Ad Valvas 1991-1992 - pagina 211

'De tijd om over visies op het sterven te praten is nog te beperkt' i£^-ji<r

.!

-.'«-r-

VXJ­ziekenhuis en medische faculteit ontdekken belang euthanasie­onderwijs Martin Enserink

Het gebeurde afgelopen vrijdag. Voor een college­ zaal vol eerstejaars studenten stond mevrouw A. te vertellen. Over haar man, die een hartstilstand had gehad. Hij was wel gereanimeerd, maar geestelijk en lichamelijk toch sterk achteruit gegaan, 't Zou nooit meer goed komen en waarschijnlijk alleen maar bergafwaarts gaan. Mevrouw A. werd geïn­ terviewd door haar eigen huisarts en ze beant­ woordde vragen uit de zaal. De kwestie was: stel dat meneer A. nou weer een hartstilstand krijgt, wat dan? Zouden mevrouw A. en de doktoren mogen besluiten met meer te reanimeren en hem maar dood te laten gaan? Na een uur ging mevrouw weer naar huis. In de collegezaal praatten de huisarts, de cardioloog van meneer A., een hoogleraar huisartsgeneeskunde en een ethicus nog wat na met studenten. De cardio­ loog­vertelde wat in deze situaties te doen gebrui­ kelijk was. De ethicus deed de regels en ethische principes uit de doeken. Nu ja, euthanasie zou het niet zijn, als ze meneer A. de volgende keer niet zouden reanimeren. Maar waar ligt de grens tus­ sen euthanasie en abstineren (afzien van medische handelingen)? En hoeveel kan de dokter voor zijn verantwoording nemen? Prof.dr. M. de Haan (hij was de hoogleraar huis­ artsgeneeskunde) noemt deze door hemzelf geor­ ganiseerde les als een voorbeeld van hoe studenten geneeskunde geconfronteerd worden met vraag­ stukken rond sterven en euthanasie. En geeft gelijk toe dat de manier waarop dat gebeurt soms nogal toevallig is. "Je moet een geval bij de hand hebben dat geschikt is voor zo'n les", zegt hij.

i)/.:n

van de patient en door overleg met collega­ansen ­ niet in de collegebank. N eem de afdeling neonato­ logie, waar te vroeg geboren kinderen liggen. Broze wezentjes van soms nog geen kilo zwaar, die alleen dankzij geavanceerde machinene overleven, en soms gehandicapt zullen blijven. "Op het mo­ ment dat je hier binnen stapt en ziet hoe die kin­ deren erbij liggen, zo klein, en vaak met een her­ senbeschadiging, dan knjg je onmiddellijk met vragen rond euthanasie te maken", zegt prof.dr. H.N. Lafeber, kinderarts. "Vooral voor de specia­ listen m opleidmg is de tijd hier zeer intensief. Die moeten ook leren hoe je een moeilijke boodschap eerlijk aan ouders overbrengt; hoe je ze voorlicht, zonder ze alleen met de beslissing te laten zitten". Lafeber zegt het helemaal eens te zijn met Rem­ melink: er moet meer gebeuren aan euthanasie. Maar hij vmdt dat zijn afdeling haar mannetje wat dat betreft al staat.

Af en toe een uurtje

Te weinig aandacht

De Nederlandse artsen horen in hun opleiding te weinig over euthanasie. Dat vmdt althans de Commissie Onderzoek Medische Praktijk inzake Euthanasie, die in september haar langverwachte rapport over euthanasie in Nederland uitbracht. De commissie, onder voorzitterschap van oud­vu­ hoogleraar Remmelink, concludeert dat er steeds meer deskundigheid nodig is rond de medische besluitvorming bij het sterven, en beveelt aan dit onderwerp meer aandacht te geven in de artsenop­ leiding. Trekken het vu­ziekenhuis en de geneeskundefa­ culteit zich die opmerking aan? Hoeveel weten art­ sen die hier hun opleiding genoten hebben eigen­ lijk van euthanasie? Te weinig, vinden de mensen die zich met die opleiding bezig houden. "De tijd IS nog te beperkt en de aandacht nog te versnip­ sie vi'as al blij dat ik 200 pagina's bij elkaar heb ge­ perd. Er is onvoldoende onderwijsruimte om het kregen; ze hadden op niet meer dan een tachtigtal rustig thematisch aan de orde te stellen", vindt Dr. gerekend." E. van Leeuwen, ethicus en werkzaam bij de sectie In die begeleidingscommissie zat naast het dienst­ filosofie en medische ethiek. hoofti public relations en voorlichting drs. A. de Jonge, ook de al genoemde dr.ir. P. Ros, de voor­ De medische opleiding begint met een basisdocto­ zitter van de raad van bestuur van het ziekenhuis. raal, dat weer verdeeld wordt in een pre­klinisch Hl) zit al sinds maart 1977 in het ziekenhuisbe­ deel en de co­assistentschappen. N a het artsexa­ stuur en heeft alle beschreven gebeurtenissen mee­ men is men basisarts en gewoonlijk volgt dank nog gemaakt. Als er dus iemand verantwoordelijk is een opleiding tot specialist, huisarts, verpleeghuis­ voor de labbekakkenge inhoud van dit boek, dan is arts, sociaal­geneeskundige of medisch onderzoe­ hl) het. Jammer, dat de geschiedschnjving van het ker. Van Leeuwen is verantwoordelijk voor een vu­ziekenhuis nu helemaal over moet, want zo cursus medische ethiek in het derde studiejaar, heeft niemand er iets aan. Misschien kan de zie­ waann wordt ingegaan op euthanasie. Van Leeu­ kenhuis­directie de deuren nog eens openzetten wen: "Het gaat daann vooral om de ethische in­ voor het maken van een aantal mooie reportages valshoek. We bespreken verschillende standpunten vanaf de werkvloer. en rapporten, en geven aan hoe die ethisch zijn ge­ fundeerd. Ook gaan we op de juridische voetan­ Bestuurscrisissen gels en klemmen in." Is er dan helemaal niks vnendelijks te zeggen over Verder zullen alle studenten, met de invoering van Een schepping uit het mets} Jawel hoor, want wat het nieuwe curriculum bij geneeskunde, in hun Van Herk heeft geschreven over de bouwgeschie­ derde jaar in het blok Ouder worden (voorheen De denis van het vu­ziekenhuis is bijzonder boeiend. bejaarde patient) wat ove"r euthanasie te horen krij­ Dat het bijna op een landgoed in Heemstede is gen. Een derde confrontatie met het thema vindt verrezen, zullen maar weinigen weten. En ook Van plaats tijdens de voorbereiding van de co­assistent­ Herks schetsen van de diverse bestuurscrisissen schappen. De pastor van het vu­ziekenhuis en een die het ziekenhuis voor de komst van Ros heeft ge­ medisch psycholoog komen dan een praatje hou­ kend, zijn bijzonder smakelijk. Het is een en al inden over stervensbegeleiding, waarbij de medi­ compatibilite d'humeur wat de klok slaat. Wie dacht sche, levensbeschouwelijke en psychologische kan­ dat het alleen bij het AMC van de UVA heeft gerom­ ten van het rouwproces worden behandeld. Erg meld, vergist zich lelijk. uitgebreid kan dat overigens niet, want voor het onderdeel is maar één ochtend gereserveerd. Interessant zijn ook de verhalen over de eerste jaren, toen prof.dr. G.A. Lindeboom de scepter Ethiek is secundair zwaaide bij interne geneeskunde. Deze potentaat, die veel heeft betekend voor de ontwikkeling van Tot zover de structurele aandacht voor euthanasie het ziekenhuis m de begintijd, stond op den duur in het geneeskunde­curriculum. N atujurlijk komen de groei van het ziekenhuis in de weg. Hij trok te kwesties van leven en dood wel vaker aan bod. Zo veel naar zich toe. "Het erop na houden van twee vond het optreden van mevrouw A. plaats in het klinieken, het doceren van algemene ziektekunde, kader van het klinisch hjnonderwijs, een onderwijs­ klinische propaedeuse, encyclopedie der medische vorm in opmars waarbij de student met echte ziek­ wetenschappen en interne geneeskunde, het schnj­ tegevallen wordt geconfronteerd. ven van de nodige artikelen, de stnjd tegen homo­ Toch zou er meer aandacht moeten komen voor seksuelen, het kost allemaal zeer veel tijd," schreef euthanasie, vmdt Van Leeuwen. "De tijd is nog te het studentenblad Pharetra spottend. Toen de in­ beperkt om te praten over de verschillende visies ternist m 1975 met ementaat ging, haalde iedereen op het sterven, over het taboe rond de dood en opgelucht adem. Lindeboom kon in de oude doos. hoe je daarmee omgaat. We willen daar in de toe­ De moderne tijd kon na 1975 beginnen in het vu­ komst op verschillende manieren uitbreiding aan ziekenhuis. te geven." Wat er sindsdien is gebeurd, kunnen we misschien Maar heeft dat zin? Rinco de Jong studeerde in over vijfentwintig jaar nog eens lezen. 1986 af als basisarts. Nu volgt hij de beroepsoplei­ ding tot verpleeghuisarts die de vu verzorgt, en Ruud van Herk Een schepping uit het mets 25 jaar vu ziekenhuis werkt hij in een verpleeghuis, waar soms het be­

rtigheid'

Al vele jaren worstelt politiek Den Haag met euthanasie. Het rapport van de commissie Remmelink van begin september leek het laatste in een stoet van adviezen. Ook op de medische opleiding had men wat aan te merk en: euthanasie kwam te weinig aan de orde. Een rondgang waarin het tek ort in kaart wordt gebracht.

sluit valt de medische behandeling te staken. De Jong wordt nu dus gedwongen serieus na te den­ ken over het probleem. Maar van wat er in de ba­ sisstudie op dat gebied gebeurt heeft hij niet zo'n hoge pet op. "Er komt dan een ethicus een uurtje wat vertellen over medische ethiek. Ik vind dat vaak te weinig concreet, te theoretisch", zegt hij. "Veel studenten, waaronder ikzelf, houden er af­ stand van. Het heeft geen relatie met de praktijk" Zijn collega­verpleeghuisarts Coert Koenen, die dezelfde opleiding volgt, heeft een andere verkla­ ring voor het gennge enthousiasme: "Als student ben je al lang blij als je alle echte cwre­vakken be­ heerst, zodat je medische ethiek als iets secundairs gaat beschouwen. Je wilt je eerst veilig voelen als arts; dat je niet meer gelijk begint te trillen als er iets gebeurt." De werkelijke problemen, zeggen Coenen en De Jong, hebben ze vooral leren kennen in het ver­ pleeghuis. Hun wekelijkse terugkomdag op de fa­ culteit begint dan ook steevast met een spui-ronde, waarin de cursisten vertellen over de meest in­ drukwekkende gebeurtenissen van die week. Daar komt euthanasie regelmatig ter sprake. De artsen in opleiding bespreken hun wederzijdse ervanngen en scherpen zo hun oordeel.

Moeilijke boodschap De harde praktijk als leerschool; ook voor de an­ dere specialismen lijkt dat op te gaan. Omgaan met doodgaan leert men voornamelijk aan het bed

Ook bij de grote afdeling inwendige geneeskunde, elders in het ziekenhuis, komt de vraag naar eu­ thanasie vaak aan de orde, zegt prof.dr. J. van der Meer, hoogleraar algemene inwendige geneeskun­ de. Studenten die er hun co­schap lopen worden daar over het algemeen nog niet zo sterk mee ge­ confronteerd; specialisten in opleiding des te meer. Maar altijd in de praktijk ­ voor theoretische verdieping is nauwelijks ruimte. "We proberen ook wel wat aan de gedachtenvorming te doen, maar erg veel gebeurt daar nog niet aan", steekt van der Meer de hand in eigen boezem. "Zo nu en dan praten we eens als groep, over hoe we het doen, en waarom, en wat voor afwegingen je daarbij moet maken. Dat is natuurlijk zeer belangrijk voor de • vorming van de specialist in opleiding." En wordt daar dan een dag voor uitgetrokken, of een ochtend? "N ou nee", zegt Van der Meer. "Het is meer af en toe eens een uurtje. En ik vind dat persoonlijk inderdaad te weinig".

Verbetering op komst Ook huisartsgeneeskundige De Haan kan de aan­ bevelingen van Remmelink cum suis over het on­ derwijs moeiteloos onderschrijven maar, zegt hij, er komt verbetenng in. Niet alleen euthanasie, ook het hele stervens­ en rouwproces knjgt in het on­ derwijs meer belangstelling. Zelf gaat hij in de huisartsenopleiding "zeer expliciet" op het onder­ werp in. "Wij leren ze niet alleen zaken rond de at­ titude ­ wat vind je ervan, hoe sta je er tegenover, als je er moeite mee hebt, verwijs je dan door ­ maar ook de technische zaken: als je het doet, hoe doe je het dan, welke middelen zijn beschikbaar, wanneer is de stervensfase ingetreden." De Haans collega Ribbe, hoogleraar verpleeghuis­ geneeskunde, rondde een paar maanden geleden een onderzoek naar euthanasie in verpleeghuizen af. Belangnjkste conclusie: euthanasie wordt veel minder toegepast dan vermoed werd. Ribbe is vol plannen om met zijn onderzoek het onderwijs een nieuwe impuls te geven. "We hebben nu deze ge­ gevens, die ons nieuwe inzichten geven. Daarmee kunnen we onderwijsprogramma's van hogere kwaliteit maken." Hêt geneeskunde­onderwijs, vindt Ribbe net als de meeste andere artsenopleiders, is nog volop in ontwikkeling, en de maatschappelijke acceptatie van euthanasie laat haar sporen na. Remmelink kan gerust zijn.

'Als student ga je medische ethiek ais iets secundairs beschouwen. Je wiit je eerst veiiig voeien ais arts' Foto Sydney Vervuurt, AVC/VU

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen