Ad Valvas 1991-1992 - pagina 435

AD VALVAS 26 MAART 1992

PAGINA 6

De flower-power

Informele communicatie vervangt oude structuren

mentaliteit uit de jaren zestig lieeft inmiddeis het bedrijfsleven bereil<t. Ook daar heeft men nu, volgens prof. Mastenbroek, een broertje dood aan hiërarchie en formalisme. Deze tendens naar informalisering is een bondgenoot in de strijd

'Bedrijven met weinig hiërarchische machtsverhoudingen zijn succesvol'

tegen bureaucratische structuren.

ik dat bedrijven met 'platte', weinig hië­ rarchische machtsverhoudingen, waar mensen aandacht hebben voor elkaar, succesvol zijn. Tegelijkertijd zijn er veel uitzonderingen, bedrijven waar de baas een houding heeft van 'niet lullen maar doorwerken', die ook goede resul­ taten boeken. Die bedrijven hebben volgens mij echter met de toekomst."

Breuk

Jan-Jaap Heij

"Inzet en creativiteit zijn tegenwoordig in het bedrijfsleven belangrijker dan ontzag voor de baas. Tot de meeste bazen begint door te dringen dat ze niet meer alles zelf kunnen bedenken en dat ze naar hun werknemers moeten luiste­ ren. De machtsrelaties in het bedrijf veranderen. De onderlinge communi­ catie wordt daardoor losser, minder stijf" Prof. dr. W.H.G Mastenbroek, hoogle­ raar organisatiecultuur en communica­ tie bij de post­doctorale opleiding tot management­consultant van de econo­ mische faculteit, ziet in het bedrijfsle­ ven andere omgangsvormen ontstaan, die voortkomen uit een andere organi­ satie van bedrijven. Bedrijven werken tegenwoordig bij voorkeur niet meer met grote, bureaucratische organisatie­ structuren, maar met kleine, zelfstandi­ ge teams. Het doel is "continue resul­ taatverbetering", aldus Mastenbroek, die naast hoogleraar ook consultant is bij de mede door hem opgerichte firma Holland Consulting Group. Bureaucra­ tisch bestuur en competentiestnjd.

Prof. Mastenbroek: 'Eind jaren z eventig was er een wereldwijde crisis en bedrijven begonnen z ich te bez innen op de toekomst' Foto Bram de Hollander

waar bedrijven traditioneel veel last van hebben, moeten plaats maken voor een continu gezamenlijk streven naar een beter resultaat. De veranderingen in de organisatie van bedrijven werden, na een voorzichtig begin in de voorgaande decennia, eind jaren zeventig populair. "Er was een wereldwijde crisis, en bedrijven begon­ nen zich te bezinnen op de toekomst. Kwaliteit en service werden veel be­ langrijker. De andere manier van wer­ ken die daarbij hoort, bleek echter niet van bovenaf door het management op te leggen. De werknemers moesten meer bij de gang van zaken in het be­ drijf betrokken worden; ze moesten in teams gaan werken." Bij dat werken in teamverband hoort volgens Mastenbroek ook een meer in­ formele vorm van onderlinge commu­ nicatie. "Als je niet van elkaar afhanke­ lijk bent, hoef je je ook niets van elkaar aan te trekken. Maar in een team heb je voortdurend met andere mensen te maken. Formeel gedrag werkt dan heel

Is er ergens ruzie, wordt in een krant een pole­ miek gevoerd, vliegt er huisraad op straat? Dan is er iets aan de hand. Een conflict was niet meer tegen de houden, nu moesten de stellingen be­ trokken worden, er kon geen moment meer ge­ wacht werden. Een duel op z'n Drie Musketten is anachronistisch, een duel op het pistool (zoals waarmee Poejskin het leven liet) zou te theatraal zijn. Misschien dat een duel tussen een dasspeld uit Toela en een uit Parijs nog iets zou zijn, maar een polemiek blijft toch het beste middel. Er val­ len alleen woorden bij, geen klappen. Zodra zich zo'n festijn voordoet wacht ik op de veilige toe­ schouwer die zegt: "ha, er gebeurt eindelijk weer eens wat". Het hangt er een beetje vanaf wie het zegt, maar meestal ontpopt zich spontaan een f^root wantrouwen tegen zo iemand. Die blijkt al uw altijd en louter uit op sensatie. In de meeste omvallen heb je te maken met iemand die zich ch­ ronisch verveelt, een hooligan voor alle dagen, niet alleen op de dag dat er gevoetbald wordt. Stukjes­ schrijvers die bedelen om polemiek, daar heb ik het ook niet op. Polemiek ontstaat spontaan, of ze ontstaat niet.' Wanneer iemand een boek saai, vervelend of slaapverwekkend vindt ben ik ook altijd benieuwd wie het zegt. Boeken kunnen saai en slaapverwek­ kend zijn, wie zal het ontkennen, maar het is een dodelijke typering waar je niet te pas en te onpas mee aan moet komen. Onlangs las ik dat Theo van Gogh Weerborsteh van A.F.Th, van der He­

vervelend, de sfeer in een team lijdt er­ onder als en chef zich autoritair ge­ draagt." De benodigde onderlinge communica­ tie noemt hij een 'formalisering van de flower­power': "In de jaren zestig was men wars van alle vormen van hiërar­ chie en formalisme. In de jaren tachtig kwam die houding in het bedrijfsleven weer terug, maar met een andere be­ doeling. Het heeft niets te maken met 'softheid' ­ mensen moeten bijvoor­ beeld steeds harder werken. Het gaat bedrijven er ook niet om een beter menstype te kweken, maar om het be­ drijf zo goed mogelijk te laten functio­ neren. Daarom is er een tendens naar informalisenng van de communicatie. Als bijvoorbeeld macho­gedrag beter zou werken, zou dat gestimuleerd wor­ den." De informalisering van de machtsver­ houdingen en de communicatie leidt volgens Mastenbroek in de praktijk tot betere resultaten. "Als consultant merk

Carel Peeters

Liever een polemiek dan een duel ijden 'saai' vond. Er komt in dat boek een man voor die zich in een opgevoerde Volkswagen bij een wilde achtervolging door de politie doodrijdt. Dat is het slot, maar daaraan vooraf wordt be­ schreven hoe hij zijn dagen onder meer door­ brengt met louche handel. En met het scheuren over brandende autowrakken met een motor. Saai? Ik heb me afgevraagd wat dan niet saai is en kwam op: poesjes samen met de kookwas in een wasmachine stoppen. Dat zou misschien de ge­ wenste opwinding kunnen leveren. Weet je niets meer te bedenken, dan noem je een boek saai of slaapverwekkend. Dan zit je al snel goed; wie wil er nu iets saais? In De Groene Am­ sterdammer van vorige week schreef Sarah V erroen dat ze nog nooit zo'n slaapverwekkend boek onder

Mastenbroek, die aan de Universiteit van Amsterdam sociologie studeerde, analyseert in zijn onlangs uitgesproken oratie Macht en communicatie in vogel­ vlucht de ontwikkeling van de menselij­ ke communicatie vanaf de middeleeu­ wen. Aan de hand van de denkbeelden van Norbert Elias, sinds jaar en dag de inspiratiebron van de uvA­sociologen, constateert hij dat er sinds de dagen van de feodale krijgsheren sprake is van een toenemende zelfbeheersing in de contacten tussen mensen. "Na de mid­ deleeuwen ontstonden grote commer­ ciële en bestuurlijke centra, waarbinnen de burgers steeds meer op eikaars lip kwamen te zitten en van elkaar afhan­ kelijk werden. Het loonde niet meer om elkaar bij conflicten meteen de hersens in te slaan, dat was slecht voor de han­ del en het openbaar bestuur." Aldus ontstonden normen voor be­ schaafd gedrag, waar eenieder zich aan te houden had. Toen die normen een­ maal ontwikkeld waren ­ een proces van honderden jaren ­ werd het voor mensen onontkoombaar om zich er aan te houden. Wie afweek, plaatste zichzelf buiten de maatschappij. Zelfbeheersing werd van bittere noodzaak een norm, die zich vertaalde m formalisme en angst om een eigen gezicht te laten zien. In de moderne tijd blijft dat formalisme weliswaar bestaan, maar zijn er tegelij­ kertijd ­ bijvoorbeeld in het bedrijfsle­ ven ­ ook belangrijke veranderingen aan te wijzen, stelt Mastenbroek in zijn ora­ tie. Het meer directe gedrag is in op­ komst. De 'nieuwe spontaniteit' bete­ kent echter geen breuk met het verle­ den. Hij ziet op het moment twee ten­ denzen optreden in het intermenselijk contact. "Je kunt een onderscheid maken tussen de verschillende levens­ gebieden van de mens. Op sommige ge­ bieden vindt deregulering plaats: men­ sen krijgen meer vrijheid en ze hoeven zich minder aan allerlei regels te hou­ den. Op andere gebieden is juist sprake van een toenemende regulering." In het bedrijfsleven is sprake van een tendens naar informelere communica­

ogen had gehad als Tegenwoordigheid van geest van Dirk van Weelden: 'Het gaat nergens over', het heeft een 'thema van niks'. Goh dacht ik, dat heeft die Verroen toch maar in de gaten, die laat zich niks wijsmaken. Die is wakker. Toch zie je vaak dat mensen die zich niks willen laten wijsma­ ken vooral bot en geïrriteerd zijn. Hun feilloos werkende afweermechaniek noemt iets dat met onmiddellijk duidelijk is direct hoogdravend en pretentieus, zoals Verroen in dit geval. Zo'n reac­ tie slaat onmiddellijk aan. Hoofdravend en preten­ tieus? Dat is elitair en dat willen we niet in deze populistische tijden. Sarah Verroen moet iemand zijn die bij de naam Wittgenstein meteen haar revolver trekt, die bij een moeilijk woord braakneigingen krijgt. Wat je moet zeggen tegen iemand die van Tegenwoordig­ heid van geest zegt dat het 'nergens over gaat'? Dat het wèl over iets gaat, maar dat Sarah V erroen veel te intelligent is om er de finesses van te zien? Dat 'tegenwoordigheid van geest' een motief is dat ook zulke kleuters als David Hume, Berkeley en Robert Musil al bezighield, maar dat Van Weelden het op een nogal oorspronkelijke manier in een roman verwerkte? Er is weinig te doen aan de hardhoofdigheid van iemand die lijdt aan pop­ ulaire allergie voor wat filosofie in hteratuur. In hetzelfde stuk parafraseert zij De wetten van Con­ nie Palmen alsof ze de lezeressen van de Bouquet­ reeks wil waarschuwen. Pas op, hier is iemand die denkt boven jullie pet! Wanneer een vriend van de

tie, maar die komt paradoxaal genoeg niet spontaan tot stand. Mastenbroek spreekt van een "dwang tot het onge­ dwongene": spontaniteit en het laten zien van emoties vergroten de kans op een succesvolle carrière. "Werknemers die niet op een dergelijke manier kun­ nen communiceren zullen minder pro­ motie gaan maken, omdat ze niet goed functioneren in de organisatie van het bedrijf." Toch ervaren werknemers de lossere omgangsvormen als stimulerend, aldus Mastenbroek. "Mensen vinden het heel prettig als ze min of meer spontaan en direct met elkaar en hun baas om kun­ nen gaan en er aandacht is voor hun ideeën."

Cynisch In de praktijk blijkt de informalisering echter lang niet altijd aan te slaan. Onder het vrolijk gekleurde informele sausje kan namelijk nog heel goed de oude hiërarchie schuil gaan. Werkne­ mers raken daar volgens Mastenbroek cynisch en gedemotiveerd door. "Als ze merken dat hun inbreng eigenlijk hele­ maal niet gewaardeerd wordt, gaan ze dwarsliggen. Op veranderingen reage­ ren ze dan met 'oh God, daar gaan we weer'."In zijn oratie haalt Mastenbroek onder meer het voorbeeld van Philips aan: "Een tragische illustratie van on­ derhuidse rivaliteiten, geblokkeerde en verpolitiekte verhoudingen." Als een bedrijf een "joviale en opge­ wekte stijl van communiceren" stimu­ leert, betekent dat nog niet dat de ver­ anderende machtsverhoudingen die dat noodzakelijk lijken te maken, ook daad­ werkelijk veranderd zijn. De overgang van die oude hiërarchi­ sche structuren naar een plattere orga­ nisatie verloopt nu eenmaal doorgaans niet zo soepel. Naast het advies om de organisatiestructuur van het bedrijf aan de moderne eisen aan te passen, doet Mastenbroek in zijn oratie daarom een aantal verdere aanbevelingen. De top­ functionarissen moet hun kader het goede voorbeeld geven. Werknemers moeten daarnaast opmerkzaam ge­ maakt worden op de betere resultaten die het gevolg zijn van de informalise­ ring van hun communicatie. Bovendien moet een bedrijf, als het er voor kiest om de oude structuren te doorbreken, vastberaden doorzetten. "Dat is best moeilijk. Want wat is het ideale recept? Daar is erg veel verwar­ ring over. Managers worden bestormd door consultants die allemaal iets an­ ders aanbevelen."

hoofdpersoon Marie Deniet tegen haar zegt dat ze 'een filosofische hoerenengel' is zal Connie Pal­ men het weten: zij is een filosofische hoerenengel die zich met allerlei mannen afgeeft om zich van hun kermis meester te maken. Dat is héél slecht, en al helemaal niet feminien. Nu heeft Connie Palmen onlangs een nieuw boek gepubliceerd, Het weerzinwekkende lot van de oude filosoof Socrates. Het lot van Socrates is dat men­ sen die na hem leven een heel andere voorstelling van hem in hun hoofd hebben dan hij misschien zou willen. Hij zou zich er niet in herkennen. Schrijvers en kunstenaars zijn om dezelfde reden soms huiverig om te publiceren: ze zijn bang niet begrepen te worden en bang als iemand anders door het leven te moeten gaan die ze zijn. Het is een oud gegeven in de filosofie en psychologie, door Palmen op oorspronkelijke manier nieuw leven in geblazen. Ook al ben ik het niet met de uitkomst van haar excursie eens en leunt zij te veel op courante filosofische ideeën, het is een aardig essay in begrijpelijke taal geschreven ­ en dat wil wat zeggen, gegeven het onderwerp. De intelligen­ te Sarah Verroen ziet het anders. Palmen heeft niet meer te bieden dan 'een tamelijk schoolse in­ terpretatie', haar 'schetsjes' vallen niet op door 'enige authentieke denkkracht'. Wat moet je tegen zoveel scherpzinnige botheid inbrengen? Ik denk dat Sarah Verroen zich maar beter in het gedach­ tengoed van Harmes Meinkema of André Hazes kan verdiepen wil ze niet in slaap vallen.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen