Ad Valvas 1991-1992 - pagina 445

AD VALVAS 26 MAART 1992

PAGINA 13

Hanne Obbink

Het "jong nieuw Nederland dat op Afrika's zuiderkust het hoofd heeft op­ gebogen" ­ zoals Kuyper het omschreef ­ had in Nederland het grootste deel van de vorige eeuw nauwelijks tot de verbeelding gesproken. Nederland was in zichzelf gekeerd. Het had de onder­ gang van de Republiek achter de rug en de mislukte aansluiting van België. Van deze klappen was het nog niet beko­ men. Dat veranderde pas in de jaren zeventig, toen de Boerenrepublieken Transvaal en Oranjevrijstaat en het En­ gelse gezag aan de Kaap lijnrecht te­ genover elkaar kwamen te staan. De zo­ geheten Boerenoorlogen braken uit, de eerste in 1880, de tweede in 1899. Uit­ eindelijk leidden deze oorlogen tot de ondergang van de onafhankelijke repu­ blieken. In Nederland maakte de strijd van de Boeren veel los. Lang had in de publie­ ke opinie het beeld overheerst dat de stamverwanten in Afrika onbeschaafde boeren waren die'de zwarten onder­ drukten en als slaven uitbuitten. Deze kritiek verdween als sneeuw voor de zon aan het eind van de jaren zeventig. De Boeren werden nu gezien als de 'Geuzen van de negentiende eeuw' ­ zoals de liberale intellectueel Fruin hen noemde ­ die een heldhaftige strijd voerden tegen het perfide Albion. Abraham Kuyper speelde een belangrij­ ke rol in de beweging die in Nederland de steun aan de Boeren gestalte gaf. Hij was nauw betrokken bij de oprichting van de Nederlands­Zuidafrikaanse Ver­ eniging (NZAV), en ook later, toen hij minister­president was (van 1901 tot 1905) poogde hij zijn invloed aan te wenden ten gunste van de Boerenzaak ­ overigens zonder veel succes. Volgens Van Koppen is de kwestie Zuid­Afrika zelfs de voornaamste reden dat Kuy­ pers sympathie voor Engeland in de loop van de jaren geheel verdween en hij zich in zijn buitenlands beleid veel meer op Duitsland ging richten.

Verloren zoon Dat Nederland zich pas in de laatste decennia iets gelegen laat liggen aan hun stamverwanten in het verre zuiden, verklaart Van Koppen uit de angsten en wensdromen die in het negentiende­

Zuid-Afrika als de spiegel voor Nederlandse angsten Abraham Kuyper zag overwinning van de Boeren als het succes van de gereformeerde geest eeuwse Nederland heersten. "De jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw zijn jaren van onzekerheid", zegt hij in een gesprek waarin hij zijn proefschrift toelicht. "De Duitse eenwording was gaande en het was toen nog de vraag hoe die zou aflopen. Nederland vreesde door Duitsland opgeslokt te worden. Men had het gevoel dat de tijd voor kleine naties voorbij was. Deze onze­ kerheid leidde ertoe dat men m Neder­ land ontvankelijk was voor allerhande zaken die de nationale eigenheid be­ klemtoonden. En dan wordt de verlo­ ren zoon in Afrika opnieuw ontdekt." De emoties worden nog versterkt door het feit dat het juist Engeland is dat onze stamverwanten aanvalt. "Nii is Duitsland, maar toen was Engeland de oude erfvijand. Met Engeland hadden we vier oorlogen uitgevochten, Enge­ land had ons Ceylon en de Kaap afge­ pakt, en Engeland hadden we slechts met veel moeite uit Indi weten te krij­ gen." Kuypers liefde voor de Boeren was ove­ rigens al ontloken lang voor de rest van Nederland hen als stamverwanten ont­ dekte. De verhalen als zouden zij de zwarten eronder houden, deed hij af als laster. De Boeren deden slechts moeite om de "zondige, onzedelijke vermeni­ ging tussen blanken en zwarten te ver­ hinderen", en Kuyper prees hen daar­ voor, want van "een natie van bastaar­ den" moest hij niets hebben. "Natuur­ lijk was Kuyper een racist", vertelt Van Koppen. "Maar wie niet in die tijd?" Van groter belang was voor Kuyper de verwantschap die hij voelde met de Boeren vanwege hun gereformeerde godsdienst. Hij zag in de Boeren, net als Fruin, de Geuzen van de negentien­ de eeuw, en hun geschiedenis was in zijn ogen een 'da capo', een opnieuw beginnen van de vaderlandse geschie­ denis. Dat sprak hem aan, want ook

Spotprent in de Amsterdamsche Courant van 2 4 janurai

volksdeel een stevige De Boeren van Zuid-Afrika gereformeerde plaats in de Nederlandse samenleving zijn "Hollanders, dus van te geven ­ in een vorm die later als 'zuil' getypeerd. De wederwaardighe­ ons bloed; christenen, dus werd den van de Boeren in Zuid­Ainka ge­ vleesch van ons vleesch en bruikt hij vooral in dit verband. "Als de Boeren er in 1881 in slagen de Engel­ been van onze beenderen." sen uit de Transvaal te gooien", zegt Dat vond althans Abraham Van Koppen, "is dat voor hem het be­ wijs van wat de Nederlandse stam ver­ Kuyper, de voorman van de mag als de gereformeerde geest over haar vaardig wordt. Hij houdt de Boe­ gereformeerden in de ren als spiegel voor aan zijn eigen ach­ vorige eeuw. Van de strijd terban en ook aan de liberalen in Ne­ die de Boeren voerden, kon derland." Drift Rimpeltje Nederland nog heel wat Van Koppens uitgever pnjst het onder­ Volgens Van Koppen heeft de pro­ leren. Chris van Koppen werp van het proefschrift aan als 'op­ Boer­beweging in Nederland een rol schreef er een proefschrift gespeeld als natievormende factor. "In merkelijk actueel': "Zuid­Afiika als spiegel van het Nederlandse nationale het Nederland van de tweede helft van over dat hem sceptisch zelfljeeld". Van Koppen is het met deze de negentiende eeuw bestond een aan­ tal scheidingen", legt hij uit. "De bevol­ zinsnede eens. "Ik werk al vijftien jaar stemde, óók over het king leefde toen nog overwegend op het aan dit proefschrift. Voor mij komt huidige Nederlandse beleid platteland. Men voelde zich tot ver in deze actualiteit dus een beetje uit de lucht vallen. Dat neemt met weg dat ik de vorige eeuw vooral Limburger of ten aanzien van Zuidde afgelopen twee jaar met verbazing Fries of Geldersman. Bovendien kreeg Afrika. gekeken heb naar de wijze waarop in in de loop van de jaren zeventig de ver­

zichzelf beschouwde hij in zekere zin als een bij­de­tijdse Geus, als iemand die de gereformeerde tradities uit de zes­ tiende eeuw tot nieuw leven moest brengen. Kuyper is in die tijd druk doende het

zuiling gestalte. Kuyper heeft daar een alles bepalende rol in gespeeld. Hij is degene geweest die de gereformeerden gemaakt heeft tot de politieke macht die ze tot na de tweede wereldoorlog zijn gebleven. Zo heeft hij de toon gezet voor wat ook de andere delen van de Nederlandse samenleving gingen doen." "Het succes van de Boeren leidt ertoe dat de tegenstellingen in de jaren tach­ tig naar de achtergrond gedrongen wor­ den. De NZAV bij voorbeeld was een po­ ging om een vereniging op te zetten die zou kunnen uitgroeien tot een soort massabeweging. Dat is finaal mislukt: de levensbeschouwelijke tegenstellingen leidden birmen één jaar tot een ont­ plofiing. Maar twintig jaar later, njdens

Minister Kuyper's reis naar Engeland

1902

Zooals de Engelscha

bla den die voonstelien.

de tweede Boerenoorlog, blijkt de NZAV een 'koepel' geworden die de verzuilde elite verenigt. De hele maatschappelijke top van Nederland is lid en doet er zaken met elkaar." De eenheid die de pro­Boer­beweging bewerkstelligde, was in het licht van de geschiedenis van de verzuiling slechts een 'rimpeltje', zegt Van Koppen. Maar elk rimpeltje ­ en het zijn er honderden geweest ­ is van belang geweest als na­ tievormende factor. "De natie krijgt in de loop van de vorige eeuw een identi­ teit: men gaat zich Nederlander voelen. Tegelijkertijd wordt de inhoud die ie­ mand aan deze identiteit toedicht in hoge mate bepaald door de verzuiling. Dat blijkt ook binnen de NZAV. Ieder­ een voelt zich Nederlander, maar vol­ gens Kuyper staat Nederlander­zijn ge­ lijk aan gereformeerd en antirevolutio­ nair zijn, terwijl de liberalen vrijheids­ drang typisch Nederlands vinden. Zodra de Nederlandse identiteit inge­ vuld moet worden, ontstaan er proble­ men."

W a t ze w a a r e c h i j n l i j k geweest 13

Nederland gereageerd wordt op het veranderingsproces in Zuid­Afrika." Van Koppen ziet namelijk wel parallel­ len tussen nu en honderd jaar geleden. Deels zijn die niet meer dan 'amusant'. "Toen Mandela in Amsterdam kwam, deed mij dat sterk denken aan het be­ zoek van president Kruger van de Transvaal aan Nederland. Mandela op het balkon van de S tadsschouwburg: net zo moet het geweest zijn met Kru­ ger op het balkon van Hotel des Indes in Den Haag." Ook de regeringspolitiek van nu doet Van Koppen denken aan wat er een eeuw geleden aan de hand was. "De enorme drift om op bezoek te gaan in Zuid­Afrika, de pogingen om in hoog tempo handelsbetrekkingen aan te kno­ pen ­ het lijkt allemaal erg veel op wat er vanaf 1880 gebeurde. Zoals we toen de Boeren herontdekt hebben, zo wordt nu Zuid­Afrika opnieuw ontdekt. De term 'stamverwantschap' is inmiddels wat beladen, maar nog steeds vinden Lubbers en Van den Broek kennelijk dat we iets met dat land hébben. Dat gevoel van stamverwantschap is er haast de enige verklaring voor ­ want waarom hebben we met hetzelfde met Cambodja?" Het stemt Van Koppen sceptisch. "Ik geef in mijn proefschrift aan dat de drift om zich voor de Boeren in te zetten te maken had met grote aarzeling en twij­ fel over hoe het verder moest met Ne­ derland. Uit de huidige discussies over het Nederlandse buitenlands beleid blijkt dat nu dezelfde soort onzekerhe­ den bestaan: hebben we over tien jaar nog een minister van buitenlandse zaken, zijn we niet een aanhangsel van Duitsland geworden? Nederland pro­ beert zich in de buitenlandse politiek te profileren door nieuwe contacten met Zuid­Afiika, en dat komt op mij over als een poging wat meer gezicht aan de Nederlandse hatie te geven ­ net als honderd jaar geleden." "Dat bevestigt mij m de enorme scepsis die ik heb ten aanzien van het buiten­ lands beleid zoals dat in Nederland ge­ voerd wordt. Buitenlands beleid is een functie van binnenlands beleid, en dat zie je hier heel nadrukkelijk gedemon­ streerd. Het wordt niet bepaald door wat er in de wereld gebeurt, maar door allerlei binnenlandse gevoeligheden."

een u i t s p a n n i n g JitJA JunJtit

»..öft.t,­liJ­^

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen