Ad Valvas 1991-1992 - pagina 221

AD VALVAS 28 NOVEMBER 1991 I

I PAGINA 5

Het drama van het onechte kind Ongehuwde moeders kregen straf In de zeventiende eeuw werden er in Nederland relatief weinig onechte kinderen geboren, zo schrijft Jan Kok, historicus, in zijn proefschrift. De sociale controle was te groot. Daarna begon het aantal te stijgen. In het moralistische Nederland van de negentiende eeuw werden de ongehuwde moeders met een meer dan scheef oog bekeken. Ze mochten niet aanzitten bij het avondmaal en kregen geen extra voedsel van de armenzorg.

Buitenechtelijk zwanger: een ramp voor het meisje Selma Schepel

Jan Kok, die vrijdag promoveert op een sociaal­historische studie, heeft nog ou­ derwets lang kunnen studeren. Met alle voordelen die dat meebracht. Hij begon in 1977 en deed in 1985 zijn doctoraal: "Alleen al aan mijn afstudeerscriptie heb ik een volledig jaar gewerkt. Maar als je die ruimte hebt, dan ligt er ook iets waarmee je subsidie bij NWO aan kunt vragen." De Nederlandse organisatie voor We­ tenschappelijk Onderzoek maakte, mede met de Historische Vereniging Holland, de uitgave van zijn proef­ schrift Langs verboden wegen mogelijk, een studie naar de achtergronden van buitenechtelijke geboorten. Als reden voor de keuze van zijn onder­ werp schrijft hij dat de geschiedenis van zijn provincie hem als geboren en geto­ gen Noordhollander na aan het hart ligt. Heeft hij de onechte kinderen in zijn eigen familielijn ook onderzocht? Kok is niet zo geïnteresseerd in gene­ alogie, hoewel hij zijn eigen stamboom toch wel bekeken heeft en moet toege­ ven dat hij uit een braaf geslacht van Texelse loodsen stamt, dat zonder ont­ sporingen terug gaat tot 1600. Een andere reden was gewoon theoreti­ sche nieuwsgierigheid, opgewekt door het boek Verzuiling, kapitalisme en pa­ triarchaat van Siep Stuurman, hoogle­ raar politicologie aan de UVA, waarin deze beweert dat Nederland in de ne­ gentiende eeuw moralistischer is gewor­

den. Dat zou blijken uit het feit dat er in 1800 veel, en in 1900 nog maar wei­ nig buitenechtelijke zwangerschappen voorkwamen. Langs verboden wegen wijst uit dat mo­ raal wel een rol speelt bij buitenechtelij­ ke zwangerschappen, maar toch blijken economische en demografische factoren doorslaggevender. Buitenechtelijke zwangerschappen kwamen vooral voor bij bepaalde categorieën mensen: ker­ misgasten, zeelieden en trekarbeiders.

Nachtvrijen In Nederland was het percentage 'on­ echte kinderen', zoals ze lang geheten hebben, in vergelijking met omringende landen laag dank zij de kleinschaligheid van leef­ en werkomstandigheden en sterke tradities rond en sociale controle op het vnjen. Het idee is achterhaald dat het nachtvrijen of kweesten, zoals het op het platteland voorkwam, waar­ bij een jongeman 's nachts zijn verloof­ de op haar slaapkamer bezocht, een vruchtbaarheidstest was. Kweesten ging waarschijnlijk niet met sex gepaard. De vrijer bleef gekleed op der vrijsters de­ kens liggen. Als hij te ver ging met zijn aanrakingen, sloeg het meisje op een ketel naast haar bed om haar ouders te waarschuwen. Rond 1800 begon het aantal ongehuw­ de zwangerschappen fors te stijgen, hoewel het lager bleef dan elders. Het was een slechte tijd in Nederland, de handel en zeevaart werden door Enge­ land belemmerd. Er heerste grote ar­

Sommige woorden mogen niet meer gebruikt wor­ den. Batavia bestaat bijvoorbeeld niet meer en Indië ook met. Terecht, roetmoppen mogen ook alleen rond deze tijd. Klanken als 'histonsch ma­ terialisme' of 'kritische theorie' worden alleen nog aan de vergetelheid ontrukt door nostalgische veertigers die het zoveelste gedenkboekje ten doop houden. Het woord 'socialisme' schijnt die weg ook op te gaan. In het rommelhok van versleten woorden staan Ariërs en proletanërs gebroederlijk naast elkaar. Tot iemand weer de moeite neemt er de poetsdoek over heen te halen. De nieuwste renovatie kwam uit onverdachte hoek. Het hoofd van de Binnenlandse Veiligheids­ dienst (BVD), mr. A.H.W. Doctors van L eeuwen, her­introduceerde het anti­imperialisme. Twintig jaar geleden waren anti­impenalisten mensen die tegen de moordpartijen van de Verenigde Staten in Vietnam ageerden. De Amerikanen konden hun trauma's over deze oorlog pas verwerken toen ze schietend een nieuwe wereldorde vestigden in het Midden­Oosten. Een nieuwe wereldorde, daar zat de wereld op te wachten. Bijna niemand noemde zich een jaar geleden 'anti­impenalist', terwijl er toch alle aanleiding voor was. Het woord was kennelijk zo uitgesleten dat het niet meer vol­ deed. En nu wordt politieagenten vijflionderd gulden toegestopt omdat ze zich zo heldhaftig gedragen hebben vlak voor en na de bomaanslag van 'anti­

moede in de kuststreken, en de grote steden liepen leeg. Hoorn en Enkhui­ zen verloren bij voorbeeld een derde deel van hun inwoners. Na 1850 werd de maatschappij mora­ listischer, uit angst voor een onderklas­ se van ontspoorde lieden die dreigde te ontstaan. Armenbezoekers van de ge­ meente en van de kerken gingen op huisbezoek om samenwonenden te be­ wegen te trouwen. Soms werd er geld in het vooruitzicht gesteld om een trouwpak te kopen, of er werd gedreigd met uitsluiting van het avondmaal. Een ongehuwde moeder werd gewoonlijk een jaar uitgesloten, een 'herhaalster' zelfs twee jaar. Toch durfden kerkbe­ sturen niet al te hard te zijn. Als zo'n moeder berouw toonde, en smeekte om weer toegelaten te worden, werd dat toegestaan, vooral ook om te voorko­ men dat het kind niet gedoopt zou wor­ den. Onechte kinderen werden wel in de achterkamer gedoopt, niet in de kerk. Zo bestonden er allerlei sociale straffen, de een nog venijniger dan de ander. In Volendam werd bijvoorbeeld één keer per jaar getrouwd. Op Witte Donder­ dag ging men in ondertrouw. Een paar weken later vond de collectieve huwe­ lijksplechtigheid plaats, waarbij de 'moetjes' achtenn de kerk moesten trouwen.

Kippetjes Bitterder gestraft werden de vrouwen die op een of andere manier zonder

Bram Bos

De BVD moet op zijn woorden letten impenalisten' op het huis van Kosto. Een bom­ aanslag die gericht was tegen het vreemdelingen­ beleid van 's mans ministerie, gepleegd door een groep die zich Revolutionaire Anti­Racistische Aktie noemt. De krant schrijft het braaf over: "De beweging in Nederland van mensen met een anti­ imperialistische ideologie is volgens Doctors van Leeuwen in omvang geslonken van enkele duizen­ den naar rond vierhonderd mensen." Opeens zijn ze er dan, die anti­imperialisten. Zo tussen neus en lippen door gesteld dat het net lijkt of iedereen weet waar je het over hebt. "Anti­im­ perialisten, da's toch sterk. Ik dacht dat ze uitge­ storven waren. Iederéén is tegenwoordig toch een

man bleven. In diverse steden had je de 'Moederlijke Sociëteiten', kraamhulp­ verenigingen die moeders uit arme ge­ zinnen extra voedsel kwamen brengen, koek en kippetjes om aan te sterken, maar weigerden ongehuwde moeders te helpen. De overlevingskans van zo'n onecht kind was, als de vader zich niet alsnog meldde, de helft kleiner. L andelijk stierf 20 procent van alle kinderen in het eerste levensjaar, tegen 45 procent van de kinderen die niet door hun vader werden erkend. In de huidige wetgeving is het onder­ scheid tussen kinderen die binnen dan wel buiten een huwelijk geboren wor­ den gelukkig verdwenen. Ook het erf­ recht is gelijk getrokken en de maat­ schappelijke stigmatisering verdwenen.

Losbandig Bij lezing van 'L angs verboden wegen' valt me op dat tussen de keurig uitge­ werkte grafieken en tabellen wel een al­ gemene geschiedenis verteld wordt, maar de persoonlijke geschiedenissen verborgen blijven. De schaarse opmer­ kingen die over de vrouwen neerschre­ ven zijn, bijvoorbeeld over hun verdedi­ ging bij een kerkeraad, vertellen alle­ maal hetzelfde verhaal: een man had beloofd haar te trouwen, maar door omstandigheden was het huwelijk niet doorgegaan. Het was ten slotte niet in hun belang om een meer losbandige reden op te geven. Toch moeten achter die honderden cij­

imperialist?" Geen journalist die het BVD­varkentje de oren wast en vraagt wat hij onder het woord verstaat. De explosanten behoren volgens de bvd tot die verzameling anti­impenalisten. Doctors van Leeuwen knort het volgende: "Het zijn goed opgeleide, intelligente mensen met veel interesse in technologische vraagstukken. Veelal zijn het dertigers, die hun actiedoelen zorgvuldig kiezen". Geen studenten dus: die zijn niet goed opgeleid, ze kiezen niet exact en hun actiedoelen niet zorg­ vuldig. Het zijn dertigers, te jong dus weer voor Johnson Molenaar. We worden niet veel wijzer. Het hoofd van de polder­ciA onthult verder nog dat het om een 'harde kern' van anti­imperialisten gaat, "van twintig tot dertig personen, die contac­ ten onderhouden met de Duitse RAF en de Baski­ sche afscheidingsbeweging ETA". Toe maar, het Europa zonder grenzen beperkt zich niet tot zon­ aanbiddende Erasmus­studenten en Frans­Duitse jongensverenigingen: er bestaat een internationale club van vrolijke bommengooiers. Zo meteen blij­ ken Groot­Servië en de Z­side van FC Groningen ook aspirant­lid te zijn. Intelligente, goed opgeleide dertigers die zorgvul­ dig hun actiedoelen kiezen, bezorgen met een ex­ plosief bij het ministerie van binnenlandse zaken afdeling minderhedenbeleid als ze nadrukkelijk het vreemdelingenbeleid aan de kaak proberen te stellen. Die intelligente, goed opgeleide dertigers die zorgvuldig hun actiedoelen kiezen, verstoren

fers van onechte kinderen even zovele tragedies schuil gaan. De tijd dat onge­ huwd zwanger worden voor een meisje een ramp was, die haar hele verdere leven beïnvloedde, is nog niet zo lang voorbij, en in sommige streken en be­ volkingsgroepen wordt het nog steeds zo gezien. Kok vindt het zelf ook een van de zwakke plekken in zijn studie dat er geen verhalen van vrouwen zelf in staan. "Ze zijn ook erg moeilijk te vinden. Ik had alleen geboorteaktes als bron, dat is vrij mager, maar je probeert er zoveel mogelijk uit te peuren. Als ik een aantal levensverhalen dieper had uitgespit, was het een heel andere stu­ die geworden. Alisschien is het wel iets voor een vervolgonderzoek, hoewel ik me op het ogenblik sterk aangetrokken voel tot een onderwerp als de ontwikke­ ling van de kerkelijke tucht. In Noord­ Holland kregen de kerken nauwelijks greep op de mensen, op een paar plaat­ sen als Marken na. De godsdienstige mentaliteit was er een van: 'Dominee moet niet denken dat­ie alles weet'. Daar kan ik mijn vrouw, nog wel eens mee troosten: dat die mentaliteit door de eeuwen heen niet zoveel veranderd is. Zij is predikante in de Nederlands Hervormde Gemeente in Zeevang ­ acht dorpen ­ die trouwens in 1950 de eerste was met een vrouw in het ambt." Ondanks zijn promotie heeft Jan Kok nog geen werk. Hij is huisman. Met voldoende werk wat dat betreft, want sinds een half jaar heeft hij een dochter­ tje.

niet de huiselijke kring van een staatssecretaris met een huiskat. Die vervalsenpaspoorten voor asielzoekers of graven een tunnel onder Schiphol­ Oost. Zwijntje Van Leeuwen was al wat langer op zoek naar een nieuwe vijand. Al die goed opgeleide werknemers van hem moeten iets te doen hebben nu de term 'Rood gevaar' bijgezet is tussen al die andere museumstukken. Dan is er een bom en onmiddellijk verschijnt er een dienstklopper van de bvd om uit te leggen dat ze al verscheidene aanslagen voorzien en voorkomen hadden, maar deze net met. Het is van dat linkse tuig, een harde kern van anti­imperialisten. Vrees, Nederland en len Dales in het bijzonder, sidder, beef en houd mijn dienst in stand. Geen Rus in je keuken, maar een Tamil in je bed als we iedereen maar tot ons imperium zouden toelaten. Als Nederland niet waakzaam blijft, vorderen straks literaire kommu­ nikees schnjvende anti­imperialisten uw huis om er asielzoekers in onder te brengen. Ik wist dat het bergafwaarts ging met links, maar dat de aanhang van een gerespecteerde anti­impe­ nalistische partij als Groen L inks nog maar uit vierhonderd personen zou bestaan is nieuw. Bloedlink, die kleine clubjes. Hier is mijn foto. Varken van Leeuwen: zie die wrede grijns! Registreer deze man die behoort tot deze selecte groep, die staatsgevaarlijke sujetten herbergt. Ook ik ben anti­imperialist. . . . , .

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen