Ad Valvas 1991-1992 - pagina 284

AD

r­

Gezina van der Molen

Jeanne de Br uijn (1.): 'Veel vr ouwen war en in die tijd op een hele ander e manier met hun vr ouw-zijn bezig' Foto Bram de Hollander

1892-1992

L

Honderd jaar geleden geboren en nog steeds omstreden. Dat overkomt niet de minsten. De rol van Gezina van der Molen In menige kwestie wordt nog steeds tegen het licht gehouden. Is na de oorlog het joodse kind niet mede door haar veel leed aangedaan? De discussie erover gaat voort. Alhoewel zelf homoseksueel, verzette zij zich tegen personen die dat al te publiekelijk waren. Haar zeer dominante aanwezigheid en gereformeerde rechtlijnigheid is tijdgenoten tot op de dag van vandaag een gruwel, maar weer anderen dragen haar op handen. Tenslotte, zou zij kunnen fungeren als boegbeeld voor vrouwenstudies?

'Met haar geboortedag promoten we vrouwenstudies' Mark P ekker

Er bestaat volgens prof. dr. Jeanne de Bruijn, hoogleraar vrouwenstu­ dies en tevens voorzitster van de in­ terfacultaire werkgroep vrouwen­ studies (iwv), een traditie onder de beoefenaren van vrouwenstudies om de voorvrouwen van hun uni­ versiteit uit historisch bewustzijn af en toe te herdenken. "Voor de Vrije Universiteit ligt het dan voor de hand om te denken aan Gezina van der Molen." Gezina van der Molen was de eerste vrouwelijke promovendus (1937) en de eerste vrouwelijke bijzonder hoogleraar (1949) aan de vu. Het duurde nog tot

i k zie haar als een moedige progressieve vrouw' Tom de Greef

"Ik heb haar denk ik via T r o u w leren kennen. Dat moet eind jaren vijftig zijn geweest. Ik was diep onder de indruk van haar. Dat kwam door haar verzetsverleden en door de standpunten die zij innam over de apartheidspolitiek en over de kwestie van oorlog en vrede." Ben van Kaam is 60. Van 1954 tot 1971 werkte hij bij Trouw. Van 1971 tot 1986 was hij hoofdredacteur van vu­Magazine. Sindsdien werkt hij bij het Persinstituut. Soms spreekt hij over Gezientje als er reden is om blijk te geven van zijn grote sympathie voor professor Van der Molen. "Ze durfde standpunten in te nemen waarvoor in de kring van gereformeer­ den en antirevolutionairen enige moed nodig was. Mijn relatie met haar be­ trof vooral de rasseproblematiek, oor­ log en vrede, de kernwapens en de Derde Wereld. Oorlog en vrede, kun je zeggen, heeft haar hele leven bepaald. Maar ze was geen pacifiste. Het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog was een geweldi­ ge schok voor haar. Dat was de reden dat zij volkerenrecht ging studeren. Zo kon je iets doen aan het uitbannen van oorlog. Na de Tweede Wereldoorlog, vertelde ze me eens, had ze voor meer dingen dan alleen het volkerenrecht oog ge­ kregen, zoals de ongelijke verhoudin­ gen in de wereld en de rassenproble­

matiek. Daar heeft zij zich toen mee bemoeid, maar centraal in haar leven is toch wel het volkerenrecht gebleven. Ik zie haar als een in veel opzichten, maar niet alle hoor, moedige progres­ sieve vrouw. Ze had veel standpunten, nam er ook stelling in en durfde dat ook. Ze had niet de neiging om zich veilig op de vlakte te houden. Nee, ik wou dat er meer van dat soort mensen waren. Het was natuurlijk een dominante vrouw, het was geen doetje. En een hoop mannen ergerden zich daaraan. Maar ik had daar geen last van. Ik

Van Kaam: 'Het was een dominante vrouw, geen doetje'

voelde me niet haar hulpje. Integen­ deel, ik kon een beroep op haar doen als er iets op poten gezet moest wor­ den. Daar was zij voortreffelijk in. Zij beschikte over kanalen en relaties die ik zelf niet bezat. Door en door gereformeerd was ze volgens mij niet. Ik zou haar niet als het exempel van de gereformeerde vrouw willen schetsen. Nee nee, alleen al het feit dat ze samenleefde met een rooms katholieke vnendin maakt dui­ delijk dat ze niet binnen een eng mi­ lieutje leefde. Het was een overtuigde christin. Dat woord schiet mij eerder te binnen als typenng dan gerefor­ meerd. De opvatting over een lesbische ver­ houding in de gereformeerde kring van die dagen laat zich, zoals in meni­ ge andere cultuur, typeren als ontken­ ning, negatie. Men zegt: het bestaat niet, er wordt geen punt van gemaakt. En waar je niet over praat, dat is er niet. Hoe het tussen Gezina van der Molen en Mies Nolte precies in elkaar stak heeft nooit iemand geweten, be­ halve die twee. Maar ze hebben er niet geheimzinnig over gedaan en niemand deed er moeilijk over. Ik kan mij niet herinneren ooit met haar over de kwestie van de joodse kinderen gesproken te hebben, maar ik heb dat onderwerp ook nooit zelf aangeroerd. Het kan best zijn, als ik dat wel gedaan zou hebben, dat zij daar dan veel over gesproken zou heb­ ben. Maar ik wist er ook niet bar veel van, moet ik zeggen."

1958 voordat de bestuurders de tijd rijp achtten om haar ­ wederom als eer­ ste vrouw ­ tot gewoon hoogleraar te benoemen. "Het feit dat het op 20 ja­ nuari honderd jaar geleden is dat ze ge­ boren werd, vormt een mooie aanlei­ ding om eens stil te staan bij haar per­ soon en haar werk aan de universiteit. Maar door het organiseren van een stu­ diemiddag proberen we ook ons vakge­ bied te promoten. Haar persoon is daar interessant genoeg voor", verklaart De Bruijn. "Bovendien besteden we tijdens de studiemiddag aandacht aan vrou­ wen en recht. De juridische faculteit was haar moederfaculteit." Aan de universiteit heeft Gezina van der Molen zich nooit als feministe ge­ manifesteerd. Ze deelde de in gerefor­ meerde kringen gangbare opvattingen dat mannen en vrouwen niet gelijk­ waardig zijn en dat de taak van de ge­ huwde vrouw in eerste instantie binnen het gezin ligt. Toch heeft Gezina van der Molen wel degelijk geijvert voor de vrouwenzaak, meent drs. Ineke Hoebe­ richts, een van de organisatoren van de studiemiddag. "Ze is niet zo maar de eerste vrouwelijke hoogleraar aan de vu. Ze is van belang geweest voor de vrouwenbeweging. Al voor de oorlog heeft ze zich binnen de ARP ingezet voor het passieve vrouwenkiesrecht. Ze heeft zich daarmee binnen die partij behoorlijk feministisch opgesteld." Daarnaast heeft Gezina van der Molen zich volgens De Bruijn ook uitgelaten over de positie van de vrouw in de we­ tenschap. In het jaar dat ze bijzonder hoogleraar volkerenrecht werd, schrijft ze: "Het is heel noodzakelijk dat vrou­ wen in de wetenschap gaan. Gemakke­ lijk is dat niet, want het is een stap in een wereld die eeuwen lang door man­ nen is gedomineerd."

Strategie De Bruijn meent dat ze zich sterk be­ wust was van de positie van de vrouw in de wetenschap. Maar ze tamboereer­ de binnen de universiteit niet op het feit dat ze een vrouw was en daarmee recht op een plek zou hebben. "Veel vrouwen waren in die tijd op een hele andere manier met hun vrouw­zijn bezig dan de vrouwen van de tweede feministische golf. Die waren veel con­ fronterender. Ik denk dat het voor vrouwen als Gezina van der Molen tot de strategie behoorde om er vooral niet teveel het accent op te leggen dat ze vrouw waren. Dat komt vandaag de dag trouwens ook veel voor. Vraag vrouwen aan een universiteit of in een hoge maatschappelijke positie maar eens of ze hun positie aan het feminis­ me te danken hebben of niet. Ik denk dat iedere vrouw vindt dat ze haar posi­

tie in de eerste plaats aan zichzelf te danken heeft en niet aan de vrouwen­ beweging."

Controversieel Gezina van der Molen was bij haar leven behoorlijk controversieel. "Dat maakt haar tot een interessante per­ soon", meent Hoeberichts. "Binnen de ARP was haar zelfverzekerde optreden nieuw. Dat waren de mannen van een vrouw niet gewend". "Maar", zo vult De Bruijn aan, "ook haar persoonlijke levensstijl was nogal controversieel." Met haar vriendin Mies Nolte, die van katholieke huize was, had zij een bijna veertigjarige intieme relatie. Gezina wijdde zich aan de wetenschap en Mies was rector van een school en wethou­ der. Vandaar de dag zou het een lesbi­ sche relatie genoemd worden. Tot de controversiële kanten van Gezi­ na van der Molen rekent De Bruijn haar rol als voorzitster van de rijkscom­ missie voor oorlogspleegkinderen. Deze commissie moest beslissen of joodse kinderen na de oorlog bij hun veelal christelijke onderduik­ouders moesten blijven of dat ze zouden worden toege­ wezen aan overlevende joodse familie­ leden. Volgens Gezina van der Molen moest na de oorlog geen onderscheid meer worden gemaakt tussen joden en niet­joden. Grote delen van de joodse gemeenschap vonden dat onderscheid wel relevant, zeker waar het de opvoe­ ding van kinderen betrof. In knngen van joodse nabestaanden wordt het Gezina van der Molen aangerekend dat de kinderen in de praktijk veelal bij hun (christelijke) pleeggezin bleven. "Ze stelde het belang van het kind voorop," zo vindt De Bruijn, "en dat strookte niet met de ideeën van veel mensen uit de joodse cultuur. Die zagen door haar opvatting hun cultuur in het gedrang komen." "Over haar werk voor de oorlogspleeg­ kinderen wordt nu heel negatief ge­ daan. Het blijkt dat ze het daar per­ soonlijk ook moeilijk mee heeft gehad. Er waren veel tegengestelde meningen en belangen, ook in de rijkscommissie voor de oorlogspleegkinderen. Er zijn natuurlijk wel dingen fout gegaan met de toewijzing van pleegkinderen, maar je moet deze kwestie ook in de tijd zien waarin het speelde", vult Hoeberichts aan. Heeft de interfacultaire werkgroep vrouwenstudies zich met Gezina van der Molen nu een boegbeeld verwor­ ven? "Nee", zegt De Bruijn met klem. "Er deed zich met haar geboortedag een gelegenheid voor om aandacht aan haar persoon te besteden. Door deze middag kunnen we hopelijk vrouwen­ studies een beetje promoten."

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen