Ad Valvas 1992-1993 - pagina 447

ADVALVAS 22 APRIL 1993

PAGINA 5

Van vunzige vrekken en wijze grijsaards Ouderen­tentoonstelling in Amsterdams Historisch Museum Wie wil weten lioe liij er over twintig jaar uit zai zien l<an tot 29 a ugustus terecht bij liet Amsterdams Historisch Museum. In het kader van de tentoonstelling 'Tijd van Leven - ouder worden vroeger en nu' staat in het museum een tijdmachine. Met een druk op de knop voorspelt de computer het toekomstige uiterlijk va n de bezoeker. Ad Valvas bezocht met gerontoloog dr. René van Rijsselt de tentoonstelling. Een minicurcus gerontologie, meent de vu-onderzoeker.

Titia Buddingh'

"Ge moet uw schepper gedenken in de dagen van uw jeugd: straks komen de kwade dagen, de jaren waarvan men zegt ze smaken niet meer," schreef de pessi­ mistische filosoof Arthur Schoppenhau­ er. Hij was niet de enige die de ouder­ dom als een grote last zag. Johan de Brune, een dichter uit de zeventiende eeuw, was ook niet bepaald mild: "'t Leven van de mensch is de wijn geh)ck; 't wert zuyr en verwaeyt, als het afgaat; de smaak daer van is onvriendelick en mis­ haegelick. (...) Als het voorhooft met rimpels gheploeght wert, het mist zelden of de ziele wert mede ghefronst en ing­ hetrocken." Toch is er door de eeuwen heen ook po­ sitief gedacht over de ouderdom. De Griekse filosoof Plato (427­347 voor Chr.) legde een verband tussen een deugdzaam leven en een gelukkige oude dag. In Plato's ideale staat, beschreven in zijn Politeia, regeren de oudste mannen. Zi) zouden door hun ouderdom voldoen­ de wijsheid hebben verworven. Boven­ dien worden oude mannen volgens Plato niet meer afgeleid door de problemen die de liefde met zich meebrengt. Aristoteles, een leerling van Plato, had echter weinig vertrouwen in het inschakelen van zulke senior­pohtici. Volgens hem zet met het lichamelijk verval, dat zo rond de vijftig

>> F^ *.fIin{C^Nfa H'VAl 1 »1 My M I M f N 1>A\H H IHNt i

het leven is. In die zin is het schilderij ook wel trenddoorbrekend. De schilder zegt gewoon: zo ziet het er uit."

Rimpels

Tekening Jaap Vegter

'Succesful aging' in de ogen v an tekenaar Jaap Vegter

begint, ook het verval van de geest in. Deze ambivalentie rond het begrip ou­ derdom is de rode draad van de tentoon­ stelling in het Amsterdams Historisch Museum. Schilderijen, prenten en teke­ ningen, foto's, voorwerpen en documen­ ten geven een beeld van het ouder wor­ den vanaf de zeventiende eeuw in Neder­ land, uiteenlopend van de vunzige vrek tot de wijze grijsaard. Deze stereotypen zijn nog altijd ma^r moeilijk te doorbreken. Dat lukte ook de wetenschappers niet die in de jaren tach­ tig het begrip 'succesful aging' introdu­ ceerden. Zij hadden een recept bedacht om succesvol oud te worden met aero­ bics, kleicurcussen, actiecomités en voor­ al veel assertiviteits­training. De tekenaar Jaap Vegter heeft 'succesful aging' op de hak genomen. Dr. René van Rijsselt, als docent en onderzoeker verbonden aan de vakgroep Sociologie en Sociale Geronto­ logie, moet even lachen als hij de teke­ ningen ziet, tijdens een rondgang door het Amsterdams Historisch Museum. Een oude dame in de tram met panter­ leggings en grote oorbellen, een oude man die nog wel een balletje wil trappen. "Dit is eigenlijk een karikatuur van het vasthouden aan eerdere levensfasen. Toch geeft het een lelijk beeld van de ou­ derdom. Het positieve komt er helemaal niet uit." Aan een andere wand hangt een serie foto's: oma grijnzend met een glas wit­ bier in de hand, een senioren­echtpaar gezellig met z'n tweetjes bij de caravan. Is een dergelijk positief beeld wel reëel? Van Rijsselt: "Als je mensen vraagt hoe­ veel ouderen in een instelling wonen, zegt men vaak twintig, soms wel veertig procent. Maar dat is een misvatting. Van de mensen boven 65 jaar woont meer dan 90 % zelfstandig. Natuurlijk zijn er ouderen die ziek of eenzaam zijn. Maar een groot gedeelte is dat niet. En dat

Het was tijdens een van die verloren momenten (waarvan ik er overigens opvallend veel heb), dat ik dacht, kom, ik verzin vast wat stellingen. Dus ging ik zitten, pen in de aanslag, blocnote op mijn knie, en luisterde aandachtig naar mezelf. Er kwam niets. Niets. In feite zette zich maar één gedachte klem in mijn hoofd en die bleef als een riethamer tegen mijn voorhoofd bonken: "Stel", resoneerde het, "Stel, het feest mislukt. Stel, er komt niemand. Stel, het is niet leuk." Dat lijkt me zo'n beetje het ergste wat een pro­ movendus kan overkomen. Niet zozeer dat alle floppies met eindversies in de sloot donderen, of publiekelijk te worden afgemaakt door een vrou­ welijke opponent, of dat de kaft van het boek on­ dersteboven zit, nee, het ergste lijkt me dat het feest mislukt. Dat je daar rondloopt, als varken, hoedje op, toetertje in, en het is niet leuk. Dat je om je heen kijkt, aan het eind van de avond, doodop, bekaf, en het is eenvoudigweg niet leuk. Niet gezellig, niet uitgelaten, geen sfeer. En dan kun je natuurlijk je paranimfen de schuld geven, of je ouders of (inmiddels) je ex­vriend, het blijft een mislukt feest. En nu is dat nog niet zo erg,

wordt wel eens vergeten."Een belangrijk verschil tussen het ouder worden van nu en dat van vroeger is dat de ouderdom tegenwoordig sterker aan de dood wordt gekoppeld. "Vroeger kwam sterven bij alle generaties voor," verklaart Van Rijs­ selt. "Nu is de dood steeds meer naar achteren geschoven. We proberen het zo lang mogehjk uit ons leven te bannen."

invulling te vinden." Bij een modem schilderij van een naakte oude vrouw houdt Van Rijsselt halt. "Kijk, dit is mooi. Zo laat je zien dat ouder worden gewoon een onderdeel van

Toch willen de meeste mensen zo lang mogehjk zonder vetrollen en rimpels door het leven gaan. Omstreeks 1600 verschenen er in Nederland prenten van molens waarin oude vrouwen fijngema­ len werden en er als frisse jonge dames weer uitkwamen. Een dergelijk wónder­ apparaat IS nog steeds niet uitgevonden. Wel kun je in het Amsterdams Historisch Museum laten voorspellen welk uiterlijk je over 25 jaar hebt. Van Rijsselt vindt dat zijn eigen toekomstbeeld nog wel meevalt. Hij vindt het wel jammer dat het apparaat geen printje maakt. Eén van de medewerkers legt uit dat dat 'tech­ nisch ormiogelijk' is. Grijnzend verklaart Van Rijsselt: "I k had van m'n vrouw de opdracht gekregen een printje mee te nemen. Nu moet ze het dus maar zonder doen." Op de tentoonstelling ontbreekt een bij­ drage van de sociale gerontologen van de vu. Emeritus­hoogleraar prof dr. H. van den Berg zat wel in het adviescollege van de tentoonstelling, maar van een samen­ werking tussen de vu en het Amsterdams Historisch Museum is geen sprake. Van Rijsselt denkt niet dat de tentoonstelling er fundamenteel anders had uitgezien als de vakgroep aan de totstandkoming had meegewerkt. "Er waren wel accentver­ schillen geweest," vermoedtt de geronto­ loog. "Ik denk dat wij bijvoorbeeld voor een uitdieping van het thema wonen had­ den kunnen zorgen. Dat thema komt nu niet goed uit de verf."

Veronicacultuur Van Rijsselt vindt dat de moderne beel­ den van de ouderdom bovendien meer op het individu gericht zijn. "Uit de schilderijen uit de 17de en 18de eeuw spreekt iets morahserends," zo legt hij uit. 'Er gaat een normatieve kracht van­ uit. Het is de oude koppelaarster, de oude gierigaard, de waarschuwende vader. Het is heel duidelijk welke rol de maatschappij aan ouderen toedicht. Bij de moderne schilderijen en de foto's is dat minder duidelijk. Er is veel meer aan­ dacht voor het uiterlijk, voor lichamelijke achteruitgang. En volgens mij hoort dat helemaal bij de hedendaagse Veronica­ cultuur." Wandelend langs de prenten laat Van Rijsselt zich lovend uit over de tentoon­ stelling. "Het is eigenlijk een mini­cursus gerontologie," verklaart hij. "Veel be­ langrijke kernthema's komen naar voren en de uitvoering is heel leuk gedaan. Maar als gerontoloog mis ik wel wat." Hij betreurt het bijvoorbeeld dat het ouder worden vrij statisch wordt weerge­ geven. Daarnaast vindt Van Rijsselt dat het belang van de persoonlijke levensge­ schiedenis niet duidelijk wordt. "Zowel voor de financiën als voor het participa­ tieniveau is de levensloop essentieel," legt hij uit. "Als je een goede baan hebt gehad en je hebt een redelijk pensioen, dan heb je meer mogelijkheden om van je vnje tijd te genieten. En als je altijd ac­ tief bent geweest met hobby's en in clubs, is het makkelijker een zinnige dag­

Margot van Mulken

Het promotiefeest als nachtmerrie maar wat meer is: iedereen weet het. I edereen kijkt jou er later op aan, op andere, wel gezellige feestjes: "Wie is dat ook alweer?" "Sssst. Dat is die en die, je weet wel, van dat vreselijke feest­ je." Ik heb de neiging om me al bij voorbaat bij an­ dere feestjes te drukken, om niet te hoeven mee­ maken dat die wel geslaagd zijn.

Uit de collectie v an museum Boymans van Beuningen

Al nachtmerrieënd vroeg ik me af of ik dat nou alleen had. Natuurlijk niet. Uiteindelijk kwam ik tot een geniale oplossing: gezien het feit dat het postthesiale tijdperk binnenkort echt zal gaan aanbreken, en gezien het feit dat ik dan toch in een boterham zal moeten voorzien, denk ik (voor het eerst maatschappelijk relevant) een bedrijfje te starten. Jawel: ik denk dat ik al mijn fondsen beleg in bureau 'Klimop ­ voor een geheid ge­ slaagd feest'. Want Klimop verhuurt muurbloe­ men. Muurbloemen vullen feestjes op; je zet er een paar langs de kant en geeft ze wat te drinken en kijk: het lijkt alsof er een drukte van belang heerst. Een gekwetter, een geanimeerd kabaal, een prima fuifgeluid. Voor de toch al contactge­ stoorde, sociaal mislukte promovendus een abso­ lute must: hij kent toch niemand en om nou je oma in een hoekje de feestvreugde te laten simu­ leren, nee, dat werkt niet. Bovendien, feestjes moeten minstens tot 4 uur duren, wil je een beetje de schijn van een criant gezellig persoon ophouden en feestjes duren zolang als dat er mensen zijn. Daarom: voor een gegarandeerd geslaagd feest huur je dus een bosje muurbloe­

men (prijs: 10 gulden per uur per stuk + gratis drinken; indien er gedanst moet worden vijf gul­ den per uur extra). Wij komen dan (ik heb vrien­ dinnen zat, daar niet van), en vullen de boel op. Voor een suppletie van 15 gulden lassen we ook nog af en toe een bulderende lach in, willen we af en toe eens hilarisch hinniken en willen we el­ kaar best geinig op de schouders slaan. I ndien nodig, zetten we een lied in elkaar (op de wijs van: Gaudeamus!) waarin we refereren aan de dolle avonden die we met de promovendus mochten beleven en snaaks hinten naar die keer dat hij met zijn motortje in de sloot donderde en dat al zijn floppies... Succes verzekerd. En gega­ randeerd dat de vakgroep, die dacht na het feest eindelijk van die zeur van een promovendus af te zijn, nu denkt: tjee, toch wel een geschikte peer, die bleekscheet, nooit geweten dat hij zo geliefd was, misschien moesten we hem toch maar aan­ houden, waar is het potje met zwart geld? Tja. Andermans feestjes en andermans carières, die kan ik fantastisch goed organiseren. Nu mijn eigen feestje nog. Maar stel nu eens, nee, zonder gekheid, stel nu eens, dat er niemand komt...

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen