Ad Valvas 1991-1992 - pagina 176

PAGINA 6

AD VALVAS 7 NOV EMBER 1991

De voorgangers van de mens converseerden veel beschaafder dan Tarzan Onze Lieve Heer heeft een klein foutje gemaakt bij het bepalen van de plaats van het menselijk strottehoofd. Maar verder is het menselijk spraakorgaan een groot succes, want we zijn immers al met z'n vier miljarden. Dat zegt prof.dr. Jan Wind, die sinds 1 november een leerstoel bezet die uniek is in de wereld: de evolutiebiologie van de spraak. Frank van Kolfschooten

"Ik rommel maar een beetje aan. Het is de kunst om te verbergen wat je alle­ maal niet weet", zegt prof.dr. jan Wind, de nieuwe bijzonder hoogleraar in de evolutiebiologie van het menselijk gedrag, in het bijzonder de spraak. Misplaatste bescheidenheid? Wie zal het zeggen. Vele wetenschappers zullen in elk geval jaloers zijn op zijn publika­ tielijst, die liefst 230 items beslaat. Wind heeft een praktijk als keel­, neus­ en oorarts, maar is daarnaast al sinds 1963 in dienst van de vu. De laatste jaren leidde hij een wat teruggetrokken bestaan in een hoekje van het antropo­ genetisch cytologisch laboratorium. Hij stond niet meer op de loonlijst, want de medische faculteit had geen geld meer over voor een vakgebied dat geen direc­ te klinische toepassingen heeft. Wie zit er nou te wachten op een wetenschap­ per die van alles weet over de evolutie­ geschiedenis van het menselijke strotte­ hoofd? Een groepje hoogleraren van Letteren en Psychologie vond echter de kennis van Wind zo de moeite waard dat er een leerstoel voor moest komen. Zij kregen steun van de Language Origins Society en de European Sociobiological Society, twee organisaties waar Wind mede­oprichter van is. De eerste ("een clubje van 220 gekken verspreid over de hele wereld") houdt zich bezig met de oorsprong van de spraak en de twee­ de met de biologische bases van mense­ lijk gedrag.

Foto Bram de Hollander

De afgelopen jaren heeft Wind besteed aan onderzoek naar de oren van deze primaat. Dat was een zware klus, omdat veel musea hun bezit angstvallig hebben opgeborgen in de kluis. "Die schedels zijn zo kostbaar dat je er niet eens naar mag kijken, laat staan dat je ze open mag zagen. Dat hoeft ook niet, want met de CT­scanners van tegen­ woordig kun je prachtige röntgenfoto's maken. Het nadeel is dat die apparaten een paar ton wegen en niet verplaatst kunnen worden. Het heeft dus veel tijd en moeite gekost om Mohammed en de berg bij elkaar te krijgen."

bijlen bekijkt die in Afrika zijn gevon­ den, zie je dat de meeste door rechts­ handigen zijn gemaakt. Daaruit kun je afleiden dat er toen al een taakverdeling was tussen de hersenhelften, en dat pleit ervoor dat er een soort spraak moet zijn geweest." Maar wat is spraak? Verdienen de oer­ Twee onderwerpen die zich uitstekend woudgeluiden van Tarzan die bena­ lenen voor speculaties. "Het leuke van ming? Ook hier moet een indirecte re­ mijn vak is dat je eindeloos kunt bek­ denering uitkomst brengen: "Is het vechten, omdat veel onzeker is. De oor­ denkbaar dat relatief weerloze mens­ sprong van de spraak is in mist gehuld, achtigen zonder een sophisticated vorm maar je kunt op sommige plaatsen die van communicatie de moeilijke om­ mist wat doorzichtiger maken", zegt standigheden van de savanne konden Wind. O m deze helderheid te kunnen overleven? Ze hadden geen slagtanden, scheppen, moet Wind uit een groot Mohammed geen nagels, konden niet erg hard aantal vakgebieden putten: vergelijken­ lopen, waren niet veel groter dan een a de zoölogie, paleontologie, evolutiebio­ De interessantste schedels liggen in anderhalve meter ­ vrij iele aapjes dus. logie, anatomie, fysiologie, psychologie Nairobi, waar ze tot voor kort geen CT­ Die kunnen daar toch alleen maar en linguïstiek. Die vakgebieden be­ scanners hadden. Dus moest Wind overleefd hebben als ze iets slimmer heerst hij uiteraard niet allemaal. "Ik naar Zuid­Afrika, waar de musea en de waren dan de roofdieren en de olifan­ ben al blij als ik toekomstige studenten ziekenhuizen wel wilden meewerken ten en neushoorns ." Om die dieren te naar de juiste mensen kan doorverwij­ aan zijn onderzoek. De voorlopig con­ ontlopen of juist te vangen, moeten ze zen." clusie van Wind luidt dat het gehooror­ gaan van de Australopithecus vrijwel het­ een groepsleven hebben gehad met een Het grote probleem bij dit soort onder­ taalgebruik dat meer omvatte dan het zelfde was als dat van de mens, en dat zoek is dat het om zaken gaat die zich uitstoten van wat klanken a la Tarzan, erg lang geleden hebben afgespeeld. De ze dus ook soortgelijke klanken moeten denkt Wind. hebben uitgestoten. Australopithecus, een verre voorganger van de mens, leefde bijvoorbeeld tussen De Homo habilis, een ondersoort van de Kind van drie de twee en vier miljoen jaar geleden. mens die zo'n kleine twee miljoen jaar Wind: "Als je de stem of de geluiden geleden in Afrika leefde, moet waar­ Een dankbaar proefdier voor het van zo'n Australopithecus wilt reconstru­ schijnlijk al een soort spraak hebben spraakonderzoek is natuurlijk de chim­ eren, dan moet je eigenlijk een recorder gehad. Dat valt af te leiden uit de pansee. Het genetisch materiaal van kunnen afdraaien die twee miljoen jaar asymmetrische hersenhelften van deze deze aap is voor negenennegentig pro­ geleden stond op te nemen. Het lijkt uitgestorven voorganger. Bij de mens is cent gelijk aan dat van de mens. Het een absurd idee, maar die recorders de linker hersenhelft, waar de bestu­ strottehoofd is vrijwel identiek. "Als je zijn er! We hebben immers stukken van ringscentra zitten voor de spraakorga­ het zou transplanteren naar een mens, het gehoororgaan van de Australopithe­ nen (keel, lippen, tong en strotte­ en alle zenuwtjes weer goed zou kun­ cus in de musea liggen. Er is vrij over­ hoofd), wat groter dan de rechter. De nen aansluiten en de immunologische tuigend aangetoond dat het gehooror­ afdrukken van bloedvaten aan de bin­ problemen zou oplossen, dan zou zo ie­ gaan van zoogdieren is afgestemd op nenkant van opgegraven schedels van mand praktisch normaal kunnen pra­ het geluid dat hun soortgenoten voort­ de Homo habilis lijken ook op een der­ ten. Je zou hoogstens denken dat hij brengen. Dus langs die omweg kun je gelijke taakverdeling te wijzen. Een an­ een beetje verkouden is of uit het bui­ toch iets te weten komen over de dere aanwijzing daarvoor is aangedra­ tenland komt." 'spraak' van de Australopithecus." gen door de archeologie. "Als je vuist­ Toch kunnen chimpansees hoogstens

Vrouw en ontwikkelingsbe­ leid heet de studie die Hans Dresden (51) volgt. Het is een afsplitsing van vrouw en beleid, een van de vrije studierichtingen aan de faculteit der soci­ aal­culturele wetenschap­ pen. Daarnaast zit ze in de faculteitsraad, en heeft ze een loopbaan van 27 jaar welzijnswerk achter de rug. "Van '60 tot '64 zat ik op de Sociale Academie. Het agogisch beroepsonder­ wijs had in die tijd een twee­ fasen­ structuur, zodat ik meteen daarop de voortgezette opleiding heb gedaan. Ik heb gewerkt als docente aan de Karthuizer Academie, later ook bij de Sociaal Psychiatrische Dienst in het Derksencentrum. Sommige collega's beschouwden dat laatste toen als een stap terug in m'n carrière, maar voor mij was het een heel principiële keuze: ik wilde weer in de praktijk werken om feeling te houden met het veld. In de­ zelfde tijd volgde ik een psychothera­ peutische opleiding. Aan het eind van mijn tienjarige do­ centschap bij de voortgezette opleiding ben ik gedetacheerd geweest bij het Joods Historisch Museum. Het ging om een uniek project van de educatieve dienst over de verhouding tussen de dominante meerderheid in een land en de minderheid, in dit geval de joden. Zouden we uit de geschiedenis van de joden iets kunnen leren over de positie van de meerderheid en de minderhe­ den nu? Ik ben nooit actief geweest in de vrou­

'Ik rommel maar een beetje aan'

om

te

1er

RHoNtcoöoifik.

mim

Ik wilde iets met m'n idealisme doen' wenbeweging, maar in de praktijk was ik wel steeds met emancipatie bezig. Het is voor mij bijvoorbeeld altijd heel vanzelfsprekend geweest om financieel onafhankelijk te zijn. Daarnaast heb ik vier kinderen opgevoed. Dat ik nu studeer, heeft een persoonlij­

ke reden. Toen een van mijn zoons overleed, kon ik een jaar niet werken. Na verloop van tijd wilde ik toch weer iets doen, maar nog niet echt aan het werk. Ik woon vlak bij de vu, dus ik ben maar eens gaan kijken wat daar de mogelijkheden waren.

Ik vinlde iets met m'n idealisme doen. Iets wat over de grenzen reikt, want Nederland had ik intussen wel gezien. Vrouw en ontwikkelingsbeleid bestu­ deert, simplistisch gezegd, de positie van de vrouw in de Derde Wereld, een positie die altijd te weinig belicht is ge­

een paar woordjes hardop spreken. Het ontbreekt hen aan het juiste besturings­ mechanisme in de hersenen, die drie keer zo klein zijn als de onze. Gebaren­ taal gaat hen ondanks dit geringe her­ sengewicht toch goed af. Met handbe­ wegingen en voorwerpen kunnen ze een soort zinnen bouwen, zo heeft on­ derzoek de afgelopen twintig jaar over­ tuigend aangetoond. Maar hogere ge­ dachtenuitwisselingen met chimpan­ sees zijn niet mogelijk. Veel hoger dan het niveau van een kind van drie komen ze niet. Een intrigerende vraag is onder welke evolutionaire druk het spraakorgaan van de mens wél en dat van de chim­ pansee niét tot wasdom is gekomen. Wind zou willen dat hij er een eenvou­ dig antwoord op kon geven. In plaats daarvan laat hij een ontmoedigend in­ gewikkeld schema zien, dat hij heeft opgesteld voor zijn proefschrift. Een honderdtal door elkaar krioelende pij­ len laat zien dat de wegen van 'O nze Lieve Heer' ­ Wind vindt schepping en evolutie niet onverenigbaar ­ ondoor­ grondelijk zijn. Het opperwezen heeft wel een klein 'foutje' gemaakt bij de plaatsing van het strottehoofd. Dat zit namelijk veel lager dan bij andere zoogdieren. Een bewus­ teloze hond of kat kan rustig door zijn neus blijven ademen als hij op zijn rug ligt, omdat het strottehoofd een directe verbinding met de neus heeft. Een mens kan in,zo'n geval stikken, omdat zijn tong de ingang tot het strottehoofd kan afsluiten. Door ons laag gelegen spraakorgaan verdrinken we ook veel sneller dan andere zoogdieren. "Maar we zijn in de tussentijd wel met zijn vier miljarden, dus die ongelukkige lig­ ging is in biologische termen een ver­ waarloosbaar foutje," zegt Wind, weest. Minister Pronk van ontwikke­ lingssamenwerking heeft de positie van vrouwen tot speerpunt gemaakt in z'n beleidsnota. Op grond van mijn vooropleiding volg ik een verkorte deeltijdstudie, die twee jaar duurt en als volledige dagstudie ge­ geven wordt. Ik ben nu in m'n tweede jaar, maar waarschijnlijk doe ik er iets langer over omdat ik nog een onder­ zoeksvak extra wil doen. Wel heb ik een weddenschap met een van m'n zonen, die in z'n laatste jaar zit, over wie er het eerst is afgestudeerd. Je kunt na deze studie zowel in ontwik­ kelingslanden werken als in Nederland. De belangrijkste vakken zijn, naast ver­ diepende vakken met een focus op fe­ minisme, niet­westerse geschiedenis, politieke antropologie, ontwikkelings­ economie en geschiedenis van de vrou­ wenbeweging. Ik wil de richting in van de symbolische antropologie, die onder andere rituelen bestudeert, en daaron­ der vallen bij voorbeeld Religie en Gen­ der. Ik weet nog niet in welke landen of in welk continent ik me ga specialise­ ren. Mijn man is tropeningenieur, en gericht op Latijns Amerika. Hij ziet lie­ ver niet dat ik Afrika kies, maar dat is nog niet uitgevochten. Als je zoveel jaren werkt en een gezin runt, kom je er niet toe in jezelf te in­ vesteren. Voorlopig geeft studeren me dus een heel luxe gevoel, ik ben ge­ woon een beetje aan het bijtanken. Ik weet nog niet wat ik er na afloop mee ga doen, maar ik ben altijd een wer­ klustig type geweest, dus werken zal er zeker wel weer eens van komen. Hoe­ wel, als ik aan het einde van m'n studie denk, betrap ik mezelf op een dubbele reactie. De ene is: ik ben te oud, als het nog maar lukt om weer werk te vinden. En de andere is een felle reactie daar tegenover, in de trant van: ze zullen wel gek zijn als ze mij niet nemen! Ik heb gewoon heel veel ervaring. Als ik door mijn leeftijd geen werk zou kunnen krijgen, ga ik persoonlijk naar Pronk toe en zeg: 'Hier ben ik'." (SS)

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen