Ad Valvas 1992-1993 - pagina 535

AD VALVAS 17 JUNI 1993

PAGINA 5

Naoorlogse geldzuivering enorm succes Econoom houdt 'Tientje van Lieftinck' tegen het licht Na de oorlog moest het Nederlandse geld gezuiverd worden: er was te veel van In omloop en voor een deel was het oneerlijk verdi end tijdens de bezetting. De econoom dr. J. Barendregt, die onlangs aan de vu promoveerde op het proefschrift The Dutch money purge, concludeert dat de geldzuivering een succes was. Ze kwam wat laat op gang, maar de geldhoeveelheld bleef onder controle.

Jan-Jaap Heij In de week van 19 tot 25 september 1945 kon de Nederlandse bevolking één tientje inwisselen tegen nieuwe bil­ jetten van één en tweeëneenhalve gul­ den. Dit tientje was bedoeld om de week daarna eten te kunnen kopen. Op 26 september, zo had de overheid na­ melijk besloten, zou al het papiergeld dat voor en tijdens de oorlog in omloop was gebracht ongeldig verklaard wor­ den. D e bevolking moest in de daarop volgende dagen het oude geld bij de banken inleveren, waarna het op 'ge­ blokkeerde' rekeningen werd gestort. Mensen konden er zonder toestemming van de overheid niet meer aankomen. Deze operatie, beroemd geworden als het Tientje van Lieftinck ­ naar de toenmalige minister van financiën ­ maakte onderdeel uit van de geldzuive­ ring die de overheid na de oorlog nood­ gedwongen uit moest voeren. Tijdens de Duitse bezetting was er, zo beschrijft de econoom dr. J. Barendregt in zijn proefschrift The Dutch money purge, veel te veel geld in omloop gekomen. D e centrale bank van Nederland moest steeds meer bankbiljetten uitgeven. "De overheid maakte m de oorlog grote schulden om bezettingskosten te beta­ len die de Duitsers van de bezette lan­ den eisten om bijvoorbeeld de Wehr­ macht te kunnen financieren. Ook kon­ den mensen, doordat in 1941 de devie­ zengrens tussen Nederland en Duits­ land was opgeheven, in Nederland met Duitse Retchsmarken betalen, waarna de ontvangers van die marken ze bij de bank voor guldens omwisselden." Wanneer er te veel geld m omloop is, verliest het zijn waarde. D e hoeveelheid beschikbaar geld in Nederland dreigde daardoor de economie te schaden. Ba­ rendregt: "Een van de gevolgen van een te grote geldhoeveelheld is dat mensen stoppen met werken. Je hebt namelijk geen geld meer nodig, maar goederen. Mensen blijven daarom weg van hun werk om bijvoorbeeld in h u n eigen tuin groente te gaan verbouwen." Het geldprobleem in het naoorlogse Nederland werd nog groter door de ernstige schade die de economie onder

Dr. J. Barendregt: 'Als er te veel geld in omloop is stoppen mensen met werken' de bezetting had opgelopen. Barendregt schat dat in totaal ongeveer een kwart van de vooroorlogse economische structuur vernietigd werd. "De Duitsers namen veel kapitaalgoederen zoals ma­ chines in beslag, om ze naar Duitsland over te brengen. Bovendien had Neder­ land veel last gehad van de oorlogshan­ delingen: het bombardement op Rot­ terdam bijvoorbeeld, waardoor de haven nauwelijks meer te gebruiken was." Het gebrek aan goederen maakt het ge­ vaar van een economische ineenstorting nog groter, omdat dit ook tot inflatie leidt. De combinatie van veel geld en weinig goederen, zoals die in Neder­ land na de Tweede Wereldoorlog be­ stond, is daardoor nogal explosief. In het Duitsland van na de Eerste Wereld­ oorlog, waar ook sprake was van een geldoverschot en een goederentekort, ontstond een hyperinflatie: de prijzen schoten omhoog, briefkaarten moesten

Vooruitgang in de wetenschap is grotendeels te danken aan kritiek. Immers zonder het wantrou­ wen van de conclusies van je voorgangers is het onmogelijk om tot nieuwe inzichten te komen. Kritiek ligt aan de basis van een universiteit. In de jaren zestig en zeventig kwamen studenten op tegen het kritiekloos aanvaarden van de toen bij het establishment levende opvattingen over weten­ schap. Er kwamen nieuwe stromingen op die zich, onder andere, baseerden op het marxisme en emancipatorische bewegingen. Zij streefden naar wetenschap in dienst van de maatschappij of groe­ pen daaruit. Dit werkte als een rode lap op andere wetenschappers. Nieuwe onderzoekingen bestre­ den de marxistische uitgangspunten. Kritiek op de 'Kritische universiteit' bracht de wetenschap weer een stuk verder. Eén van de stokpaardjes van de huidige studen­ tenbeweging is nog steeds dat er gestreefd wordt naar een opleiding die van studenten kritische in­ dividuen maakt. Er bestaat vrees dat de huidige opleidingen (weinig tijd, weinig geld) studenten tot kritiekloze leermachines opleiden. Door het gebiek aan tijd en geld houden studenten geen tijd meer over om zich te verdiepen in h u n studie

met postzegels van een miljard mark of meer gefrankeerd worden. De Duitse samenleving raakte totaal ontwricht.

Zwarthandelaren D e naoorlogse Nederlandse overheid, die economisch herstel tot topprioriteit verhief, vond vanwege het inflatie­risico naast een herstelbeleid voor de produk­ tie ook een geldzuivering noodzakehjk. Deze operatie was bedoeld om de hoe­ veelheid geld onder controle te krijgen en het herstelbeleid te financieren. Bo­ vendien moest het geld ook daadwerke­ lijk 'gezuiverd' worden. D e overheid wilde het vermogen van de mensen die zich in de oorlog verrijkt hadden ­ door zwarte handel of het plunderen van joodse bezittingen ­ in beslag nemen en belasting heffen over de welvaartsstij­ ging van anderen. M e t behulp van archiefmateriaal van instellingen als het ministerie van finan­ ciën en de Nederlandsche Bank heeft

Arjen Berkvens

Kritiek

en zich te ontplooien naast de studie. Ik heb daar altijd in geloofd... D e verschoolsing van de univer­ siteiten, het terugdringen van de keuzemogelijkhe­ den voor studenten, ik vind het ellendig. N o g steeds denk ik dat het prima is dat een student eens flink op zijn bek gaat en probeert er zelf uit te komen. Jammer genoeg bestaat die luxe bijna met meer. O m uitglijden te voorkomen moeten de be­ geleiding en het studieprogramma een student aan

ram de Hollander

Barendregt, werkzaam bij het Neder­ lands Economisch­Historisch Archief, deze geldzuivering gereconstrueerd. "De geldzuivering is uitgevoerd in drie fasen. Lieftinck n a m eerst de biljetten van honderd gulden uit de roulatie. Zwarthandelaren, zo redeneerde hij, hadden hun geld vooral in honderdjes omgezet, zodat ze niet met al dat klein­ geld rond hoefden te lopen. Vervolgens liet hij de bevolking de rest van haar geld bij de bank inleveren, waarna hun tegoeden werden geblokkeerd." "Toen volgde de echte zuivering: ten eerste kreeg iedereen, om het herstelbe­ leid te betalen, een belastingaanslag van maximaal 70 procent opgelegd over het vermogen dat hij in de oorlog verdiend had. Bovendien controleerde de over­ heid hoe ze dat vermogen verdiend hadden: de net opgenchte fiscale inlich­ tingen­ en opsporingsdienst (FIOD) kreeg grote bevoegdheden om na te kunnen gaan of het wel 'eerlijk ver­

een voltooide opleiding helpen. Eventueel wordt er gesneden in het programma, alles ter wille van het machtige diploma. Maar goed, kritiek dus: veel studenten kunnen er niet tegen. T o e n ik in de redactie van het studen­ tenblad Frontaal zat kregen we constant te horen dat we te negatief waren. We hadden kritiek op de activiteiten van andere studenten, de universiteit en de landelijke politiek. Kritiek in het Sociale In­ troductie­blaadje Sociale Tijden werd helemaal als 'not done' ervaren. Hoe durfden wij met scepsis over die fantastische si te schrijven. Schande! Aan de v u heerst een sfeer van leven en laten leveh. Je mag vooral niet in het openbaar zeggen dat je iets waardeloos vindt. Het gekke is dat mensen dan meteen denken dat je ultraextreemanarchistisch­ linkstuig bent en dat vooroordeel raak je nooit meer kwijt. Op de letterenfaculteit zag ik laatst een prachtig voorbeeld van dat taboe op kritiek. In het facul­ teitsblad Psocoptera had iemand het gewaagd een kritische brief te plaatsen. N a een genadeloze af­ straffing van het blad besloot de schrijver als volgt: " O m het verwijt van lamlendigheid mijnerzijds te­ genover het algehele debakel enigszins te ont­ ,

diend geld' was. Zwarthandelaren en oorlogsprofiteurs moesten 90 procent belasting afdragen. T e n tweede legde de overheid na deze vermogensaanwas­ heffing ook nog een zogenaamde ver­ mogensheffing ineens op, wederom voor de financiering van het herstel. T o t slot gaf de overheid geleidelijk de geblokkeerde tegoeden van mensen weer vrij." Volgens Barendregt was de operatie een redelijk succes: "Hoewel niet precies is na te gaan hoeveel oneerlijk verdiend geld is teruggevonden, mag je verwach­ ten dat het behoorlijk wat is. Het werd zeer serieus aangepakt. D e FIOD keek met alleen naar bankrekeningen, maar controleerde bijvoorbeeld ook of men­ sen die ze van ontduiking verdachten op zolder geld of spullen hadden ver­ borgen." H e t onder controle krijgen van de geld­ hoeveelheld verliep niet geheel pro­ bleemloos. Barendregt: "Lieftinck had als norm gesteld dat de hoeveelheid geld in omloop 50 procent van het na­ tionaal inkomen mocht bedragen. Al vnj spoedig na de geldzuivering werd die norm overschreden. Dat kwam vooral omdat de overheid te veel geld uitgaf Het herstelbeleid viel duurder uit dan verwacht. Bovendien had de overheid ook andere prioriteiten dan economisch herstel. D e politionele ac­ ties in Indië hebben bijvoorbeeld veel geld gekost. Die oorlog was econo­ misch niet zo verstandig." Het aldus ontstane geldoverschot was echter niet erg hinderlijk, zo constateert hij. "Je zou verwachten dat de inflatie er door werd aangewakkerd, maar dat gebeurde niet of nauwelijks. Dat kwam door het distributie­ en rantsoenerings­ syteem dat de overheid had ingesteld: veel goederen waren op de bon, zodat de prijzen simpelweg niet al te veel kon­ den stijgen. Dat bonnensysteem hield overigens wel de zwarte markt die in de oorlog was ontstaan tot het einde van de jaren veertig in stand." D e zuivering kwam in Nederland rela­ tief laat op gang, zo constateert Baren­ dregt in zijn proefschrift. "De plannen voor de geldzuivering, die voor een flink deel al in de oorlog zijn opgesteld, zijn ontleend aan de ideeën van de Bel­ gische regering. D e minister van finan­ ciën in de regering in ballingschap. Van den Broek, zag lange tijd niet veel heil in de Belgische ideeën. Hij vond een systeem waarin de overheid het geld­ overschot van de burgers zou lenen ef­ fectiever. Pas toen in het bezette N e ­ derland vergelijkbare ideeën bleken te bestaan en de geldzuivering in het eer­ der bevrijde België een succes werd, be­ sloot Nederland dezelfde aanpak te vol­ gen. Daardoor was de overheid te laat met het bestellen van nieuwe bankbil­ jetten, zodat de geldzuivering pas een halfjaar na de bevrijding van start kon gaan. Die late start was echter niet zo erg, aldus Barendregt. "De geldzuivering was organisatorisch nogal ingewikkeld. Het is een heel geregel om nieuw geld te distribueren en de geblokkeerde te­ goeden te administreren. Het Neder­ land van net na de oorlog was een chaos: de infrastructuur was bijvoor­ beeld voor een flink deel vernield. In die situatie had een geldzuivering vol­ gens mij eenvoudigweg niet uitgevoerd kunnen worden."

krachten doe ik U hierbij één van mijn aspiraties (mét pretenties) toekomen en zullen er meer vol­ gen. Ik behoud mij echter het recht voor een mid­ delmatige redactie en/of inhoudsloze laf geschre­ ven tekst te vergruizen, want daarvoor is mijn lief­ de voor de taal te groot." Geweldig! Zo iemand had ik dus direct bij de re­ dactie gehaald. M aar de bnefschrijver kreeg re­ pliek. Twee maanden later reageerde een oud­re­ dactielid op gepaste vu­wijze. Hoe of die jongen het in zijn hoofd haalde kritiek uit te oefenen op haar geesteskind. Bovendien, overigens een heer­ lijk vals argument, zou de brief grammaticaal een ramp zijn. M aar het mooiste kwam nog want wist de briefschrijver niet dat "het zeer onbeleefd was om een gegeven paard in de bek te kijken..." Eigenlijk was het heerlijk om op een universiteit te studeren waar het zo bekrompen toegaat, waar je zo makkelijk aanstoot kan geven. M aar wat mis ik een studentenblad dat er met de botte bijl op in hakt. Een mooier cadeau voor mijn afstuderen zou ik eigenlijk niet weten. Al is een CD­speler ook mooi meegenomen...

^^4;m-

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen