Ad Valvas 1992-1993 - pagina 171

AD VALVAS 5 NOVEMBER 1992 I

PAGINA 5 **. iJ. * , Ï J .

'Bepaalde dingen die Vollenhoven beweerde, war en haast postmoder n'

\

1^" -••; '•' "

Foto Historisch Documentatiecentrum voor het Nederlands Protestantisme

Aan zijn geliefde droeg liij een roman op, zijn zwager liet hij in de waan bedenker te zijn van een nieuwe filosofie en aan de VU schonk hij 109 kartonnen dozen met archief over zijn persoon. Eens was hij de grondlegger van de gereformeerde filosofie, die inmiddels in Nederland terrein heeft verloren, maar in Canada, Amerika en Zuid-Afrika nog voort leeft. Vrijdag wordt de honderdste geboortedag van prof.dr D.H.Th. Vollenhoven herdacht.

'% ' C - ' . " ' " , - '

/c< {;

Nauwgezet

Erno Eskens

'/

Tot enkele decennia geleden kregen alle studenten van de vu in de colleges 'algemene vorming' de gereformeerde filosofie voorgeschoteld. Centraal stond daarin de opvatting dat geloof aan de basis van de wetenschap behoorde te liggen. In de colleges viel met enige re­ gelmaat de naam van de filosoof Her­ man Dooyeweerd, schnjver van het boek Wijsbegeerte der Wetstdee en vol­ gens velen de belangrijkste gerefor­ meerde denker. De naam van diens zwager, prof Dirk Vollenhoven, viel in de colleges minder geregeld. Volgens de deze week verschenen bio­ grafie D.H. Th. Vol l enhoven (18921978). Reformator der wijsbegeerte van dr J. Stellingwerff was dat onterecht: "In werkelijkheid begon Dooyeweerd zijn filosofie met de verwerking van wat Vollenhoven reeds eerder had onder­ zocht en geanalyseerd." Dooyeweerd "vergat soms aan wie hij zijn ideeën mede te danken had", aldus Stelling­ werff. D e bescheiden Vollenhoven liet de vlot gebekte Dooyeweerd met de eer strijken, omdat hij meende dat onenig­ heid de gereformeerde filosofie geen goed zou doen.

Hoewel Vollenhoven behoorlijk ziek was, registreerde hij precies wie hem bezocht en wie hem fruitmanden be­ zorgde. In de archieven van het Histo­ risch Documentatiecentrum bevindt zich een briefje waarop Vollenhoven de bezoeken, fruitmanden en telefoontjes turfde. Het briefje is maar een klein on­ derdeel van het gigantische Vollenhove­ narchief. Het Historisch Documentatie­ centrum bezit maar liefst 109 karton­ nen dozen met archiefmatenaal over de filosoof. Een deel van het materiaal wordt de komende weken op de eerste etage tentoongesteld. In de vitrines ligt onder andere een groot schema waar­ mee de systematicus zijn gedachten nauwgezet ordende. Terwijl zwager Dooyeweerd hoogleraar werd aan de juridische faculteit, kreeg Vollenhoven in 1926 een hoogleraars­ post in de wijsbegeerte. Alle 78 eerste­ jaars van de vu werden vanaf dat m o ­ ment verplicht zijn colleges te volgen. "VoUenhoven's colleges waren voor vele eerstejaars wel te abstract", schrijft Stellingwerff, "maar zelf bleek hij een geliefd hoogleraar". Omdat alle studen­ ten in aanraking kwamen met zijn gere­ formeerde filosofie maakte Vollenhoven in die tijd school. Ook werd hij rector van de vu ­ een functie die de hooglera­ ren in die tijd per toerbeurt vervulden, waardoor Vollenhoven zijn positie als belangrijk filosoof wist te consolideren. Na zijn rectoraat werkte hij verder aan zijn gereformeerde filosofie. Daarbij sprak hij voor het corps over de gevaren van 'primitieve mythologie' van de NSB en het duitse fascisme.

^'''f'i^'A'

Vollenhoven bedacht het, Dooyeweerd ging met de eer strijken

, Studie a a n VU Vollenhoven was al op jonge leeftijd be­ , trokken bij beweging van de anti­revo­ . lutionaire politicus Abraham Kuyper. In 1911 schreef hij zich in als theologie­ 1 en letterenstudent aan de door Kuyper gestichte vu. Al snel werd Vollenhoven lid van het corps, waar hij waarschijn­ lijk mede­oprichter was van het dispuut Rostra. In zijn studententijd schreef Vollenho­ ven een nooit gepubliceerde roman. Op Mona's heuvel kruin, die hij opdroeg aan Mien Dooyeweerd, zus van de filosoof Herman Dooyeweerd. In de sterk auto­ biografische roman, waarvan het einde verloren is gegaan, verscheurt de hoofdpersoon ­ een beginnend predi­ kant die zijn moeder op jonge leeftijd

maatschappelijk­politieke kringen, die ieder eigen normen en waarden ken­ den. Iedere kring had daarbij het recht om op basis van de eigen normen en waarden de jeugd te onderwijzen. Vol­ lenhoven paste het idee van kringen met eigen (soevereine) normen en waarden toe op de wetenschap: ook daar bestonden verschillende 'kringen' met ieder hun eigen wetmatigheden: zo onderscheidde Vollenhoven onder an­ dere een economische, psychische en juridische kring. Het ging Vollenhoven niet makkelijk af om zijn nieuwe filosofie te ontwikkelen. In 1923 werd hij overspannen opgeno­ men in de gereformeerde Valeriuskli­ niek. Een maand lang was Vollenho­ ven, volgens Stellingwerff die zelf een leerling was van de filosoof, "vrijwel buiten bewustzijn".

E e n 'tnachtsquaestie'

Officiële VU­filosofie van weleer wordt nog door kleine groep gekoesterd heeft verloren ­ een foto van zijn gelief­ de. Hij wil zijn leven wijden aan God, niet aan de aardse zinnen. Ondanks de verscheurde foto verklaart M ien Dooy­ eweerd na het lezen van de roman haar liefde aan de jonge filosoof. "Ik houd van zoo'n vooruitstrevende, vol idealen, bezielende denkerskop", schrijft ze in een briefje dat door haar broer wordt doorgespeeld. In 1918 trouwen de geliefden. Vollen­ hoven promoveert datzelfde jaar cum laude op de dissertatie De Wijsbegeerte der tinskunde van theïstisch standpunt.

Naast de schoonheid van de muziek liggen de ko­ ninkrijken van de geur en de smaak. De mens brengt ze in kaart door te ruiken en te eten, twee zeer verwante bezigheden. Ik mag nu eerst met u nadenken over heerlijke geuren die niet met voed­ sel te maken hebben. De waardering voor geuren schuilt in de meest animale, individuele krochten van onze persoon­ lijkheid. Ik ken iemand die elke dag monter op zijn werk kwam, ongetwijfeld mede doordat hij zijn kaken lekker met after shave had gepoedeld. Het geurtje nep bij mij beelden op van een aange­ spoelde walvis in ontbinding, met in diens muil een hectoliter rottend plankton. Er was een tijd dat ik 's morgens vroeg een bepaald fietspad ver­ meed om niet in de geursporen van pas geschoren mannen te hoeven fietsen. De wat arme, zoetige cosmetica van sommige met­westerse mannen kan daarentegen een reden zijn om pal achter hen in de stadsbus plaats te nemen. Vrouwen kunnen be­ dwelmend lekker ruiken, soms loop ik daarom on­ opvallend een eindje achter hen aan. Buiten de wereld van de cosmetica zijn heerlijke geuren verrassender. We kunnen met naar hen op jacht gaan, opeens en onverwacht zijn ze er: de

Het boek kwam tot stand met hulp van de logicus Brouwer van de gemeente universiteit, die er overigens later niets meer van wilde weten. Brouwer be­ weerde dat een logische uitspraak 'waar' of 'onwaar' kon zijn, of iets er tussen in. Dat 'iets er tussenin' was on­ gebruikelijk, maar bood Vollenhoven de kans om binnen de wiskunde en de logica ruimte te maken voor geloofsza­ ken. Vollenhoven wilde alle weten­ schappen van geloof doordrenken. N a de promotie werd Vollenhoven pre­ dikant op Walcheren. Hij rekende in

Auke van der Woud

Welbehagen van scherpe neus geur van het vers geslepen potlood, kruipolie, warm nat zand, vers asfalt, lederwaren, een gloed­ nieuwe auto, vulpeninkt, vonken van vuursteen, dakbedekking in de hete zon (dakpannen of bitu­ men, maakt niet uit), wierook die onzichtbaar door de kerk sluipt en opeens in onze neus gebo­ ren wordt. Gebouwen in zuidelijke landen, vooral Italië, kunnen zo heerlijk naar boen­ en schoon­ maakmiddelen ruiken. Zuivere bijenwas op pas verdoekte schilderijen ruikt strelend.

die tijd af met Descartes' dualisme tus­ sen lichaam en ziel. Descartes hanteer­ de het motto 'Ik denk, dus ik ben'. Vol­ lenhoven vond dit te egoïstisch. Niet het 'ik' moet centraal staan, zei hij, maar de God, die de wereld bij de schepping wetmatig ordende. Weten­ schap moet de door God gegeven wet­ matigheden die per discipline wisselen, ontdekken. Dat ledere discipline een eigen wetma­ tigheid kende, sloot aan bij Kuyper's idee van 'soevereiniteit in eigen kring'. Kuyper onderscheidde verschillende

Bijenwas: daar zijn we dan aanbeland bij de geu­ ren uit de flora en de fauna, waarover ik liever met schrijf omdat ze vaak zo triviaal zijn. Bloesemgeur kan wel lekker zijn, maar meestal heeft ze dezelfde fiitloze perfectie als de muziek van James Last of Abba. Geuren uit het planten­ en dierenrijk zijn alleen interessant als de drager ervan genuttigd kan worden, en dat is het thema van de volgende keer. Terug naar Italië. Vijfentwintig jaar geleden had­ den de straten er een specifieke maar ondefinieer­ bare geur, ik realiseer me al tien jaar dat ik die niet meer ruik. Is Italië veranderd (door EG­lidmaat­ schap, internationalisering van de remheidscul­ tuur, markthegemonie van Unilever) of ben ikzelf veranderd? Vroeger had ik een scherpe neus, al zeg ik het zelf. Als kind rook ik het verschil tussen mijn woonplaats (stadje op kleigrond) en de woonplaats van mijn grootmoeder (dorp op zand­ grond). Ik heb het nu niet over details als de zach­ te geur die in haar huis hing en die mij zeer aange­ naam was, het paradijselijke aroma van het schone logeerbed of het zoet ruikende regenwater in de lampetkan. Ik kwel mijzelf met de gedachte dat die scherpte later door mijn periode van tabakver­

In 1935 was Vollenhoven mede­oprich­ ter van de Vereniging voor Calvinisti­ sche Wijsbegeerte, ovengens nog altijd de grootste wijsgerenvereniging van Nederland. D e nieuwe vereniging stuit­ te op verzet van de theologen van de vu. Vollenhoven, voorzitter van de Ver­ eniging, werd beschuldigd van een ver­ keerde opvatting over de menselijke ziel en de goddelijkheid van Jezus. De theo­ logen vonden bovendien dat Vollenho­ ven de geschiedenis van de filosofie moest behandelen, en niet zijn eigen bouwwerk. Het is een "machtsquaes­ tie", reageert Vollenhoven als hij bij de bestuurders van de vu op het matje v e r v o l g

op

p a g i n a

8

slaving verloren is gegaan. D e geur van een verse cigaret, althans na een tijd van onthouding, heeft lange tijd het Walhalla betekend, de andere geur­ ervaringen waren toen geloof ik niet veel soeps. Hoewel, ik bewoog me in die giftige sprookjeshof van de tabak als een vinoloog (buiten Nederland: oenoloog) die op een mooie wijnproevenj is. Als ik mij voor de geest haal hoe ik vele jaren geleden dagelijks de scherpe geur van Virginiatabak uit het zilverpapier van een doosje Golden Fiction be­ vrijdde, ervaar ik nog steeds een gevoel van welbe­ hagen. Ik woonde toen jarenlang op de Veluwe. Omsin­ geld door de allersufste bossen van Nederland (grove den met harsluchtjes), nertsfokkerijen, maïsvelden en varkensmesterijen merkte ik dat de natuur mij ging tegenstaan. De lucht van hyacint­ hen of Lux toiletzeep, van Otterlose dennen of toiletspray: het werd me lood om oud ijzer. Rare beeldspraak overigens (ik snuffel wel eens aan spullen op de werkbank in mijn garage). Lood is net als zink en aluminium nagenoeg reukloos, oud ijzer is net als tin en koper, mits de temperatuur niet te laag is en het niet om roestvrij staal gaat, geurig.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen