Ad Valvas 1991-1992 - pagina 153

391

AD VALVAS 2 4 OKTOBER

PAGINA 1 1

19911

De jurist als inquisiteur

Plaatselijke verkering tijdens het veldwerk Selma Schepel

Promovendus vindt de rechtspraak 'keihard geweld' In de rechtspraak worden mensen op rituele wijze offerd. Dat concludeert P.E.L. Janssen in zijn proefschrift Geweld als oorsprong van de samenleving, waarop hij aanstaande vrijdag aan de VU zal promoveren. Janssen trekt zijn naar eigen zeggen 'omstreden' conclusie op basis van een studie van de filosofie van René Girard, een Fransman ^die momenteel in de Verenigde Staten les geeft en die in 1985 een eredoctoraat van de VU ontving.

Erno Eskens

De filosofie van Girard (1941), die Janssen heeft geïnspireerd, is wellicht het best met een voorbeeld uit te leg­ gen. Op de middelbare school hoor je er niet bij als je geen schoenen van het merk Nike draagt. Waarom deze schoe­ nen in de ogen van middelbare scholie­ ren zo begerenswaardig zijn, is moeilijk te verklaren. Het mogen dan mooie schoenen zijn, die Nikes, maar ze zijn aan de dure kant en er zijn zoveel mooie schoenen. Daarmee njst de prangende vraag: waarom kiest de scholier, die toch al geen cent te mak­ ken heeft, zo massaal voor die te dure schoenen? René Girard weet er een antwoord op: de mens wil datgene heb­ ben dat een ander mooi vindt. Met an­ dere woorden: mensen apen eikaars be­ geerten na. Vindt één scholier de Nikes mooi, dan zullen anderen volgen. Het willen bezitten van de schoenen heeft niets met de schoonheid van die schoe­ nen van doen, maar alles met andere mensen die die schoenen al hebben. Omdat men elkaar imiteert en men el­ kaars 'begeerten' overneemt, kan er schaarste in de samenleving ontstaan, zo stelt Girard. Niet alle begerenswaar­ dige goederen zijn even massaal be­ schikbaar als de Nikes. Als we denken aan dure huizen, mooie mannen of mooie vrouwen, dan wordt het duide­ lijk: het imitatiegedrag van de mens, in largon 'mimesis' geheten, leidt tot een chronisch gebrek aan de begeerde zaken. Logisch dat de kift toeslaat: men wordt eikaars rivaal in de strijd om plotseling schaars geworden zaken. In ernstige gevallen kan dat leiden tot massale uitbarstingen van geweld, een totale oorlog. In de loop der eeuwen zijn er volgens Girard ­ en Janssen ­ mechanismen be­ dacht om die totale oorlog, die steeds

René Girard: ruzie om schoenen leidt tot totale oorlog Foto Bram de Hollander

dreigt door de schaarste, in te dammen. Zo werd in de mythische vormen van religie, die onder andere in het Oude Testament zijn terug te vinden, de vrede bewaard door af en toe een zon­ debok te offeren. Daarmee werd een uitlaatklep gecreëerd voor het geweld dat bij iedereen latent aanwezig is. De rechtspraak heeft volgens Janssen in de loop der eeuwen een zelfde functie gehad. Zo voerde de inquisitie schijn­ processen om de zondebokken vervol­ gens en pubhque op de brandstapel te werpen. Een geslaagde, maar wrede vorm van vredehandhaving, aldus Jans­ sen.

Keihard geweld Tot op de dag van vandaag wordt er volgens Janssen in de rechtspraak ge­ offerd. Zeker in Engeland heeft de rechtsgang alles weg van een ritueel of­ feren. De verdachte krijgt weinig kans zichzelf te verdedigen en de juristen, getooid in rituele kledij, zijn uit op een veroordeling. Maar ook in Nederland is er m mindere nïate nog sprake van offe­ ren, meent Janssen. "Naar mijn idee is nooit duidelijk gezegd dat ook het Ne­ derlandse juridische systeem in wezen een offersysteem is, waardoor de chaos die veroorzaakt werd door het imiteren­ de begeren kon worden ingeperkt. Daarbij doet het er eigenlijk niet toe wie geofferd wordt. Ik zeg natuurlijk niet dat de rechtspraak altijd zo werkt, maar het is wel het wezen van het rechtssysteem. En de juristen beseffen dat niet." Janssen vindt dat de rechtspraak her­ vormd moet worden aan de hand van een model dat in het Nieuwe Testa­ ment wordt aangereikt. In het Nieuwe Testament wordt de wreedheid van het offer namelijk voor het eerst veroor­ deeld, meent Janssen met Girard. Jezus heeft zich laten kruisigen om de wreed­

heid en het onrecht van het offer aan te tonen. Na een proces dat alles weg had van een rituele offervoorbereiding, liet Jezus zich vastnagelen aan het kruis. Door zich niet te verzetten en 'zijn an­ dere wang toe te keren',, het Jezus zien dat hij niet mee wilde doen aan het offersysteem. Hij ontmaskerde daarmee het onrechtvaardige geweld jegens alle zondebokken. Het belang van deze daad van Jezus is volgens Janssen alleen door mensen als Martin Luther King en Gandhi begre­ pen. Ook zij keerden zich af van het ge­ weld, ook zij keerden hun vijand de an­ dere wang toe. Maar in de rechtspraak bleef de afkeer van het geweld en van het offer onopgemerkt. Janssen ziet het nu als zijn taak om het offer in de rechtspraak te ontmaskeren en af te schaffen: "Er moet beter gekeken wor­ den of iemand wel echt schuldig is," vindt hij, "maar het belangrijkste is dat juristen zich bewust worden van het feit dat ze keihard onnodig geweld toepas­ sen."

Hoop Wat de jurist Janssen zelf betreft, hij is al een stap verder. Hij is zich bewust geworden van het feit dat het geweld ook buiten de rechtbank vaak rück­ sichtslos wordt toegepast. "Tijdens mijn studie van Girard ben ik mijn eigen ge­ drag gaan doorzien. Ik weet nu dat ik af en toe gewoon keihard geweld toepas, terwijl ik mezelf afvraag waarom ik dat eigenlijk doe. Ik kopieer bijvoorbeeld het ideaalbeeld van anderen en dring het aan mijn kinderen op. Ze kunnen daar niet aan voldoen. Ik merk dat ik geneigd ben verbaal geweld toe te pas­ sen: de kinderen moeten zich aan mijn ideaalbeeld aanpassen. Ik ben nu zover dat ik me bewust ben van dat geweld en dat ik me afvraag of het eigenlijk wel nodig is."

Of met de bewustwording van het ge­ weld dat geweld ook meteen de wereld uit is, betwijfelt Janssen. "Pas als ieder­ een zegt 'ik stop met het geweld', is het probleem opgelost. Persoonlijk denk ik dan:ik wil het wel doen. Maar de prak­ tijk is hard: als je je andere wang toe­ keert, krijg je er nog een slag op. Het zou best kunnen dat geweld zo diep in de mens wortelt dat we het er nooit uit krijgen." Toch kan de mensheid niet op de hui­ dige voet verder. "We moeten wel ver­ anderen, want het offer is onthuld als wreed en onrechtvaardig. Door die ont­ hulling zal het offer de totale oorlog, die ontstaat omdat we elkaar imiteren, niet meer kunnen onderdrukken. De oplossing moet daarom in een andere hoek worden gezocht: in een betere le­ zing van het Nieuwe Testament. We moeten realiseren dat we geneigd zijn tot geweld omdat we elkaar imiteren, maar dat we ook zonder geweld kunnen leven. Mensen als Martin Luther King en Gandhi hebben aangetoond dat zo'n leven zonder geweld mogelijk is. Dus er is nog enige hoop." P E L Janssen* Geweld als oorsprong van de samenle­ ving, over de cultuurtheorie van René Girard Wibro Dis sertatiedruk, Helmond, 1991

Veldwerk en liefde heet de jongste uit­ gave van de Lova­Nieuwsbnef, het Landelijk Overleg Vrouwenstudies in de Antropologie. Niet vertrouwd met de vakterm 'veldwerk', welt onmid­ dellijk het beeld in me op van step­ pen en savannes waar 'het gras twee kontjes hoog staat'. Maar dat dekt het thema slechts gedeeltelijk. Antro­ pologen moeten soms maandenlang leeronderzoek doen in verre contrei­ en, gescheiden van familie, partner en/of kind. Nog pas twintig jaar gele­ den werd het besef populair, dat de identiteit van de onderzoeker van in­ vloed is op het resultaat van het on­ derzoek. Objectief willen zijn is een edel streven, maar een antropoloog is

ook een mens, die dan last kan heb­ ben van gevoelens van eenzaamheid, frustratie, jaloezie of verliefdheid, wat de observaties meekleurt. Tegen­ woordig wordt altijd rekening gehou­ den met het persoonlijk element. De onderzoeker beschouwt zichzelf als zijn eigen onderzoeksinstrument, wat een stroom van bekentenisliteratuur tot gevolg heeft gehad. Dit themanummer toont ook weer eens de noodzaak van vrouwenstu­ dies aan. In sommige culturen kan specifieke kennis over vrouwen alleen door vrouwen losgeweekt worden. Maar er zijn ook nog steeds lege plekken in de begeleiding van de on­ derzoeksters zelf. Hoe je met je vrou­ welijke lichaamsfuncties omgaat in een cultuur die ons begrip privacy niet kent, is nauwelijks beschreven. Met twintig mensen in één hut sla­ pen, en in het openbaar baden en je behoeften doen, schijnt uiteindelijk te leren te zijn. Maar in het ene dorp wordt al je afval nagekeken op bruik­ bare materialen, in 't andere moet je het onder het huis gooien waar de varkens het opeten. Wat je dan met je maandverband moet doen, staat niet in het Handbook for Anthropolo­ gists. De schrijfsters noemen de lite­ ratuur viricentristisch. Wat een woord! Eén zo'n woord leren ken­ nen, maakt mijn hele dag goed! Om het bij de liefde te houden: er worden ruwweg twee typen relaties beschreven. De onderzoek(st)er die een partner heeft in de eigen etnische klasse (de problemen/gezelligheid die het langdurig meenemen of thuisla­ ten meebrengt) of men is going native, knoopt ter plekke verkering aan, soms dwars door sluiers en de te onderzoeken adads heen. Het leukst zijn de beschrijvingen van de al of niet rechtstreekse huwelijks­ aanzoeken die vrouwelijke antropolo­ gen ten deel vallen, en natuurlijk de amourettes. Wetenschappelijk vopral zo interesant omdat een van de be­ kendste symptomen van de ziekte die verliefdheid heet, is dat je je objectie­ ve kijk verliest. Wat moet je dan met je rapportage? Gewoon alles eerlijk opschrijven, blijkt het antwoord te zijn. In een enkel artikel krijg je dus de rol van voyeur opgedrongen. Homoseksuele relaties worden niet beschreven, tot spijt van de redactie: ze konden gewoon niemand van die kaste vinden. En zelf miste ik het verslag van een Zoeloe­, Inuit­ of Aboriginal­antropologe, die verliefd werd tijdens veldwerk onder inheem­ se Amsterdammers.

De Lova­Nieuwsbnef veschijnt twee keer per jaar Een abonnement kost f 15, Inlichtingen p/a O Z Achterburgwal 185,1012 DK Amsterdam Losse nummers van de Lova­Nieuwsbnef zijn uitslui­ tend te krijgen op de themadag rond Veldweri< en Liefde, die op 25 oktober gehouden wordt in Nijme­ gen Inlichtingen 08a220504 of 604534

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen