Ad Valvas 1991-1992 - pagina 501

AD VALVAS 2 9 APRIL 1 9 9 2

PAGINA 5

Eigenlijk is er niets veranderd Tentoonstelling spijkerschrifttabletten toont dat eeuwenoude correspondentie nog steeds actueel is Selma Schepel

Er ligt 2500 jaar tussen het oudste en het jongste tentoongestelde tabletje. In die tussentijd heeft het spijkerschrift zich ontwikkeld van een eenvoudig ad­ ministratief hulpmiddel tot een zeer uitgebreid apparaat van tekens ­ eiiigs­ zins te vergelijken met het Chinese schrift. Eeuwenlang voerde men in dit schrift diplomatieke en persoonlijke brieven en handelscorrespondentie door het gehele oude Nabije Oosten. Handboeken voor priesters en waarzeg­ gers werden ermee geschreven maar ook wetsteksten en koninklijke annalen. In de vitrines ligt maar een handjevol van deze teksten uitgestald. Toch geeft de tentoonstelling een heel duidelijk beeld van de ontwikkeling van het schrift en de geschiedenis van de antie­ ke Mesopotamische Rijken, niet in de laatste plaats door de catalogus, ge­ schreven door dr. F. Wiggermann, uni­ versitair docent bij Semitische talen. Belangstellenden kunnen dit 44 pagi­ na's tellende boekje, waarin ook een schets van de godenwereld gegeven wordt, gratis bekomen bij de afdeling Oude Drukken, kamer 1B41 (zolang de vooraad ­ 250 exemplaren ­ strekt).

Wirwar Op het eerste gezicht lijken de tabletjes bezaaid met een wirwar van willekeuri­ ge streepjes. Toch gaat het om tekens die je gewoon kunt leren lezen, in talen waarvoor grammatica's en woorden­ boeken bestaan. Op de een of andere manier trekt het Mesopotamische spij­ kerschrift veel minder aandacht dan

Sinds vrijdag is een deel van de verzameling spijkerschrifttabletten die de VU onder haar beheer heeft, tentoongesteld in de vitrines op de eerste etage van het hoofgebouw. Assyriologen, werkzaam bij de VU, assisteerden bij de inrichting, en verzorgden vertalingen en begeleidende teksten.

bijvoorbeeld Egyptische hiëroglyfen. De Egyptische poppetjes en vogeltjes spreken kennelijk meer tot de verbeel­ ding. Toch is het spijkerschrift het oudst bekende schrift op aarde, en eveneens uit kleine tekeningetjes ont­ staan, zoals de tentoonsteUing laat zien. Klei en rietpen waar de oude Mesopo­ tamiërs mee werkten, leenden zich ech­ ter minder tot vloeiende lijnen, zodat huisjes, boompjes, beestjes, gedwongen door de beperkingen van het materiaal, al in een vroeg stadium gestileerd raak­ ten tot wat men nu 'spijkers' noemt.

Een Oudakkadisch briefje (± 2 4 0 0 v.C.) in de vorm van een platte kraal. Het origineel is de helft kleiner dan deze afbeelding en is op de tentoonstelling te zien.

VOORZIJDE:

ACHTERZIJDE:

en­ma Ba­bi a­na Sjaio­ac'tint a­tsi­ha­me

il i­bi­DINGIR in É ta­tsa­a­la Isj­ti­ni­isj sjf­ba i.GIS sjuix­bi­lim

a-na mi-nim at­ti

Vertaald: "Aldus Babi, aan Sjartum. i k maak me zorgen. Waarom maken j i j en ibbi­llu toch zo'n ruzie thuis? Leef in harmonie. Stuur me olie." Vertaling: drs. R. Jas, tekening: Selma Schepel

Op vier mei herdenken we onze gevallenen en op 'vijf mei vieren we de bevrijding. Zo geformuleerd, in die combinatie van termen, denken we bij dat laatste veeleer aan de bevrijding van het land dan aan de concrete bevrijding uit meer of minder be­ narde schuilplaatsen die voormalige ondérduik(st)ers beleefden. De termen bezetting, bevrijding en onderduik krijgen langzamerhand een wat afgesleten karakter ­ je gebruikt ze soms zonder je precies te reahseren wat die jaren bete­ kenden. Althans dat merkte ik bij mezelf, toen ik de opdracht kreeg de inleiding te schrijven bij het zojuist verschenen boekje 'L even in een niet­be­ staan', waarin de historica Ziporah Valkhoff ver­ slag doet van haar onderzoek (aan de hand van gesprekken met acht joodse vrouwen, toen tussen de acht en vijftien jaar) naar de beleving van de onderduikperiode. In Nederland hebben zo'n vijf­ a zesduizend kin­ deren ondergedoken gezeten van wie er meer dan duizend, meestal na verraad, alsnog zijn wegge­ voerd. Wie gedetailleerd tot zich laat doordringen hoe hun onderduik in zijn werk ging (onder ande­ re Presser heeft daarover geschreven) wordt het kil om het hart. Kinderen werden in het bos achter­ gelaten waar hun pleegouders ze op zouden pik­ ken; ze werden zonder dat ze daarop waren voor­ bereid aan wildvreemde mensen meegegeven; ze moesten andere namen, andere familie, andere manieren en psalmen aanleren, en soms werden hun haren gebleekt omdat ze moesten doorgaan

Ook de Mesopotamische kunst lijkt niet zo kleurrijk als de Egyptische, maar de afbeeldingen van Sumerisch mozaïek, en Babylonische en Assyrische reliëfs op de tentoonstelling vormen slechts een schrale proeve van de enorme schoonheid en rijkdom aan kunst die tempels en paleizen in deze antieke cul­ turen getooid moeten hebben. Een kunst zoals Ezechiël en Daniël die waarschijnlijk zagen, toen zij in Babel woonden. Toen in de vorige eeuw avonturiers en officieel uitgezonden archeologen de schop in de grond staken in wat nu Irak heet, hoopten zij de steden van boze Assyrische en Babylonische koningen te vinden, zoals Sanherib en Nebukadnes­ sar, berucht uit de Bijbel. En natuurlijk zocht, en vond men de legendarische toren van Babel. De karrevrachten klei­ tabletten die mede werden opgedolven, plaatsten de eerste vertalers voor een raadsel: naast Babylonische en Assyri­ sche geschriften werden teksten aange­ troffen in een taal die met geen enkele bekende taal op de wereld verwant­ schap vertoonde, behorend bij een volk dat tweeduizend jaar totaal vergeten bleek. In 1869 werden zij 'Sumeriërs' gedoopt, naar het land Sumer, in de delta van Eufraat en Tigris. In 1893 volgden de eerste publicaties en pas in 1923 de eerste grammatica. Al waren de Sumeriërs zelf in naam vergeten, hun uitvindingen als schrijf­ kunst, meetkundige beginselen als de gradenboog, heraldische en dierenriem­ tekens, hadden de millenia getrotseerd.

Een van de tentoongestelde tabl etten

Kerklatijn

Hamieten stammen van Cham, de zoon die Noach uitlachte toen deze naakt en dronken het einde van de zondvloed lag te vieren. Zijn broers vonden hem een slechterik, dus Chams afstammelingen zijn voor straf zwart geworden. Zo een­ voudig lag de Bijbeluitleg toen kenne­ lijk.

Het Sumerisch werd tot ruwweg twee­ duizend voor Christus gesproken, daar­ na leefde het voort als een soort kerkla­ tijn, tervidjl Babylonisch en het nauw­ verwante dialekt Assyrisch tot voertaal werden. Het waren talen met een we­ reldomvattende belang, vergelijkbaar met het Engels of Amerikaans tegen­ woordig. De laatste geschriften in deze talen dateren van vlak voor onze jaartel­ ling. Toen was het ingewikkelde en uit­ gebreide spijkerschrift definitief ver­ drongen door het Aramees, de lingua franca van het eerste millenium voor Christus, dat gebruik maakte van een nieuwe, veel gemakkelijker uitvinding: het alfabet dat slechts twintig a dertig tekens telt. Babylonisch en Assyrisch worden, net als het Hebreeuws, Aramees en Ara­ bisch, tot de Semitische talen gerekend. Met die term Semitisch is iets merk­ waardigs aan de hand. Op basis van Genesis 10:21­31 en 11:10­26 werd een eeuwtje of twee geleden besloten alle volkeren die van Sem afstamden Semieten te noemen en de talen die zij spraken Semitisch. Er bestaat een grote kans dat u, geachte lezer, tot de Jafet­ hieten behoort want Europeanen zijn volgens deze theorie afstammelingen van Jafeth. De term Jafethitisch is ech­ ter nooit ingeburgerd geraakt. Hami­ tisch daarentegen wel: een aantal aan elkaar verwante Afrikaanse talen wor­ den Hamitische talen genoemd. De

Aan het begin van deze eeuw brachten de eerste vertalingen van de gevonden spijkerschriftteksten grote opschudding teweeg. Er kwamen bijvoorbeeld Sume­ rische en Babylonische versies van het zondvloedverhaal tevoorschijn, die zeer sterke gelijkenis vertoonden met de Bij­ belse. Alleen waren ze vele honderden jaren eerder opgeschreven. Tegenstan­ ders van christen­ en jodendom zagen hierin het bewijs dat deze religies ge­ woon voortspruitsels waren van heiden­ se culturen. Niks God in den beginne, uitverkoren volk of enig ware leer. De discussies met gelovigen laaiden hoog op. De gemoederen zijn nu niet meer zo verhit. Tegenwoordig wordt mild ge­ sproken over 'culturen die geput heb­ ben uit verwante bronnen'. Maar er valt nog oneindig veel te onderzoeken. In musea over de hele wereld liggen nog tienduizenden tabletten te wachten op bestudering. Daarom is de poging (vorig jaar) de studierichting Semiti­ sche talen op te heffen voor een 'Uni­ versiteit met den Bijbel' op z'n minst wonderlijk te noemen. Door opheffing hakt men dan misschien niet de wortels van joden­ en christendom weg, maar toch wel een ferme loot aan dezelfde stam. Spijkerschriftteksten bevatten een schat aan informatie over het leven van de

Jolande Withuis

De behoefte aan onbaatzuchtige hulp voor een 'gewoon' neefje of nichtje. Ze wisten niet waar hun ouders, broertjes, zusjes en vriendjes waren en of ze nog leefden, en ze moesten die angst in hun eentje verwerken. Als ze geluk had­ den bij aardige mensen, al kon het zijn dat die hen beschouwden als de moordenaars van Christus. Maar aardig of niet, in alle gevallen betekende het verlenen van onderduik dat de redders hun eigen leven en dat van hun gezin in gevaar brachten en dat ze zich ook anderszins grote opofferingen ge­ troostten. Er was, hoe naar het ook was, alle reden voor dankbaarheid. Het voert te ver in deze column uiteen te zetten hoe ingewikkeld de emotionele constellatie moet zijn geweest (van verlating, woede en dankbaar­

Opschudding

Foto Nico Boink, AVC/VU

volkeren die de Oudtestamentische joden omringden, en die zo'n zwaar stempel op hen drukten. Niet alleen 'toog Abram uit het Ur der Chaldeën', ook historisch meer verifieerbare verha­ len uit de Bijbel kunnen vergeleken worden met geschriften van tijdgeno­ ten. Zo bestaat er een inscriptie van Sanherib, waarin hij al zijn veldtochten beschrijft, die een heel ander licht werpt op zijn beleg van Jeruzalem ten tijde van koning Hizkia dan in 2 Konin­ gen 19 en Jesaja 37 beschreven wordt. De Assyrische imperialisten overdreven hun overwinningen graag, de konings­ inscripties zijn nogal brallerig van toon, maar de Bijbel is weer op een andere manier propagandaliteratuur. De waar­ heid ligt dus misschien in het midden.

Gewichtig Tussen de bergen kleitabletten in de musea bevinden zich ook minder ge­ wichtige teksten, die inzicht geven in het dagelijks leven. Het hier afgebeelde briefje is maar een bescheiden voor­ beeldje van antieke correspondentie die teruggevonden is. Het illustreert dat er niets nieuws onder de zon is. Comfort en techniek zoals wij die keimen, had men weliswaar niet, het gevaar op de weg kwam meer van leeuwen dan van auto's, men had andere zeden en aan­ bad andere goden. Maar wat frappeert is dat mensen toen in essentie dezelfde gevoelens en behoeften hadden als wij nu. Waar de correspondentie persoon­ lijk wordt, is het alsof de brieven giste­ ren op de bus zijn gedaan, in plaats van meer dan vierduizend jaar geleden. De tentoonstelling duurt tot 9 juni

heid; van wel een huis hebben, maar geen thuis; die bijna niet te vatten wandaad vindt een aanvul­ van als onschuldig kind opgejaagd en vogelvrij lende verklaring in de mechanismen die psycholo­ zijn), waarmee de kinderen moesten leven. Dat ge Nel Draijer beschreef inzake het zwijgen door zoiets grote gevolgen kan hebben gehad voor het de slachtoffers in geval van incest. Met incest is verdere leven, is evident. Toch is aan de onder­ dit misbruik goed vergelijkbaar omdat het ook hier duik als problematiek relatief weinig aandacht ge­ gaat om een toestand van volstrekte hulpeloos­ schonken. (Dat werd vorig jaar enigszins hersteld heid, waarin de partij die bescherming moet bie­ met een groot congres van Hidden Children in New den het vertrouwen beschaamt en zelf gevaar op­ York ­ een congres dat in augustus in Amsterdam levert. De ondergedoken meisjes en vrouwen er­ een vervolg krijgt.) Een van de redenen voor het voeren een dubbele onveihgheid; hun actuele be­ feit dat er weinig aandacht wordt geschonken aan dreiger betekende immers hun redding in een le­ dit onderwerp is dat ex­onderduikers (die veelal vensbedreigende situatie. Uit Draijers proefschrift hun familie hadden verloren), als we het bezien op blijkt welke ernstige psychiatrische problematiek het geheel van de jodenmoord, nog de 'boffers' uit seksueel misbruik door verwanten kan voort­ waren. Een andere is het 'verzetsparadigma': de vloeien. Dat meisjes zo'n ervaring of hun woede onderduik is meestal bezien vanuit het perspectief daarover vaak verdrongen komt, stelt zij, onder van het verzet en vormde een bewijs van wat Ne­ meer doordat een kind de illusie nodig heeft van derland wel niet voor 'zijn' joden had gedaan. Dat een 'goede' ouder en derhalve ­ onbewust ­ een bewijs was emotioneel gezien nodig ­ alleen al om daarmee strijdige werkelijkheid vervalst. Ook on­ gezamenlijk door te kunnen leven ­ want waren derduikmeisjes, door hun echte ouders verlaten en uit ons land niet meer joden weggevoerd dan uit door een nieuwe ouder misbruikt, hadden dat welk land dan ook? beeld van een 'goede ouder' nodig. En wie niet? Die behoefte aan tekens van goed gedrag, heldhaf­ De gedachte dat zelfs wie 'goed' waren dat niet waren ­ daar word je niet vrolijker van. Daar wil­ tige opoffering en onbaatzuchtige hulp, levert ook len we liever niet van horen. een van de verklaringen voor de onbekendheid van de schokkendste 'ontdekking' die Valkhoff tij­ dens haar gesprekken deed: het seksueel misbruik N Draijer Seksuele traumatisering in de jeugd Gevolgen op lange ter­ mijn van seksueel misbruik van meisjes door verwanten Amsterdam. dat sommige 'redders' maakten van de meisjes die SUA 1990 voor hun veiligheid aan hen waren toevertrouwd (zij is overigens niet de eerste die hierover Z Valkhoff Leven in een met bestaan Beleving en betekenis van de joodse onderduik Utrecht ICODO 1992 schrijft). De betrekkelijke onbesprokenheid van

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen