Ad Valvas 1992-1993 - pagina 289

PAGINA 7

AD VALVAS 2 1 JANUARI 1 9 9 3

Toen in het begin van de jaren tachtig het protest tegen de kernbewa pening hoog oplaaide, deden geëngageerde wetenschappers, onder meer aan de vu, voorstellen voor een Non­ Provocatieve Defensie. Tot in detail werkten ze een alternatieve defensie­ structuur voor de Navo uit, die echter geen boodscha p aan hun ideeën had. Volgens de politicologe Marie­Louise van Muijen is dat mede aan de aanhangers van Non­ Provocatieve Defensie zelf te wijten, die voortdurend achter de feiten aanliepen. Donderdag promoveert zij op een onderzoek na a r het debat over Non­ Provocatieve Defensie.

De ideeën voor non-provocatieve defensie werden begin jaren ' 8 0 ontwiickeld in een anti-nu cleaire protestsfeer. Voor de Navo stond het du bbelbeslu it Foto Bram de Hollander toen echter al niet meer op de politieke agenda

Verkeerde strategie voor alternatieve defensie Voorstanders van Non­Provocatieve Defensie richtten zich te veel op praktische punten Arjan Spit "Toen ik in 1987 met mijn onderzoek begon wist ik natuurlijk niet dat de we­ reld zo ingrijpend zou veranderen. Mijn onderzoek was toen gericht op de vraag hoe de voorstellen voor een N o n ­ P r o ­ vocatieve Defensie in de toekomst gere­ aliseerd zouden kunnen worden. Maar omdat vanaf 1989 de wereld op zijn kop staat, ben ik meer terug gaan kij­ ken, en heb onderzocht waarom deze voorstellen geen succes hadden." Volgens drs. Marie­Louise van Muijen heeft het versnelde tempo van de recen­ te geschiedenis zo haar onderzoek ver­ gemakkelijkt. Het onderwerp van haar promotie, Non­Provocatieve Defensie (NPD), is net als zijn tegenhanger, de af­ schrikkingsstrategie van de Navo, een produkt van de koude oorlog. T o e n in het begin van de jaren tachtig het pro­ test tegen met name het kernwapen­be­ leid van de Navo oplaaide, ontwikkel­ den groepjes geëngageerde wetenschap­ pers voorstellen voor een alternatieve defensie­ en veiligheidsstructuur. Eén van de wortels van NPD ligt op de vu waar onder andere de natuurkundige en aanstaande rector magnificus prof Egbert Boeker actief was en in 1982, samen met de toenmalige hoogleraar Vredesvraagstukken Barnaby, het boek Defensie zonder k ernwapens schreef.

Gelijke munt Het afschrikkingsdenken, vormgegeven in de Navo­strategie van flexible respons, ging uit van de veronderstelling dat de landen van Navo alleen veilig waren, wanneer het Warschau­pact bij een aanval met op zijn minst gelijke munt zou kunnen worden terugbetaald, even­ tueel met een kernaanval. Aan de ande­ re kant van het ijzeren gordijn volgden de politici en generaals dezelfde redene­ ring, met een waanzinnige wapenwed­ loop als gevolg. Daardoor ontstond het veiligheidsdillema: om zich veilig te voelen bewapende het Westen zich tot de tanden, maar omdat de tegenstander dat net zo hard deed, werd het gevoel van onveiligheid alleen maar groter. Tegenover deze afstraffings­veiligheid introduceerden de aanhangers van NPD het idee van een gemeenschappelijke veiligheid: een land is pas echt veilig als de buurlanden zich niet bedreigd voe­ , len. Daarom zou de Navo een defensie­ structuur in moeten voeren die duide­ lijk niet gebruikt kan worden voor de aanval, bijvoorbeeld door een gedecen­

traliseerd, statisch verdedigingsnetwerk, met mobiele troepen die binnen dit netwerk wel een aanval af kunnen slaan maar buiten het eigen territorium wei­ nig dreiging opleveren. De Sovjets en hun bondgenoten moest door een con­ ventionele defensie duidelijk gemaakt worden dat een aanval geen succes kon hebben: ontrading zou in de plaats van afschrikking moeten komen, en daar­ mee zou voor beide partijen een veiliger wereld ontstaan.

Eenzijdige ontwapening D e voorstanders van NPD, hadden geen eenzijdige ontwapening op het oog, het waren geen anti­militaristen of pacifis­ ten. Bovendien waren ze er erg op ge­ richt dat hun voorstellen daadwerkelijk door de Navo ingevoerd werden, waar­ toe ze het debat met politici en militai­ ren opzochten. De vredesbeweging was meer gericht op ontwapening dan op een alternatieve bewapening, maar in Duitsland werd het idee van NPD bijvoorbeeld wel geac­ cepteerd door de sociaal­democraten. Desondanks is het met gelukt om NPD op de politiek agenda van de Navo te krijgen. Van Muijen, politicologe en tegenwoor­ dig verbonden aan de vakgroep be­ stuurskunde van UVA, onderzocht voor haar proefschrift Better safe than provo­ cative waarom NPD geen succes had. Haar analyse richtte zich op drie onge­ structureerde momenten van beleids­ verandering waar er voor de alternatie­ ve defensie­ en veiligheidsstructuur wel mogelijkheden bestonden, maar waar­ van de aanhangers van NPD geen ge­ bruik wisten te maken.

Verkeerd probleem In de eerste stelling bij haar proefschrift vat Van Muijen deze mislukte kansen samen als: "Het bekende gezegde dat generaals zich gewoonlijk voorbereiden op de vorige oorlog kan ook van toepas­ sing verklaard worden op de aanhan­ gers van non­provocatieve defensie­ voorstellen: zij bereidden zich (...) bij voortduring voor op een politieke slag die zij al in een eerdere fase verloren hadden." Van Muijen stelt in een toelichting op haar onderzoek dat de NPD­ers bij de eerste mogelijkheid, begin jaren tachtig, het verkeerde probleem probeerden op te lossen: "De ideeën voor NPD werden toen ontwikkeld in een anti­nucleaire prqtestsfeer. Voor de Navo was de dis­

cussie over het gebruik van kernwapens echter al afgerond met het nemen met het Navo­dubbelbesluit, dat stond niet meer op de politieke agenda. Het ging de Navo toen meer om vragen van con­ ventionele defensie: 'Hoe zorgen we dat we de Russen aan de grens tegenhou­ den, hoe kunnen we het tweede eche­ lon tegenhouden?' Het voorstel van NPD was ook gericht op conventionele verdediging maar werd vooral gepre­ senteerd als voorstel dat geen gebruik maakte van kernwapens, om zo de legi­ timiteit van het defensiebeleid onder de bevolking te vergroten." ­ De NPD­ers gaan in op allerlei prak tische bezwaren. Ze zijn daar nog mee bezig wanneer, met hel aantreden van Gorba­ chov, het tweede moment zich voordoet? "Ja, ze worden daardoor overvallen. D e oorspronkelijke non­nucleaire voorstel­ len kregen nogal wat kritiek van de Navo, en omdat de NPDers hun voor­ stellen graag geaccepteerd zagen, wil­ den ze ook hun best doen om aan de bezwaren tegemoet te komen en de voorstellen aan te passen. In de hoop zo iets te veranderen, gingen ze meer op de Navo lijken. Ze liepen echter achter de zaken aan, want voor de Navo was het conventionele probleem opgelost met de aanvaarding van Airland Battle en FOFA." (respectievelijk een Ameri­ kaanse en Europese Follow­on Forces Attack strategie om bij een aanval van het Warschaupact met conventionele wapens diep in het Oostblok troepen aan te kunnen vallen, red) "Gorbachovs ideeën leken erg veel op de NPD­voorstellen. Hij wilde in feite niet langer meedoen aan het afschrik­ kingsdenken. De Navo wist niet hoe ze daarop moest reageren en was op dat moment dus ontvankelijk voor NPD­ aanhangers. Die hadden hun ideeën al­ tijd gebaseerd op het idee van éénzijdi­ ge invoering door de Navo. Zij richten zich van de weeromstuit op een nieuwe partner, het Warschau­pact, die hun ideeën ook eenzijdig in kon voeren, in plaats van op de Navo, zodat er tweezij­ dig iets had kunnen veranderen. Omdat ze ook nog bezig waren met het aanpas­ sen van de voorstellen aan de kritiek van het begin van de jaren tachtig lie­ pen ze als het ware weer achter de fei­ ten aan. Ze waren nog bezig het pro­ bleem van begin van de jaren tachtig op te lossen en vergaten, ongenuanceerd gezegd, de rest van de wereld." "De derde mogelijkheid voor NPD doet

zich voor wanneer de Navo begint te beseffen dat er echt serieuze verande­ ringen plaats vinden, en daarop een antwoord zoekt. Daar is dus werk aan de winkel voor de NPD­ers, die echter nog steeds hun veiligheids­concept niet goed uitgewerkt hebben. Ze hebben h u n aandacht verschoven naar andere onderzoeksterreinen, bijvoorbeeld veri­ ficatie en de omschakeling van militaire naar civiele produktie, terwijl er behoef­ te was aan een nieuwe veiligheidsstruc­ tuur voor Europa. N u ging de Navo de onderhandelingen in met nog steeds als inzet een balans in de bewapening, in plaats van stabiliteit op basis van non­ provocatie." ­ Hadden de NPD­ers de discussie beter kunnen voeren over principiële k westies, in plaats van over de praktische punten? "Als onderzoeker kun je niet een strate­ gie ontwikkelen die politiek succes ga­ randeert. Het IS wel aanwijsbaar dat ze niet voorbereid waren op de verande­ ringen die zich voordeden. De uit­ gangspunten van de koude oorlog vormden voor NPD­ers de gegeven reali­ teit. Daarbinnen wilden ze beleidsrele­ vante voorstellen aanleveren, maar ze beseften niet dat ze hun eigen ideeën over veiligheid zouden moeten uitwer­ ken voor het geval de omstandigheden zouden veranderen." ­ Je zou ook k unnen stellen dat een grote organisatie als de Navo alleen verandert als er een politieke tegenmacht is, die de NPD­ers met vormden. "Daarom is het juist interessant te kij­ ken naar die drie momenten, waarop zich structurele veranderingen hadden kunnen voordoen. De gestructureerde beïnvloedingsmomenten, tijdens verkie­ zingen, in planningscycli, zijn momen­ ten waar speldeprikken uitgedeeld wor­ den, maar echte veranderingen kunnen plaats vinden bij ingrijpende externe ontwikkelingen. Dat zijn de momenten waar de NPD­ers hadden kunnen in­ springen." ­ Is het in het algemeen verstandig voor minderheidsgroepen om het debat op prin­ cipieel niveau te blijven voeren en niet m te gaan op allerlei praktische zak en? "Ik zou niet willen zeggen dat je het ene moet doen en het andere moet laten. Maar volgens mij is het voor NPD fnui­ kend geweest om zich vooral te richten op die praktische punten, ze hadden de fundamentele discussie ook aan moeten

gaan, al was het maar om hun eigen ideeën consistenter en coherenter te krijgen. Ik denk dat in zijn algemeen­ heid wel geldt dat mensen niet uit het oog moeten verliezen waar ze voor staan, dat ze voorbereid moeten zijn op veranderende omstandigheden. Ze moeten niet alleen binnen de bestaande kaders en politieke omstandigheden denken en achter de dominante coalitie aanhollen, maar ook bedenken wat er vereist is wanneer de externe omgeving verandert." ­ Het debat tussen realo's en fundi's? "Ik heb het beschreven in termen van wapens­eerst of politiek­eerst. De NPD­ ers hebben gekozen voor een wapens­ eerst benadering, ze spreken de Navo aan op haar eigen terrein, in de hoop dat de rest dan vanzelf komt. Maar dat kun je volgens mij niet splitsen, je moet bij voortduring weten waar jij naar toe wilt, waartoe jij wilt dat jouw voorstel­ len leiden." ­ De milieu­beweging moet met alleen voorstellen doen over afvalverwerk ing, maar ook nadenk en over duurzame ont­ wikkeling: Moet dat garanderen datje goed kunt reageren op veranderende om­ standigheden? "Garanderen niet, maar het gaat wel om de voorbereiding, je moet weten wat er voor alternatief geponeerd kan worden. Niets staat vast, zelfs de koude oorlog­principes stonden niet vast, dat zijn dus geen uitgangspunten waar je je op kunt richten, je moet er op voorbe­ reid zijn dat die kunnen veranderen." ­ Was één van uw motivaties voor het on­ derzoek hiermee het debat over NPD weer op gang te k njgen? "Ik ben geen NPD­er, het is niet zo dat ik wilde dat het NPD­concept ingevoerd zou worden. Maar ik vind wel dat seri­ euze pogingen serieuze aandacht ver­ dienen en ik ben wel gefascineerd door het bijdragen aan vrede ­ maar dat is natuurlijk niks: Hoe je kunt zorgen dat conflicten beheersbaar zijn."

Muijen van, Marie Louise Better safe than provoca tive A policy science perspective on the West European non­ provocative defense debate in the 1980s Amsterda m, VU university press, 1993 ISBN 90 5383 180 0

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen