeuw nog zo'n religieuze geschiedschrijving. Onder in­ grote aantrekkingskracht had? Hoe vloed van de opkomende mentaliteits­ moet het ontstaan van nieuwe heilige geschiedenis is de aandacht verschoven plaatsten dan gezien worden? Puur als van de kerk als instituut naar de bele­ PR­succes van doortrapte prelaten, die ving van de religie door de gewone ge­ de arme gelovigen misleidden en uit­ lovigen. Een prima bron voor de bestu­ schudden op een manier waar de televi­ dering van het religieuze leven van alle­ siedominees in de States nog wat van dag bleken de mirakelboeken te zijn, re­ kunnen opsteken? gisters waarin de wonderen werden op­ Donderdag 26 maart promoveerde getekend die de pelgrims kwamen mel­ Gerrit Verhoeven op Devotie en negotie. den. Dat men in geval van nood een Delft als bedevaartplaats in de late middel­ beroep deed op bovermatuurlijke bij­ eeuwen. Onderwerp van zijn proefschrift stand was een volstrekt geaccepteerd is de wisselwerking tussen de belangen fenomeen. Men had behoefte aan beel­ van de pelgrims en die van de kerken. den en relieken als objecten van vere­ Verhoeven spreekt in dit verband van ring en bronnen van bovennatuurlijke 'vraag en aanbod' en maakt het actief bijstand, zeker bij ziekten en aandoe­ inspelen op bestaande behoeften, of ningen waar geen aardse remedie tegen zelfs het creëren van nieuwe vraag door was. de kerken, tot thema van zijn dis^rta­ De boeken vermelden dode kinderen tie. die weer tot leven kwamen, kreupelen

die weer konden lopen, blinden die hun gezichtsvermogen herkregen, epileptici die genazen na een bedevaart of zelfs al na het doen van een gelofte. De ge­ bedsverhoring moest natuurlijk gemeld worden en wie zich naar een heiligdom begaf om een wonder te laten vastleg­ gen, kwam niet met lege handen. Wijn, kaarsen en weit voor het baldsen van hosties waren gangbare giften. Wie een offergave had toegezegd, diende zijn belofte ook na te komen. In<elk mira­ kelboek komen verhalen voor over pel­ grims die voor een verzuim in dit op­ zicht worden bestraft.

Maria Jesse Verhoeven nam de mirakelboeken van de Oude Kerk en de Nieuwe Kerk in­ Delft ter hand. Hij had ook die van de Onze Lieve Vrouwe van Amersfoort of van de Maria van 's­Hertogenbosch kunnen nemen, beide bedevaartplaat­

nemen?", vroeg Margot onder andere aan Eric. Het antwoord had hij al klaar, Al drie jaar had Eric Dorlas, student want zes weken voor de opnames kreeg economie, geen vaste vriendin. hij de vragen immers toegestuurd. "N aar Omdat hij daar tegen zijn vrienden het Paleis op de Dam, naar de wallen, wat al te vaak over klaagde, besloot naar wat musea en dan, 's avonds, zal ik een van hen hem op te geven voor de je meenemen naar mijn appartement. Op goed geluk show van de Tros. En Daar kim je dan kennismaken met mijn specialiteit, m'n steak au poivre", grapte hij werd uitverkoren. Eric. Het antwoord had hij zelf verzon­ Hij mocht mee op reis met een wild­ nen. Maar als het niet naar de zin van de vreemde dame. In de hoop dat dat de tekstschrijver van de Tros is, wordt het vrouw van z'n dromen zou zijn. Maar in overleg veranderd. Bovendien plakt helaas, na tien minuten hadden ze al hi) er een 'grapje' aan vast, legt Eric uit. bijna een hekel aan elkaar. Het kanaalei­ Waarom doet een intelligente economie land Guernsey was echter prachtig. De Op goed geluk show is er om jongeren student eigenlijk mee aan zo'n onbenul­ lige kwis? Denkt hij op die manier echt zonder vaste parmer te koppelen. Het de vrouw van z'n dromen tegen het lijf te eerste kwartier mag een jongen uit drie lopen? Niet echt, vertelt de student in dames kiezen, en daarna andersom. De z'n Amsterdamse appartement. "Maar je keuze moeten ze bepalen naar aanleiding weet natuurlijk maar nooit, en zo'n gra­ van antwoorden die op hun vragen wor­ tis reisje is altijd mooi meegenomen. Ik den gegeven. Het sparmende is dat de ben altijd voor alles m. Ik schaam me er kandidaten elkaar niet zien. Margot Jel­ niet voor." lema, een 23­jarige reisbureau­mede­ Het moment dat hij hoorde dat de dame werkster met als hobby ponyrijden, koos achter de waaier hem koos, ging Eric de vriendelijke vu­student Eric Dorlas. "door het lint", de seconden vlak voor­ "Als jij mij Amsterdam wilt laten zien, dat hi) z'n reisgezellin te zien kreeg, gier­ waar zou je me dan mee naartoe den de zenuwen hem door de keel, en

toen hij het moment was aangebroken, dacht hij echt dat hij op slag verliefd was. Maar al snel bleek hij haar een stugge boerentrien te vinden, en zij hem een bal. "Dat ben ik ook", zegt Eric. "Ik draag praktisch nooit een spijkerbroek. Ik ben een echt jasje­dasje type. Ook op de vu profileer ik me als een bal. Zij hield niet van stropdassen, ze zag liever een wat sportievere vriend naast zich. Het klikte van geen kanten." Toch moesten ze samen vijf dagen op reis, want dat staat in het contract dat ie­ dere deelnemer aan de Op goed geluk show moet ondertekenen, aldus Eric. Of je je reisparmer nu ziet zitten of niet, je moet op vakantie en daarna ook weer te­ rugkomen in de uitzending om te vertel­ len hoe het geweest is. En al het geld dat Eric eventueel verdient met z'n TV­op­ treden, bijvoorbeeld wanneer hij voor dit interview geld zou krijgen, moet hij af­ dragen aan John de Mol bv. Ook moet er een romantisch filmpje gemaakt wor­ den tijdens de reis. Maar hoe kan dat nou, romantisch doen met iemand waar )e helemaal niet verliefd op bent? Dat kan, werd afgelopen vrijdag op de

G Verhoeven , Devotie en negotie Delft als bedevaart plaats m de late middeleeuwen, VU Uitgeverij, Armster darm 1992

Eric Dorl as en zijn stugge boerentrien

'Zij hield niet van stropdassen, ze liad liever een wat sportievere vriend' Diana Doorn en bal

sen waar bijzonder veel wonderen plaatsvonden. In Dordrecht, Bolsward en Arnhem werden eveneens heel wat mirakels opgetekend. Wat Delft echter zo aantrekkelijk maakte, was het feit dat van beide parochiekerken naast hun mirakelboeken ook hun financiële ad­ ministratie bewaard is gebleven. De combinatie van beide bronnen leverde een interessante kijk op de organisatie en exploitatie van de Delftse devoties. Rome dankt haar Sint Pieter aan het feit dat de angst voor het vagevuur vele gelovigen van hun zielerust beroofde. Dankt Delft de uitbreiding van haar Oude Kerk aan het geloof in de wonde­ ren die Maria Jesse bedreef? De boek­ houding suggereert inderdaad een dui­ delijk verband tussen de opbrengsten van de cultus van deze Maria Jesse en de nieuwe Mariakapel. Uit een nota van het stadsbestuur samen met de kerkmeesters en de heilige­geestmees­ ters van de Delftse parochies blijkt dat men overwoog een aflaat aan te vragen voor de verering van de relieken in beide kerken, in de hoop daarmee een substantiële bijdrage te leveren aan een oplossing voor de grote sociale noden die de stad aan het einde van de vijf­ tiende eeuw kende. Maar betekent dat dan ook dat de Delftse geestelijkheid de devoties be­ wust organiseerde en propageerde? Verhoeven komt inderdaad tot de con­ clusie dat de geesteUjken terdege oog hadden voor de mogelijkheden die goed opgetekende mirakelverhalen boden. Enkele wonderen die kennelijk erg tot de verbeelding spraken, werden in 1514 zelfs als verplicht onderwerp voor regel­ matig te houden preken opgevoerd. "De kracht van de reclame was ook toen reeds gelegen in de herhaling", merkt de promovendus op. Toch is Verhoevens eindoordeel niet zo vernietigend als dat van een Luther en een Calvijn. Als een milde kapitalist er­ kent hij het marktmechanisme, de com­ munity of common interest waarbij de pel­ grims de geestehjke bijstand krijgen waaraan ze behoefte hebben en de kerk de materiële ondersteuning zonder welke ze niet kan bestaan. Zielloos en verstard lijkt deze pralstijk in geen geval. En als om sceptische geluiden ten aanzien van het middeleeuwse won­ dergeloof te smoren, citeert Verhoeven Simone de Beauvoir die zegt "Waren wij werkelijk geleerder dan de alchemis­ ten in Carmona? We hadden bepaalde feiten aan het licht gebracht die zij niet kenden, en die in de goede volgorde ge­ rangschikt; maar waren wij ook maar één stap verder doorgedrongen in het mysterie der dingen? [...] wisten we meer dan de mensen die God de oor­ zaak van alle dingen noemden?"

Foto Bram de Hollander

buis duidelijk. Eric en Margot kwamen die avond terug in de show om te vertel­ len wat ze van elkaar vonden en hun va­ kantiebeelden te vertonen. De film ziet er inderdaad best romantisch uit. Hij geeft haar een bos bloemen, en zij ploft uitgelaten bij hem op schoot. Op het fraaie zandstrand van Guernsey rennen ze elkaar tegemoet om te eindigen in een intieme omhelzing. "Dat doe je gewoon. Je tekent alles, en je doet alles. Voor de film wil ik haar best een zoen geven, ik krijg die reis immers helemaal gratis van de Tros en het was allemaal picobello verzorgd," zegt Eric dankbaar. Toch was

hij blij dat een camera­vrouw van de Tros hen bijna de hele reis vergezelde (ook niet romantisch!), want met haar kon hij het beter vinden dan met Mar­ got. Wat is voor Eric eigenlijk de ideale vrouw? "Ik ben best kritisch. Ze moet lief zijn, gevoel voor humor hebben, een representatieve kledingstijl en redelijk zelfstandig. Maar niet iemand die een carrière nastreeft." De Op goed geluk show bracht hem dat geluk niet, maar onverwachts liep hij er zelf tegenaan. Sinds Valentijnsdag heeft de student economie een vriendin.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen