Ad Valvas 1991-1992 - pagina 317

PAGINA 7

AD VALVAS 30 JANUARI 1992

Boek over werk Arkoun mager gepresenteerd Denkwereld islamoloog verdient meer positieve aandacht Zelden heeft een buitenge­ woon hoogleraar bij zijn eerste college zo'n grote opkomst gehad als Mo­ hammed Arkoun de vorige week. Hij werd bijna onder de voet gelopen door ver­ slaggevers en een onge­ kend grote groep belang­ stellenden. In de luwte van al dit spektakel kwam een verhelderend boek uit over zijn werk. De liberale islam van Arkoun rekent af met vijandbeelden en hokjes­ geest.

Anne Pek Het was een media­event van de eerste orde. Alle dag­ en weekbladen waren vertegenwoordigd. Radio­ en televisie­ teams, uitgerust met felle lampen, lang­ stelige microfoons en zoemende came­ ra's bestormden vorige week dinsdag de Oudemanhuispoort. Met in hun kielzog een stoet spektakelminnende studenten en een flink aantal belang­ stellenden van buiten de universiteit. Helemaal achteraan in de rij schreed de man om wie het allemaal begonnen , was: Mohammed Arkoun, de Parijse hoogleraar Arabische taal­ en letterkun­ de die onlangs door het Amsterdams Centrum Buitenlanders (ABC) en de Universiteit van Amsterdam èn met subsidie van wvc tot buitengewoon hoogleraar Islam werd benoemd. "Hij geniet het vertrouwen van zeer uit­ eenlopende islamitische organisaties", meldde de woordvoerder van het ACB bij de bekendmaking van Arkouns aan­ stelhng, 9 januari jl., nog opgetogen. Dat bleek vies tegen te vallen. Een aan­ tal moslims uitte de vrees dat Arkoun te vnjzinnig was; de Nederlandse pers, die sinds Bolkesteins oproep tot een natio­ naal minderhedendebat gespitst is op alles wat naar een religieuze rel riekt, stortte zich op de aimabele islamoloog en wist hem enkele discutabele uitspra­ ken te ondokken. Zo zou de koran sinds Galilei verouderd zijn. Zoals te voorzien was reageerden de moslimor­ ganisaties hierop furieus. Maar ook Ar­ koun, die zei dat hij onjuist geciteerd was, ontstak in woede: "Nog voor ik naar Nederland kom, ben ik al gepre­ senteerd als iemand die de moslims verwijt dat ze achterlijk zijn. Zoiets heb ik nog nooit meegemaakt." En dat dan uitgerekend in het land waarover hij lo­ vend opmerkte dat het ten aanzien van moslims in Europa een unieke plaats inneemt. "In geen enkel ander land hebben moslims stemrecht bij gemeen­ teraads­verkiezingen gekregen. In geen

Margriet van Lith De 'positionering en profilering' van de universiteiten stelt niet veel voor. Wel geven ze er tweemaal zo veel aan uit als een jaar of drie gele­ den, maar die investering levert tot nu toe nog weinig op. Zo wordt vrijwel het hele reclamebud­ get besteed aan campagnes voor aan­ staande studenten, maar geen der cam­ pagnes geeft een overtuigend en onder­ bouwd argument waarom een student nu juist aan diè universiteit moet gaan studeren. De experts van CMC Com­ municatiemanagement B.v. hebben voor de p.r. van de universiteiten geen goed woord over. Woensdag 21 januari publiceerden zij een studie over 'posi­ tionering en profilering' van de univer­ siteiten en het kostte de onderzoekers soms moeite om serieus te blijven. Op­ dracht tot het onderzoek was gegeven door de vereniging van universitaire voorlichters.

ander Europees land is het initiatief tot zo'n leerstoel islam genomen." Toen in Frankrijk het dragen van hoofddoekjes op school verboden werd ­ in Arkouns ogen een blijk van be­ krompen, fanatiek lai'cisme ­, sprak in Nederland de minister van onderwijs meteen een veto uit over een dergelijke maatregel. Zelfs tijdens de Rushdie­af­ faire en de Golfoorlog bleef het hier, ondanks tvidjfelachtige uitlatingen van opiniemakers als Jan Blokker, relatief rustig. Het is dan ook teleurstellend om nu te vernemen hoe politici elkaar in de haren vliegen over begrippen als "Ver­ zuiling" en "Integratie". Hoe liberale kamerleden hun bezorgdheid uitspre­ ken over de groei van het aantal basis­ scholen op islamitische grondslag en hoe de media met gulle hand olie op het vuur gieten door Arkoun woorden in de mond te leggen die voor de mees­ te moslims onaanvaardbaar zijn.

worden door een betere informatie­ voorziening. Westerlingen en moslims moeten leren meer begrip voor eikaars gevoeligheden op te brengen. De islam moet daarbij niet, zoals meestal het geval is, als een achterlijke en statische godsdienst worden beschouwd; er is wel degelijk een basis voor modemer inzichten. Deze basis probeert Arkoun bloot te leggen door historisch en semi­ otisch onderzoek, door de christelijke, joodse en moslimse geloofssystemen met elkaar te vergelijken en door het verschijnsel 'geloof op antropologische wijze te benaderen. Hij verzet zich tegen de hokjesgeest van de oriëntalis­ ten. "Ze weigeren apert om de ver­ staanswijzen van het islamitische den­ ken in het wijder perspectief van het al­ gemeen menselijk denken te plaatsen, in het kader van de geschiedenis van het denken in het meditertane bassin, een geschiedenis die doorgaat tot aan vandaag. En wanneer ik over het medi­ terrane bassin spreek, dan wil ik daar absoluut ook het christelijke denken bij betrekken", zegt hij, en: "Ik accepteer niet meer dat men de islam voorstelt als een gebied dat volkomen is losgemaakt van het Europese en christelijke conti­ nent. Dat is een ideologische tweede­ ling." Kortom, een boeiend en actueel denker die meer positieve aandacht ver­ dient dan hij vorige week met zijn eer­ ste college kreeg.

Godsdienstige kwesties Al met al zijn moslimminderheden mo­ menteel een hot item. Kennelijk was dat vorige week nog niet tot de vakgroepen theologie, arabistiek en europese stu­ dies van de Universiteit van Amster­ dam doorgedrongen; Arkoun's college moest op het laatste moment nog we­ gens de massale belangstelling naar een grotere collegezaal verplaatst worden. Zou de vu, diè van oudsher toch meer affiniteit heeft met godsdienstige kwes­ ties, wèl beseffen hoe hot de islam is? Waarschijnlijk met. Want de presenta­ tie van het vorige week bij de vu­uitge­ verij verschenen boek Islam en humanis­ me. De wereld van Mohammed Arkoun was uiterst mager. Het idee van een of­ ficiële uitreiking, toch eenvoudig te re­ aliseren nu de wetenschapper over viiens werk het boek gaat, regelmatig in Amsterdam vertoeft, werd afgelopen week terzijde geschoven. Twee dagen na Arkouns roerige openingscollege werd het boek stilletjes in de etalages van de vu­boekhandel gelegd. Een al te bescheiden lancering voor dit bijzonder actuele boek. "Islam en humanisme" is bedoeld als een introductie in Nederland van het denken van de liberale islamoloog Mo­ hammed Arkoun. Het wetenschappelij­ ke werk van Arkoun, die in 1928 in Al­ gerije werd geboren en sinds 1954 in Frankrijk leeft, is getekend door per­ soonlijke ervaringen; als Berber in de Arabisch­talige Algerijnse maatschappij (hij leerde pas Arabisch spreken toen hij 17 was) en als Algerijn in de Franse koloniale maatschappij kreeg hij een dubbele cultuurschok te verwerken. Hij trok er de conclusie uit dat aanpassen mogelijk is maar ook dat tolerantie en persoonlijke vrijheid een groot goed zijn. Tijdens zijn studie in Parijs maakte Ar­ koun kennis met de marxistisch getinte geschiedschrijving van de Annalen­ school en met denkers als Lévi­Strauss, Foucault en Derrida. Hij raakte en­ thousiast voor de menswetenschappen en voor de sociale wetenschappen. In 1969 promoveerde hij aan de Sorbonne op een studie over het Arabische huma­ nisme van de tiende­eeuwse filosoof en historicus Miskawayh. Sindsdien pro­ beert hij in zijn publicaties de grenzen tussen theologie, filosofie, antropologie.

Nederlandse discussie

Arkoun in actie tijdens zijn eerste college in Amsterdam. geschiedenis en verwante vakgebieden te slechten. Zijn westerse publiek wil hij bevnjden van de traditionele emografi­ sche ­ lees eurocentrische ­ kijk op an­ dere culturen. Zijn islamitische publiek hoopt hij van het dogmatisme en van de verenging van de islam tot een strijd­ ideologie te bevrijden. In zijn ogen is het onaanvaardbaar dat de islam gepo­ litiseerd wordt. Hij probeert deze trend van ideolisering te doorbreken door koran en traditie te benaderen met nieuwe wetenschappelijke inzichten.

Verwante godsdienst De schrijvers van "Islam en humanis­ me", socioloog/theoloog R. Haleber en islamoloog P.S. van Koningsveld, hopen de heersende vijandige stem­ ming ten aanzien van moslims iets te verzachten door de lezers bekend te maken met de liberale islam van Ar­ koun. In navolging van de Panjse hoog­ leraar plaatsen ze vraagtekens bij het vertekende westerse beeld van de islam. Moslims worden massaal voor vrou­ wenonderdrukkers versleten, voor anti­

Foto Henk Thomas

democraten, wreedaards die er genoe­ gen in scheppen en plein public lamme­ tjes te slachten en handen af te hakken. Waarom wordt die fanatieke, funda­ mentalistische kant van de islam steeds naar voren gehaald? Waarom wordt de islam altijd als onze tegenpool afge­ schilderd en niet als de verwante gods­ dienst, de verwante cultuur die ze in feite is? De mediterrane wereld was im­ mers eeuwenlang een culturele eenheid. Lang voor de Romeinen zich over land naar het noorden begaven, hadden zij via de middellandse zee ze contact met de Maghreb. En terwijl Europa na de val van het Romeinse rijk wegzonk in de duistere middeleeuwen ontfermden de arabische wijsgeren zich over het klassieke erfgoed. Islam en christendom leefden in relatieve vrede naast elkaar. De kruistochten en de koloniale over­ heersing brachten hier in verandering; beide religies kwamen als vijanden te­ genover elkaar te staan. Tot op de dag van vandaag is dat zo gebleven. Arkoun is er van overtuigd dat deze vij­ andbeelden effectief bestreden kunnen

Nut van campagnes voor meer studenten twijfelachtig Van reclame maken hebben de univer­ siteiten nog maar weinig begrepen. Waarin is de ene universiteit anders dan de andere, waarom is dat onder­ scheidend aspect belangrijk en waaraan kun je het aflezen ­ die centrale vragen lijken bij geen enkele campagne ge­ steld. Bijna elke universiteit probeert het beeld uit te dragen dat het onder­ wijs en onderzoek er zo goed zijn; maar dat is eerder een bestaansvoorwaarde dan een unique selling point. Als Twente zegt dat 'de wijzen tegenwoordig naar het Oosten komen', zegt dat niets over de universiteit ­ behalve dat ze weinig internationaal is ingesteld. De bewering van een andere universiteit over haar 'studentgerichte onderwijsopzet' kan relevant zijn, maar verdient wel enige bewijsvoering.

Weerstand tegen het verschijnsel recla­ me is een van de redenen voor het lage niveau van de campagnes. Veel be­ stuurders beginnen al te huiveren bij het wóórd positionering. Op de alge­ meen gestelde vraag of ze profilering belangrijk vinden antwoorden alle be­ stuurders bevestigend, maar de te­ genargumenten blijken vaak ruimer aanwezig te zijn: het is niet echt nodig, zo'n campagne haalt toch niks uit, onze universiteit is geen wasmiddel. De onderzoekers van CMC, die onder andere tien colleges van bestuur onder­ vraagd hebben, concluderen dat de meesten het verschijnsel profilering vooral als verdediging beschouwen. De overheid bezuinigt en de studentenaan­ tallen stagneren, en daarom moeten we studenten werven en opdrachtonder­

zoek binnenhalen. Dat is de enige reden waarom wij (tijdelijk) reclame moeten maken. Zo'n uitgangspunt leidt er niet toe, dat de profilering serieus wordt aangepakt. Daar komt bij dat wetenschappers wel gewend zijn com­ petitief te denken (Hoe hoog sta ik op de ranglijst?), maar niet 'profilerend' (Welke bijzondere eigenschappen heb­ ben wij?).

Interne communicatie Van een geïntegreerd profiel is dan ook aan geen enkele Nederlandse universi­ teit sprake. De aanstaande studenten, de enige groep die uitgebreid benaderd wordt, krijgen een heel ander beeld voorgeschoteld dan bijvoorbeeld poten­ tiële opdrachtgevers van onderzoek. Aan doelgroepen als potentiële mede­

Het boek van Haleber (die zich ook met de Rushdie­ en de Rasoel­affaires bezighield) en Koningsveld zal daaraan zeker bijdragen. Naast een aantal voor het grote publiek minder toegankelijke hoofdstukken waarin wordt ingegaan op de complexe epistemologische en is­ lamologische problematiek ­ de post­ moderne begrippen vliegen je om de oren ­, bevat het namelijk onder meer een verhelderend interview met Arkoun plus een scherpe analyse van de Neder­ landse discussie over de islam. Deze is volgens Haleber van een bedroevend laag niveau. Bolkestein krijgt er flink van langs ("demagogische uitspraken") en ook Abram de Swaan, len Dales en Groene Amsterdammer­journalisten Anil Ramdas en Stephan Sanders krij­ gen gevoelige tikken op de vingers. Een interessant boek, een belangrijk boek, dat hopelijk in een zinniger min­ derhedendebat zal resulteren. Jammer alleen dat het zo houterig geschreven en slordig geredigeerd is. De uitgever heeft ondanks de bescheiden lancenng kennelijk toch haast gemaakt om nog een graantje mee te kunnen pikken van Arkouns appeal... Islam en humanisme. De wereld van Mohammed Akroun R Haleber met medewerking van P S van Ko­ nrngsveld vu uitgeverij, 1992 fl 49,50 ISBN 9a5383­ 025­1/cip/nugi 633

werkers, alumni of politici wordt niet eens gedacht, terwijl ook de 'achterban' niet of nauwelijks bij de profilenng wordt betrokken. Personeel en studen­ ten van een universiteit hebben meestal geen flauw idee van het beeld dat 'hun' instelling wil uitdragen en zij ontvangen daar ook zelden of nooit informatie over. Velen zien die interne communi­ catie ook als een enorm probleem: zo'n gezelschap van eigenzinnige weten­ schappers laat zich niet gemakkelijk onder één noemer vangen. Gevolg is dat de universiteiten veel geld uitgeven aan campagnes voor aanslaan­ de studenten, waarvan de wervings­ kracht sterk betwijfeld moet worden. De onderzoekers van CMC verwezen ook naar wat de Rekenkamer onlangs aan de ministeries verweet: naar het ef­ fect van al die dure campagnes wordt zelden gekeken. De Landelijke Studen­ tenvakbond L svb had onlangs al voor­ gesteld een soort reclamecodecommis­ sie in te stellen voor de universitaire wervingscampagnes.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen