Ad Valvas 1991-1992 - pagina 224

PAGINA 8 I

Moet al het onderzoek Begin november werd bekend dat het Europees Octrooi Bureau een patent heeft verleend op de zoge­ naamde Harvard­muis, die door ge­ netische manipulatie gemal<l<elijk tumoren ontwikkelt en daardoor een gewild proefdier is. In de Tweede Kamer werd op 4 novem­ ber gesproken over het gebruik van DNA­diagnostiek bij het afslui­ ten van levensverzekeringen. Beide voorbeelden van de weten­ schappelijke vooruitgang roepen nogal wat ethische vragen op. Ze werden in de Tweede Kamer bij de bespreking van de nota 'Kaders voor discussies over ethische as­ pecten van wetenschappelijk on­ derzoek' op diezelfde 4 november dan ook meerdere malen aange­ haald. De Kamerleden waren en­ thousiast over het streven van Rit­ zen, die van wetenschappers meer ethische reflectie op hun onder­ zoek verlangt. Aan de VU werd ondertussen ge­ sproken over richtlijnen voor dier­ proeven. Een Dierexperimenten Commissie moet in het vervolg be­ slissen hoeveel leed onderzoekers een proefdier in het belang van de wetenschap mogen aandoen. Twee artikelen over de vraag 'mag alles dat kan?'

i ^ ^ ^ ' ^ ^ ' S ^ - >V* ' ­ " ­ '

'.''

, ­ '

E:-r.-'-"-ft-

<t»

* ­A.'

'

.

,

"»•­*

«­ '''>%*

'¥

*4w***«S«

>*>

'!^

Arjan Spit

^tëfiUêmtkv i Wim Schouten: 'Ze scheiden veertien dagen de eitjes uit, en dan worden ze afgemaal<t'

Wetenschappers sluiten de ogen voor ethiek Wetenschappers moeten meer gaan nadenken over de gevolgen van hun werk, zo kondigde minis­ ter Ritzen onlangs aan in een 'ka­ dernota' over ethische aspecten van de wetenschap. Onvoldoende, zo oordelen twee ethici op de werkvloer. De mentaliteitsverande­ ring mag namelijk niks kosten. Bo­ vendien wordt er in Nederland nog te veel 'onzin' onderzocht, met kwalijke gevolgen. Embryo­onderzoek, erfelijkheidsonderzoek, gen­ therapie, privacy­bescherming, kunstmatige intelli­ gentie, dierproeven, defensie­onderzoek, geneti­ sche modificatie. D e nota van minister Ritzen noemt een hele lijst met onderzoeksterreinen waarbij ethische vragen een rol spelen. De nota gaat niet over deze ethische vragen zelf, maar schetst een 'kader voor discussies over ethische as­ pecten van wetenschappelijk onderzoek.' Daarbij gaat het de minister niet o m een extra ethische commissie of onderzoeksinstituut. Nee, er dient een mentaliteitsverandering tot stand te komen: wetenschappers moeten zich zelf meer gaan bezin­ nen op de ethische aspecten van h u n onderzoek. Dat wil zeggen dat ze zich af dienen te vragen wat de gevolgen van toepassing van hun onderzoek kurmen zijn voor fundamentele waarden en nor­ men in onze samenleving. Is het genetisch mani­ puleren van dieren niet in strijd met respect voor het leven? Staat het verlenen van octrooien op we­

tenschappelijk ontdekkingen niet op gespannen voet met de openbaarheid van kennis? Dit soort vragen dient al in een vroeg stadium van het wetenschappelijke werk aan de orde te komen, want het is niet de bedoeling dat er een soort end of the pipeline­ethiek ontstaat, dat de ethiek pas aan bod komt als het onderzoek al af is. O m die mentaliteitsverandering te bereiken, gaat minister Ritzen actie voeren: hij gaat universiteiten aanspreken op hun inspanningen om de discussie over ethiek binnen en buiten de muren op gang te brengen. Daarnaast moet er in het onderwijs meer aandacht komen voor ethiek en wordt er een dis­ cussieplatform opgericht voor organisaties van we­ tenschappers en maatschappelijke groeperingen. Het Multidisciplinair Centrum voor Kerk en Sa­ menleving (MCKS), in 1982 opgericht als een 'we­ tenschapsforum voor de kerken', gaat verder on­ derzoeken welke rol beroepscodes kunnen spelen. Het MCKS zal zich richten op de mogelijkheden van zulke beroepscodes om met name natuurwe­ tenschappers en technici meer op hun verantwoor­ delijkheden voor de ethische aspecten van h u n on­ derzoek aan te kunnen spreken. Er circuleren al wel voorstellen en concepten van zulke beroepsco­ des, maar daar is tot nu toe weinig mee gedaan.

Uitwassen Het gaat volgens professor Laeyendecker, emeritus hoogleraar sociologie in Leiden en hoofd van het MCKS, om het bewerkstelligen van een 'ethische gevoeligheid' bij de onderzoekers: "Je moet gevoe­ lig zijn voor de problemen, zonder meteen een boek uit de kast te trekken met de oplossing. W e schieten er weinig mee op als een wetenschapper zegt dat hij ethisch gevoelig is omdat hij voortdu­ rend naar een ethische commissie stapt." Aan die ethische gevoeligheid ontbreekt het nogal eens, stelt Bart Voorzanger, coördinator van het Instituut voor Ethiek aan de vu. "Ik weet uit mijn

eigen onderzoek dat biologen sterk geneigd zijn ­ om de verantwoordelijkheid voor de toepassingen van hun onderzoeksresultaten van zich af te schui­ ven." Voorzanger, zelf als bioloog werkzaam ge­ weest, ging na hoe onderzoekers die vreemde genen bij aardappelplanten inbrengen dachten over de ethische en maatschappelijke aspecten van hun werk. "Ze blijken de mogelijk nadelige effec­ ten van de kennis die ze ontwikkelen, bijvoorbeeld op het gebied van de vervuiling van het milieu, van

Minister Ritzen wil een mentaliteitsverandering zich af te schuiven, onder het motto 'dat doen we allemaal samen', dus daar ben ik niet voor verant­ woordelijk." "Het is een soort paradox, omdat je ziet dat in on­ derzoeksvoorstellen en ­aanvragen diezelfde on­ derzoekers allerlei positieve lange termijn­effecten wel noemen en daar ook een argument aan ontle­ nen om hun onderzoek gesubsidieerd te krijgen. Terwijl ze van de negatieve consequenties h u n handen aftrekken. D a t is dan een zaak van de mensen die de toepassingen op de markt gaan brengen." Voorzanger merkte dat veel onderzoekers bij de verantwoording van hun wetenschappelijke werk een onderzoek noemden waar zij nooit aan mee zouden willen werken, bijvoorbeeld genetische manipulatie van dieren. "Het is misschien wel prettig om uitwassen van onderzoek te hebben, zoals transgene dieren, om er naar te kunnen wij­ zen en te zeggen: 'Dat doe ik dus niet'. Het feit dat

ze dat niet doen, betekent dan dat ze verantwoor­ delijk bezig zijn." Negatieve gevolgen van onderzoek zouden voorko­ men kurmen worden als onderzoekers die een on­ derwerp kiezen meer rekening zouden houden met de vraag wat voor onze samenleving van belang is. Laeyendecker: "Er wordt vaak gezegd dat je over fiindamenteel onderzoek geen ethische uitspraken kunt doen omdat je niet van te voren weet wat de uitkomst van het onderzoek zal zijn. Ik wil dat sterk relativeren: in een aantal gevallen zal dat zo zijn, en er komen ongetwijfeld ontdekkingen op tafel die niet voorzien waren en een grote impact hebben. Maar in het bedrijfsleven, waar ook veel onderzoek gedaan wordt, maakt men wel degelijk afwegingen op basis van economische of politieke argumenten. W e zouden systematischer na moeten denken over de richting die we eigenlijk op willen, waar de centrale vragen liggen, welke onderzoeks­ vragen vanuit humaan gezichtspunt voor de hand liggen, en daar de inspanningen op richten." Voorzanger is van mening dat veel meer onderzoek gedaan kan worden waarvan de nadelige gevolgen voor de samenleving nihil zijn. Hij noemt als voor­ beeld een onderzoek naar de bestrijding van luizen in korenvelden, waarbij men had gezocht naar de natuurlijke vijanden van de veelvraten. Een vroe­ ger veel voorkomend kevertje bleek een effectieve luizenverdelger, maar die was verdwenen met de vernietiging van zijn verblijfjplaats, de houtwal. Wanneer nu een laag bed met bepaalde grassoor­ ten werd aangelegd, waar de landbouwmachines prima over heen konden rijden, bleken de kever­ tjes terug te komen en de bladluizen te verdwijnen. "Van zo'n onderzoek kan ik geen nadelige toepass­ ingen verzinnen. Als overheid moet je dat soort onderzoek stimuleren in plaats van een giga­pro­ ject waarbij de DNA­structuur van de bladluis in kaart gebracht gaat worden en dat soort onzin. Binnen het door de overheid betaalde onderzoek

kun lijkt Een del Om sooi der dat tem misi heel plui Daa bela Min nota tot 2 vonc orde een I deze delei

Jlietl

voor den, besc jaari proc derz( muk tieo] dan ( ter. ' lang: een c tensc den, roept de et

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen