Ad Valvas 1991-1992 - pagina 443

AD VALVAS 26 MAART 1992

PAGINA 1 1

Comenius slachtoffer van eigengereide biografen De 'Galileï van de opvoeding' herdacht vanwege vierhonderdste geboortedag Tsjechoslowakije viert dit jaar de vierlionderdste geboortedag van Johannes Amos Comenius. Nederland feest mee, omdat deze filosoof en pedagoog de laatste veertien jaar van zijn leven in Amsterdam heeft gewoond. Twee peda gogen van de vu schreven een boekje over hem en de UB van de UvA exposeert zijn oude drukken.

een naslagwerk uit 1823 wordt Co­ menius betiteld als bedrieger, volksver­ lakker, laatdunkende waanwijze die we­ gens "zijne quakersche grollen en zotte herzen­schimmen" niet serieus te nemen valt. Zelfs het feit dat Comenius om zijn geloof zijn geboorteland heeft moeten ontvluchten wordt door de en­ cyclopedist in een kwaad daghcht ge­ steld: "[Hij was] eenen die zich mees­ terlijk wist te bedienen van dien ontfer­ ming­verwekkenden naam van vluchte­ ling om de religie, om de beursen van vele devote zielen te ledigen." Maar zelfs deze kwaadspreker erkent zijn ver­ diensten als onderwijsvemieuwer. Dat Comenius in Nederland in de negen­ tiende eeuw toch weer faam heeft ver­ worven, is te danken aan het invloedrij­ ke werk van de protestantse historisch­ pedagoog D. Buddingh. Groenendijk en Sturm laten in hun boek zien hoe zijn positieve opvattingen over Comeni­ us langzaam gemeengoed worden in kringen van het (protestants­christelijk) onderwijs. Vandaar dat zijn naam hier vandaag de dag in school­ en straatna­ men is terug te vinden.

Frank va n Kolfschooten

De Tsjech Johannes Amos Comenius (1592­1670) is de speelbal van het na­ geslacht. In de vierhonderd jaar die zijn verstreken sinds zijn dood is hij of ver­ guisd of de hemel in geprezen. De 'co­ meniolatrie' is alleen geëvenaard door de verering die Marx, Lenin of Calvijn ten deel is gevallen. Om idolen op hun voetstuk te houden wordt de geschiede­ nis soms geweld aan gedaan. Wat bij­ voorbeeld te denken van de manier waarop de Tsjechoslowaakse president Vaclav Havel in zijn nieuwjaarsrede van 1 januari 1990 Comenius naar zijn hand zette? "Uw bestuur, volk, is tot u weergekeerd," sprak Havel tegen de Tsjechoslowaken. Hij vertelde er niet bij dat het volk waar Comenius zich met die woorden toe wendde, alleen dat van de Tsjechen was, en dat de Slo­ waken in Comenius' tijd als een vreemd volk werden gezien. Of zou Havel toen al hebben voorzien dat de Slowaken opnieuw een eigen weg wil­ den inslaan? Havels bedrieglijke gebruik van Co­ menius is zeer onschuldig van karakter vergeleken bij wat andere 'Comenian­ ten' met deze pedagoog­didacticus heb­ ben uitgehaald. Het boek Comenius in Nederland; reacnes op een grote Tsjechische pedagoog en hervormer in het land waar hij de laatste veertien jaar van zijn leven woonde van de historisch pedag­ ogen dr. L.F. Groenendijk en dr. J.C. Sturm toont daarvan vele amusante staaltjes. Vooral de negentiende­eeuwse kwekelingen kregen tijdens de onder­ wijskundige lessen een wel heel roos­ kleurig beeld voorgeschoteld van dit "lichtend voorbeeld in donkere tijden". Groenendijk en Sturm citeren een au­ teur die erop wijst dat Comenius "een stelsel [heeft] gebouwd, te grootsch om het zóó in toepassing te brengen". En een ander schreef dat Comenius "voor onzen geest [staat] als de groote her­ vormer van het schoolwezen, als de man die indaalt in de diepten der kin­ derziel en zich met zijn bijna angstwek­ kende geleerdheid en geestvermogens heenbuigt over het lieftallige kinder­ kopje".

Verdienste Deze loftuitingen roepen de vraag op wat deze "Galilei van de opvoeding" dan wel niet tot stand heeft gebracht. Zijn grootste verdienste is de revolutio­ naire methode die hij heeft ontwikkeld voor het Latijnonderwijs. De leerlingen moesten in de zeventiende eeuw gram­ maticale regels en voorbeeldzinnen vol moeilijke woorden uit hun hoofd leren, zonder dat ze die hoefden toe te pas­ sen. Comenius' 'Janua­methode' legde )uist de nadruk op woordbetekenis en begrip. Comenius vond het nutteloos om leerlingen woorden bij te brengen die verwijzen naar zaken die ze niet kennen. Zijn leerboeken waren ook rijk geïllustreerd om de aanschouwelijkheid te vergroten. De grammaticale vaardig­ heid van de leerling wordt in zijn Janua­methode niet ontwikkeld door het in het hoofd stampen van abstracte regels, maar door het oefenen met zin­ netjes die opklimmen van eenvoudig tot steeds moeilijker. Volgens Groenen­ dijk en Sturm was het Latijn voor Co­ menius een levende taal, een praktisch middel om kennis te vergaren en mee te delen. De auteurs stellen vast dat het

Tentoonstelling

De titelplaat van Opera Didactica Omnia, de verzamelde pedagogische geschriften van Comenius

Illustratie Fotodienst Bibliotheek UvA

voornaamste doel van zijn leermethode "dan ook zeker niet [is] de poort tot de klassieke cultuur en de grote antieke schrijvers te ontsluiten, wat de huma­ nisten juist nastreefden. De Janua kan beschouwd worden als een gewoon, eenvoudig, zij het uitgebreid, en con­ creet leerboek voor het gebruik van een vreemde taal in het dagelijks leven." Groenendijk en Sturm wijzen erop dat Comenius' methode tijdens zijn leven zeker niet algemeen ingang heeft ge­

vonden in Nederland. Uit correspon­ dentie van zijn uitgever blijkt dat deze bijvoorbeeld met grote voorraden van het leerboek Portael der saecken en spraecken bleef zitten. De zeventiende­eeu­ wer nam wellicht aanstoot aan de vrij­ moedige seksuele voorlichting. In de Janua komt hij niet aan met bloemetjes en bijtjes: "De man draegt de vochtig­ heydt in den leren sack, en de swangere vrouwe haer dragt [vrucht] in de lijf­ moeder." Bovendien stuitte zijn metho­

de op bezwaren bij strenge calvinisti­ sche denkers die vonden dat het niet aanging "de wetenschap uit haar ernstig gewaad te rukken en op een spelende wijze in het verstand te leggen". De waardering voor Comenius in Ne­ ' derland was na zijn dood buitengewoon gering. Dat had niet zozeer te maken met zijn pedagogische opvattingen maar met zijn filosofie en hang naar het mystieke, die lijnrecht tegenover het ra­ tionalisme van die dagen stonden. In

De herdenking van Comenius gaat in Nederland ofBcieel op 28 maart van start met een kranslegging door de Tsjechoslowaakse ambassadeur bij het monument van Comenius in Naarden, de plaats waar Comenius, of Komens­ ky, zoals de Tsjechen hem noemen, is begraven. Het Comenius­museum zal die dag ook te bezichtigen zijn, hoewel dat pas op 16 mei ofiicieel wordt geo­ pend. Wie nu alvast in de stemming wil komen kan een bezoek brengen aan de Comenius­tentoonstelling in de Uni­ versiteitsbibliotheek van de UvA. In een negental vitrines wordt een over­ zicht gegeven van de uit 261 titels be­ staande Comeniana die de UB bezit. Zonder begeleiding zal de bezoeker niet makkehjk doordrongen raken van Co­ menius' belang. Het aanschaffen van de catalogus, met een inleiding van drs. Kees Mercks, docent Tsjechisch aan het Slavisch Seminarium, is daarom sterk aan te raden. Daarin wordt één historisch misverstand uit de weg ge­ ruimd: Comenius heeft gedurende zijn jarenlange verblijf in Amsterdam niet gewoond in het beroemde 'Huis met de Hoofden' aan de Keizersgracht, zoals de gevelsteen die daar te zien is ver­ meldt. Hij heeft er alleen enige tijd ge­ logeerd bij zijn beschermheer Laurenti­ us de Geer. Deze vergissing bevestigt nog eens dat Comenius na zijn dood regelmatig het slachtoffer is geworden van eigengereide biografen. Er valt nog wel wat recht te zetten dit jaar.

Het boek 'Comenius tn Nederland, reacties op een grote Tsjechische peda goog en hervormer in het land waar hij de laatste 14 jaar van zijn leven woonde (ze­ ventiende tot twintigste eeuw) va n dr L F Groenendijk en dr J C Sturm wordt uitgegeven door Kok Kampen en kost ƒ 19,90 De tentoonstelling over Comenius is t/m 10 apnl te zien in de Tentoonstellingszaal van de Universiteitsbibli otheek van de UvA, Singel 425, maandag t/m vrijdag van 11 00 tot 16 00 uur

Dit jaar acht miljoen voor noodiiuip aan GOS Reis minister Ritzen direct in klinkende munt omgezet Ries Agterberg

D e Stichting FOM, voor fiindamenteel natuurkundig onderzoek, gaat tijdelijk de salarissen betalen van onderzoekers van het Instituut voor Kristallografie in Moskou. In totaal gaat het om zes ton, waarvan FOM'S

moederorganisatie Nwo de helft voor haar rekening neemt. De Nederlandse noodhulp aan onderzoekers en instituten in de Gemenebest van Onafliankelijke Staten (GOS) komt daarmee al kort na het bezoek van minister Ritzen en NWO-voorzitter Borgman op gang. Voor deze noodhulp trok de Nederlandse Organisatie voor wetenschappelijk onderzoek vorige week

drie miljoen gulden uit. Minister Ritzen voegt daar voor de komende drie jaar steeds vijf miljoen aan toe. De noodhulp is nodig om althans een deel van de laboratoria en instituten in de voormalige Sovjet-Unie overeind te houden. Er is een groot tekort aan materieel en literatuur. En onderzoekers dreigen naar het buitenland te trekken of binnenslands ander werk te zoeken. Een onderzoeker krijgt niet meer dan 25 of 50 dollar per maand; als taxichauffeur kan hij het tienvoudige verdienen. Volgens dr.J. Borgman van >JWO komt de noodhulp echter ook voon uit eigenbelang. Uitgangspunt bij de toewijzing is vooral het aanhalen van al bestaande contacten met GOS-instellingen. Op die manier krijgen excellente onderzoeks-

groepen voorrang en kunnen Nederlandse onderzoekers op den duur profiteren van kennisuitwisseling. Vooral op het gebied van de exacte wetenschappen hebben Gos-onderzoekers een goede reputatie. Daarop en op de levens- en technische wetenschappen zal dan ook de nadruk van de hulp liggen.

Moderne literatuur Om snel beslissingen te kunnen nemen is een speciale commissie ingesteld die zonder verdere raadpleging binnen NWO direct aanvragen voor noodhulp mag goedkeuren. Het FOM-voorstel is de eerste goedgekeurde aanvraag. FoM heeft al langer contacten met het Moskouse instituut. Door in te springen bij de betaling van salarissen hoopt men

de banden te verstevigen. In de hulpprogramma's zal verder ook aandacht zijn voor het opzetten van bibliotheken, betaling van abonnementen op buitenlandse tijdschriften en financiering van verblijfskosten om ter plaatse te helpen bij reorganisatie van instituten. Daarnaast worden jonge GOS-onderzoekers uitgenodigd voor cursussen in Nederland om hen kennis te laten maken met de nieuwste wetenschappelijke ontwikkelingen in het Westen. Er bestaat met name bij sociale wetenschappen een schreeuwde-behoefte aan kennis van moderne literatuur. Deze wetenschappen moeten als het ware 'ontideologiseerd' worden. Nu blokken de studenten bij gebek aan beter nog altijd op de aloude geschriften van Karl Marx.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen