Ad Valvas 1991-1992 - pagina 265

AD VALVAS 9 JANUARI 1992

PAGINA 5

Als leven te veel pijn doet Taboe op zelfdoding maakt verwerking moeilijk voor nabestaanden Zo'n vijftienhonderd jongeren maken jaarlijl<s een einde aan hun leven. Soms is de zoektocht na a r een eigen identiteit hun te zwaar, soms gaan zij gebukt onder het gewicht van hun gedachten, soms proberen ze op een desperate wijze de aandacht te trekken van hun omgeving. Voor de nabestaanden is het in alle gevallen moeilijk om te snappen wat er mis is gegaan, reden voor het studentenpastoraat VE90 om volgende week een aantal avonden te beleggen over de gevolgen en de oorzaken van zelfdoding.

Erno Eskens Tot zo'n twintig jaar geleden kwam zelfmoord nog voor in het Wetboek van Strafrecht. Het werd als 'cnmineel' af­ gedaan. Met de verdwijning uit het wetboek is ook de negatief beladen term 'zelfmoord' vervangen door de term 'zelfdoding'. Desondanks wordt nog steeds negatief tegen suicide aange­ keken: suïcide is met langer strafbaar, maar het blijft een taboe. "Als iemand vertelt dat hij of zij zelfdo­ ding overweegt, dan reageert de omge­ ving meestal met 'Ja, maar kijk nou eens wat je allemaal overhoudt om voor te leven'. M e t zo'n reactie zet je de suï­ cidant in de kou," vertelt klinisch psy­ choloog Mare Cleiren die aanstaande dinsdag bij het studentenpastoraat over het taboe zal spreken. "De argumenten van de suicidant worden met seneus genomen omdat er een taboe op ligt. En dat is heel onverstandig. Je moet naar de mensen luisteren en hen serieus nemen. Men heeft namelijk vaak goede redenen om er een einde aan te maken." Goede redenen had Aleid Schilder ook. Haar benauwende vnjzinnig gerefor­ meerde opvoeding brak haar op. Ze deed een suicidepoging, maar overleef­ de het. Tegenwoordig probeert ze als hulpverleenster in een psychiatrisch zie­ kenhuis te voorkomen dat het bij ande­ ren ook zo ver komt. Aanstaande maandag zal zij in het studentenpasto­ raat praten over haar ervanngen. "Ik doe dat omdat het spreken over zelfdo­ ding heel belangnjk is. Als je er met

omgeving af door zichzelf te doden en de schuld daarvan kan door de nabe­ staanden met ingelost worden. Je kunt het niet meer goed maken. D e ander is er namelijk niet meer. Daarom ben je als nabestaande aan je lot overgelaten. Je gaat je dan afvragen: 'Waarom heeft die ander dat gedaan?' Dat is een heel belangrijke vraag; een vraag waar je geen antwoord meer op kunt krijgen. Dat maakt de rouw zo moeilijk." Van Beek vindt dat mensen die suïcide overwegen zich goed bewust moeten zijn van de verschrikkelijke erfenis die ZIJ nalaten. "Ik kan mij voorstellen dat er ook studenten zijn die op dit m o ­ ment zeggen 'Wat moet ik op deze plek' of 'Ik zie er geen gat meer in'. Als mensen met dat soort opmerkingen komen, kunnen ze plannen voor zelfdo­ ding hebben. Op de avond m het pasto­ raat IS er de mogelijkheid om eens na te denken over de consequenties van die wanhoopsdaden."

Rouw 'lil

••u<.

Terwijl Van Beek stelt dat de rouw bij de nabestaanden extra zwaar is, is psy­ choloog Cleiren een andere mening toegedaan: "Uit mijn onderzoek is ge­ bleken dat de rouw bij verkeersongeval­ len en langdunge ziekte net zo moeilijk kan zijn. Het blijkt dat de relatie met de overledene veel belangnjker is bij de rouw dan de doodsoorzaak. Soms is er juist ook opluchting dat er eindelijk een einde is gekomen aan een lange lijdens­ weg. De suïcide sluit soms een lange periode van ellende af die nabestaanden met de overledene hebben doorge­ maakt." Cleiren erkent wel dat er specifieke rouwverschijnselen na suïcide optre­ den. Zo worden nabestaanden wel eens getergd door de angst dat ook zij er eens een einde aan zullen maken: "Als je grote broer waar je altijd tegenop hebt gekeken suïcide pleegt, dan kan bij de jongere broer de vraag opkomen of dat ook voor hem de weg is. Hij krijgt een model voorgeschoteld hoe je met je problemen kunt omgaan en dan ont­ staat de angst dat hij ook eens suicide zal plegen. Bij sommige mensen is die angst zo erg dat zij ook daadwerkelijk een suïcidepoging doen. Maar dat is zeldzaam."

Motieven '•l*;.

'Je kiest niet voor de dood, je kiest er voor niet verder te leven' over kan praten, sta je er alleen voor. Dat gevoel van isolement versterkt je suicidegedachten."

Opgehangen Het taboe op zelfdoding is ook een extra belasting voor de nabestaanden, weet Piet van Beek, leider van enkele gespreksgroepen voor nabestaanden bi) zelfdoding. "Als je iemand door suicide

Ik heb u een bekentenis te doen die voor een do­ cente vrouwenstudies wat pijnlijk is: dat ik gymna­ sium­bèta heb komt niet doordat ik ver voor de overheid mij daartoe stimuleerde een slimme meid was, op mijn toekomst voorbereid, maar doordat ik, toen er gekozen moest worden, mijn lot liet be­ palen door de overdosis eigen sekse in de alfaklas­ sen. Allemaal meisjes, ik moest er met aan den­ ken. En hoewel een typische alfa, koos ik voor de jongensklas, samen met nog één ander meisje, dat met haar verloofde meeging. Ik had geen verloof­ de en überhaupt mets met jongens, dus in de ver­ lokkingen van hun aanwezigheid was mijn motiva­ tie niet gelegen. Ik ging simpelweg bèta omdat ik dat eeuwige gezeur over make­up en kleertjes haatte. De andere sekse was m alfahoofden nog massiever aanwezig dan bij stereo. D u s dan maar stereo. Het mechanisme dat mij parten speelde was niet nieuw, integendeel: generaties waren mij erin voorgegaan. Volgens de ijzeren wetten der soctody ­ namica hebben vrouwen die zich wilden losmaken van de verstikkende benauwenis van huwelijk en huishouden vanouds afstand genomen van hun seksegenoten. Die immers maakten, daartoe ver­ lokt door een verregaand gebrek aan alternatieven, zichzelf WIJS dat ze de gelukkigste wezens op aarde waren. En zo ze dat niet waren, dan waren ze toch door h u n hevig edoch geduldig gedragen lijden al­ tijd nog voorbeschikt voor de hemelse heilstaat.

hebt verloren, wordt je omgeving bang om met je te praten. M e n is bang om het over de zelfdoding te hebben. Waar moet je het ook over hebben? Je vraagt toch met zo makkelijk waar iemand zich aan de trap heeft opgehangen. Dat zijn impertinente vragen. Vaak doet men er daarom maar het zwijgen toe. Maar het gevolg daarvan is dat de na­ bestaande in een isolement terecht­

Jolande Withuis

Het verlangen naar de wereld van de vaders Wie dergelijke precaire geluksgevoelens door­ breekt brengt een kwade boodschap, en brengers van kwade boodschappen worden onthoofd. Je komt in de geschiedenis voortdurend leuke, creatieve, intelligente en zelfstandige vrouwen tegen die zich identificeerden met mannen, zich met hen vermeiend in minachting voor de eigen sekse. D e ergernis jegens medevrouwen van bij­ voorbeeld de achttiende­eeuwse feministe Mary Wollstonecraft of seksuele bevrijdsters begin deze eeuw als Emma Goldman, laat zich uit hun isole­ ment goed verklaren: ze probeerden op eenzame hoogten iets voor vrouwen te bevechten (burger­ rechten, voorbehoedmiddelen), maar juist die he­

> .X* v

Foto Frans Ypma, HH

komt: Hij of zij kan met niemand meer over het verlies van een dierbare pra­ ten." Het rouwproces van de nabestaanden bij suïcide IS bijzonder moeilijk, volgens Van Beek. Aanstaande woensdag zal hij in het studentenpastoraat met enkele nabestaanden spreken over deze moei­ lijkheden. Zij worstelen vaak met een enorme schuldvraag. "Iemand wijst zijn

ten hen in de steek omdat ze de illusie van manne­ lijke bescherming prefereerden boven de onveilig­ heid die vrijheid nu eenmaal impliceert. N iet­fe­ ministes die het ver brachten, zoals in het recente verleden Marga Klompé, Golda Meir en Mary Zeldenrust, moesten evenmin veel hebben van vrouwengezamenlijkheid. Ook zij gingen de open­ bare wereld in zonder dat er rond hen sprake was van een feministische beweging en hun houding laat zich net als die van hun voorgangsters inter­ preteren als resultaat van dat dapper soleren. Wie de kracht heeft gehad zich op te werken ziet zich­ zelf meestal liever als gevestigde gelijke dan als lid van een onderdrukte minderheid, liever als deel­ nemer dan als buitenstaander. Het vrouwelijk verlangen zich van vrouwen te dis­ tantieren valt ook psychoanalytisch te beredene­ ren. Zowel N ancy Chodorow (The Reproduction of Mothering. Psy choanaly sis and the Sociology of Gen­ der Berkeley/Los Angeles, 1978) als Dorothy Din­ nerstein (The Mermaid and The Minotaur. Sexual Arrangements and Human Malaise N ew York, 1977) ­ aanbevolen, allebei! ­ hebben, via een in­ ventieve herlezing van Freud, laten zien dat het feit dat meisjes als baby's exclusief afhankelijk zijn van vrouwen betekent dat groot worden voor hen gelijk staat aan zich losmaken van de eigen sekse. O m uit hun infantiele afhankelijkheid te raken moeten ze zich (evenals jongens) op de vader oriënteren en dan worden ze ook nog eens geacht

Het blijkt dat sommige suïcidanten zich terdege bewust zijn van het feit dat zij de nabestaanden met een hoop ellende opzadelen. "Soms is dat juist een m o ­ tief om suicide te plegen," volgens Clei­ ren die twee maanden geleden in Lei­ den promoveerde op een onderzoek naar rouwprocessen bij nabestaanden van suïcide: "Het komt voor dat een suïcidant iemand wil straffen voor ver­ meende liefdeloosheid. D e boodschap IS dan 'Wil je dan dat het zo met me eindigt? Dit is jouw schuld!' Dit wraak­ motief komt nogal eens voor in de ado­ lescentie. Het heeft te maken met het afsterven van je oude identiteit. Je oude manier van leven is niet meer houdbaar Ve r Vo

op

p a g

6

heteroseksueel te worden. Zo laten de traditionele ouderschapsverhoudingen (moeder thuis, vader wint kost) ergens op ons onbewuste netvlies het beeld achter van de man als degeen die ons be­ vnjdt uit een toestand van poep en luiers, van niet kunnen lopen en met kunnen praten. Autonomie en vnjheid komen te staan tegenover verbonden­ heid met vrouwen, de mannenwereld lijkt de vol­ wassen wereld, en die kinderlijke associaties slui­ ten vervolgens (hier schuiven psychoanalyse en so­ ciologie ineen) naadloos aan bij de reële wereld, waann de vader behoort tot de machtige (en dus aantrekkelijke) partij. Reden te over kortom om een kwart eeuw terug bèta te kiezen. Maar is zo'n ostentatieve afkeer van vrouwen nog nodig? Vrouwen zijn nu toch op grote schaal even professioneel, slim en ambitieus als de jongens en daarbij vaak nog aardig ook? Toch blijft die oude neiging bestaan: de aanlei­ ding voor dit verhaal was de tendens die ik be­ speur bij sommige onzer colummstes (Bnnkgreve, Ritsema) om zich af te keren van vrouwen, en nu juist van de geëmancipeerde, ten gunste van het gezelschap der mannen. Dit hedendaags dédain kan ik met goed verklaren. Leeft die oude wens nog steeds, om te horen bij de wereld van de va­ ders, of is dit nu wat de voormoeder aller stukjes­ schnjfsters, Carry van Bruggen, lang lang geleden bestempelde als 'distinctiedrift'?

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen