Ad Valvas 1991-1992 - pagina 506

PAGINA 8

AD VALVAS 29 APRIL 1992

De VU krijgt momenteel zo'n vijfentwintig procent van haar inkomsten via externe opdrachtgevers. Een goede bron van inkomsten dus, maar h et opdracht- of derder geldstroomonderzoek h eeft ook nadelen: de resultaten van het onderzoek blijven soms twee jaar lang in de kast liggen. Sceptici beweren bovendien dat de onderzoeksuitkomsten door de opdrachtgevers worden gemanipuleerd. Veel opdrach tonderzoek zou mede om deze reden van een bedenkelijk wetenschappelijke allooi zijn.

^

Illustratie Aad Meijer

Opdrachtonderzoek: wie betaalt, bepaalt Erno Eskens

7

o'n 95 procent van ons derde­geldstroomon­ derzoek wordt direct gepubliceerd", zegt prof.dr. R . van Gron­ delle, biofysicus aan de vu, "vijf pro­ cent houden we stil." Die vijf procent blijft meestal geheim om de opdracht­ gever de kans te geven de vinding te oc­ trooieren om zo de concurrentie voor te blijven. "Er wordt bijvoorbeeld onder­ zoek gedaan naar stoffen die zeldzaam zijn," vertelt Grondelle, "stoffen met unieke eigenschappen. Op het moment dat iedereen kan lezen hoe je die stof kunt maken, kan het bedrijf dat het on­ derzoek laat uitvoeren worden weg ge­ concurreerd. Dat wil zo'n bedrijf na­ tuurlijk niet." Grondelle denkt dat de publikatiebe­ perkingen de wetenschap niet schaden. "Je moet er gewoon goede afspraken over maken met bedrijven. We hebben net een opdracht van de Akzo binnen: wat enigszins wetenschappeHjk relevant is, kimnen wij gewoon publiceren dat hebben we contractueel vastgelegd. Misschien dat er wel een detail is dat de concurrentie van dè Akzo in de kaart speelt en dat pubhceren we dan niet. Je moet het zo zien: voor ons is publiceren leven, dus wij zullen er alles aan doen om het op papier te krijgen. En we krijgen het meeste ook op pa­ pier."

Geheimhouding Mr. J.W. Mekking van het Bureau be­ stuursondersteuning beoordeelt voor de vu de contracten die faculteiten met externe opdrachtgevers maken: "R egels op dit gebied zijn er eigenlijk niet", zegt hij. "De vu heeft niet vastgelegd wan­ neer geheimhouding mag en warmeer niet." Maar er circuleren wel stan­ daardcontracten die formuleringen over de geheimhouding bevatten: "Er mag worden gepubliceerd als de opdracht­ gever toestemming geeft of als de gege­ vens inmiddels publiek domein zijn." In de praktijk kan dit betekenen dat on­ derzoekers hun resultaten een half of een heel jaar in de kast moeten houden, volgens Mekking. Met name in de bèta­wetenschappen is tijdelijke geheimhouding eerder regel dan uitzondenng, vertelt Mr. J.G. Van der Zee, secretaris van de faculteit bio­ logie. "Als een bedrijf goed beargumen­ teert welk belang het heeft bij het tijde­ lijk tegenhouden van de publikatie, dan hebben wij daar geen moeite mee", zegt Van der Zee. "Een goed argument kan bijvoorbeeld de afwerking van een

octrooiaanvraag van de opdrachtgever zijn." De opdrachtgevers hebben echter niet altijd even goede argumenten: "Soms is de rem op het pubhceren veel te groot. Men wil soms dat iets vele jaren geheim blijft. Dan houden we zo'n onderzoek af." De faculteit biolo­ gie heeft in een nota vastgelegd wan­ neer de beperkingen van de publikatie­ mogelijkheid te groot zijn: twee jaar uitstel van een pubHkatie is te lang.

Acceptabel Omdat algemene regelgeving ont­ breekt, zijn er grote verschillen tussen de universiteiten en de faculteiten bij het bepalen van een acceptabele duur van de geheimhouding. De R otterdam­ se jurist en sociale wetenschapper, prof D.J. Hessing, vertelt bijvoorbeeld dat zijn faculteit per onderzoek bekijkt hoe­ lang de gegevens geheim mogen blij­ ven. Soms worden daarbij in zijn ogen vreemde compromissen gesloten. "Wij doen nu bijvoorbeeld onderzoek voor het ministerie van Financiën naar ver­ schillende manieren waarop belasting wordt ontdoken. Wij onderzoeken daarvoor alleen bestaande literatuur. Hoewel onze gegevens dus publiek zijn, wil men op het ministerie dat onze on­ derzoeksresultaten zo'n driekwart jaar geheim blijven." De overheid wil maat­ regelen treffen, voordat gepubhceerd wordt hoe de belastingen het best getild kunnen worden. De noodzaak van ge­ heimhouding wordt in dit geval over­ dreven, volgens Hessing, omdat de gegevens toch al publiek zijn, "maar als onderzoeker bepaal je niet al­ leen wanneer het onderzoek gepubli­ ceerd mag worden." Sommige wetenschappers hebben grote moeite met de handel in publikatie­ en octrooirechten, vooral als blijkt dat een opdrachtgever niets met de onder­ zoeksresultaten doet en de wetenschap­ per vervolgens zijn mond moet houden over zijn mooie ontdekking. "Soms kopen opdrachtgever de rechten met het oogmerk om een vinding in de kast te stoppen," zegt Van der Zee, secreta­ ris van de faculteit biologie. "Wij waken daar voor, maar ik heb het ver­ moeden dat dit soort zaken in de medi­ sche wereld wel voor komen. Het ont­ wikkelen van geneesmiddelen en het opzetten van een distributienetwerk kost verschrikkelijk veel geld. Als er vervolgens een nieuw en beter medicijn ontdekt wordt, dan kan het interessant zijn voor een bedrijf om de rechten op die nieuwe vinding op te kopen om te voorkomen dat het oude medicijn, waarin veel geïnvesteerd is, van de markt wordt verdreven. Onethisch en volstrekt? onaanvaardbaar," oordeelt '

Van der Zee, "maar het kan voorko­ men." Het komt zelden voor dat opdrachton­ derzoek om redenen van 'nationale vei­ ligheid' buiten de openbaarheid blijft. De meeste onderzoekers zouden met een totaal verbod op het publiceren niet akkoord gaan, volgens Mr. J.W. Mekking van het Bureau bestuurson­ dersteuning van de vu. Wetenschap­ pers worden namelijk beoordeeld op de hoeveelheid publikaties die zij op hun naam hebben. Aan geheim onderzoek is daarom weinig eer te behalen. "Toch komt het op de universiteiten wel voor", weet een sociaal­cultureel wetenschapper van buiten de vu die niet met naam genoemd wil worden. "Ik doe zelf onderzoek naar terrorisme en krijg regelmatig geheime onderzoe­ ken aangeboden van veiligheidsdien­ sten uit binnen­ en buitenland. Er zit­ ten forse salarissen aan vast, maar ik heb die opdrachten altijd geweigerd. Ik wil publiceren en heb daarom niet veel baat bij geheim onderzoek. Ik ken ech­ ter wel mensen aan universiteiten die het onderzoek nu in mijn plaats doen, maar ik ga u natuurlijk geen namen noemen." "In de criptografie, de leer van het ge­ heimschrift, had je vroeger ook wel met

'Het ivemelt van onderzoek dat het niveau van een preofschrift nog niet haalt' geheimhouding te maken," weet prof.dr. J.C. van Vliet van de faculteit Wiskunde en Informatica van de vu, "maar men is nu zover in de techniek van het coderen dat je er rustig over kunt schrijven. Zelfs als je openbaar maakt hoe je militaire data of bijvoor­ beeld het bankverkeer codeert, is het gecodeerde verkeer toch niet te kraken. En als je het niet openbaar kunt maken, dan is het programma vast niet goed. De tijd dat er, met name in Ame­ nka, gentlemen's agreements werden ge­ sloten tussen de overheid en weten­ schappers om niet te publiceren, is nu een beetje voorbij is." Bestuurskundige drs. M.L. Muijen, voorheen werkzaam aan de vu en in­ middels verhuisd naar de uvA, zegt in ' haar discipline wei­met geheimhouding

te werken: "Er wordt bij onderzoek wel gebruik gemaakt van geheime, geclassi­ ficeerde militaire gegevens. Het minis­ terie van Defensie bepaalt in zo'n geval wat er met die gegevens gedaan wordt. Soms komt het er op neer dat het on­ derzoek alleen in beperkte knng open­ baar mag worden." Als onderzoeker moet je voordat je dergelijk onderzoek accepteert een keuze maken, zegt Muij­ en: "Of je gaat akkoord met de geheim­ houding, of je kunt besluiten dat de in­ vloed van de opdrachtgever je integri­ teit als wetenschapper aantast. Dan doe je het niet."

Onwetenschappelijk

de leraar juist een korte werkweek van beneden de 38 uur maakte. De op­ drachtgevers, die op een andere uit­ komst hoopten, hebben het rapport •' toen maar achtergehouden." Ook prof.dr. F.W. Saris van het Am­ sterdamse instituut voor Atoom en mo­ lecuulfysica (Amolf) vindt het lucratie­ ve opdrachtonderzoek verdacht: "Mijn indruk is dat het aan de universiteiten wemelt van onderzoek dat het niveau van een proefschrift niet haalt. Er zijn allerlei mensen in de universiteiten met zogenaamd 'wetenschappelijk op­ drachtonderzoek' bezig. Eigenlijk wil­ len die mensen alleen geld verdienen. Ze doen tweederangs onderzoek om hun personeelssterkte op peil te hou­ den. Zo kunnen UD'S (universitair do­ cent, red) en UHD'S (universitair hoofd­ docent, red) in dienst bhjven die hele­ maal niet op de universiteit thuishoren. Je moet bedenken dat opdrachtonder­ zoek voor een groot deel op kosten van de overheid wordt gedaan die betaalt immers de universiteiten. Daardoor is het onderzoek lekker goedkoop voor de opdrachtgevers. Als je hier over na­ denkt moet je concluderen dat de uni­ versiteiten hier niet voor bedoeld zijn en dat het valse concurrentie is. Het wordt tijd dat daar eens een eind aan wordt gemaakt."

In de praktijk verkiezen de wetenschap­ pers vaak het grote geld van de op­ drachtgevers, volgens de sceptici van het opdrachtonderzoek, ook als zij daarmee hun integriteit te grabbel gooi­ en. "Er is sprake van een pervertering van het opdrachtonderzoek", zegt Henk Tromp, adjunct­directeur van het Instituut voor Sociaal Wetenschap­ pelijk Onderzoek aan de R ijksuniversi­ teit Leiden. "Onderzoekers worden ge­ manipuleerd door hun opdrachtgevers: soms zeggen de opdrachtgevers precies wat er uit een onderzoek moet komen, soms gebeurt het wat subtieler, dan laten ze slechts doorschemeren wat ze willen. Opdrachtgevers hebben natuur­ Ujk het recht om de probleemstelling te Ganuna­klanten bepalen, maar ze scherpen die pro­ Saris wil geen namen noemen van in bleemstelling soms zo aan dat al duide­ zijn ogen 'foute' wetenschappers. "Het lijk is wat er uitkomt. En waar ligt de komt op zo'n grote schaal voor dat ie­ grens? In 1986 wilde het ministerie van dereen wel weet waar ik het over heb. WVC twintig procent bezuinigen op het Maar ik wil u wel zeggen dat ik de laat­ minderhedenbeleid. Wij werden bena­ ste tijd om de haverklap wordt lastig derd met het verzoek of wij een onder­ gevallen door allerlei gamma­klanten zoek wilden doen waar die twintig pro­ die m?t onderzoek voor de overheid cent uit zou komen. De opdrachtgever naar beleid bezig zijn: economisch, psy­ gaf duidelijk te kennen welke resultaten chologisch, sociologisch marktonder­ gewenst waren en welke niet. Het be­ zoek dat nauwelijks enige wetenschap­ leid moest klaarblijkelijk even snel gele­ pehjke waarde heeft en dat alleen maar gitimeerd worden, wij hebben die op­ in een rapportje voor intern gebruik op dracht geweigerd en die is toen naar een ministerie terecht komt. Dat on­ een 'onafhankelijk onderzoeksbureau' derzoek hoort dus niet aan de universi­ gegaan." teit thuis. Begrijp me goed: ik heb niets tegen toegepast onderzoek, als het Achteraf is Tromp blij dat hij de op­ maar wetenschappelijk verantwoord dracht geweigerd heeft. Wie dergelijke is." opdrachten accepteert, kan de kous na­ melijk behoorlijk op de kop krijgen. "Ik ken wel gevallen waarbij wetenschappe­ lijke onderzoeksresultaten uiteindelijk niet gepubliceerd werden, omdat ze de opdrachtgever niet welgevallig waren. Eind jaren zestig wilde een lerarenorga­ nisatie bijvoorbeeld aantonen dat lera­ ren gemiddeld een veel grotere werk­ week maakten dan waarvoor ze betaald werden. Een rapport werd door een on­ derzoeksbureau gemaakt om daarmee een salarisverhoging te bepleiten, maar üit het rapport kwam te voorschijn dat J ^ i ^ | ^ , J ^ } ; i J ^ ­ ' ' • :.•"„.­ <Si^,-i..

,_',...(!,.«,'.­.3.'

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen