Ad Valvas 1992-1993 - pagina 231

^ ^ ^ i ^ ^ ^ ^ H P AGINA 13

AD VALVAS 3 DECEMBER 1 9 9 2

Met de bijzonder hoogleraar transculturele psychiatrie Joop de Jong heeft de vu een grote vis gevangen. Hij verricht pionierswerk in de psycho­ sociale hulpverlening aan migranten en op nternationaai niveau ook aan vluchtelingen. "Het is heel moeilijk migranten te motiveren voor psychotherapie als zij menen het slachtoffer te zijn van hekserij."

Prof.dr. J. de Jong: 'Op de arbeidsmari<t wordt gediscrimineerd'

Foto Hans Schellekens

De psychiatrische vertelcening Bijzonder hoogleraar transculturele psychiatrie mist allochtone hulpverleners Harriet Kroon Kan een islamitische psychiatrisch­pa­ tiènt gevraagd worden zijn onderbroek uit te doen omdat hij zich eraan kan opknopen? Kan de Freudiaanse psy­ cho­analyse worden losgelaten op een Afrikaan? Hoe een Vietnamees in psy­ chische nood te helpen, als in Vietnam amper geleerd wordt individuele gevoe­ lens te onderkennen? D e taalbarrière nog daargelaten. Werken met niet­Nederlanders met psycho­sociale klachten is voor veel hulpverleners iets nieuws. Een confron­ tatie tussen de buitenlandse patiënt en de Nederlandse hulpverlener heeft vaak als gevolg dat beiden zich onzeker en gedesoriënteerd voelen. Therapeutische kennis terzake is nog betrekkelijk schaars en vaak fragmentarisch. D e transculturele psychiatrie is in ontwik­ keling. De behoefte aan kennis en zelfs aan een interculturele zorgsector is groot onder hulpverleners. O p een symposium over etnopsychiatrie dat begin dit jaar werd gehouden, kwam maar liefst 550 man af Vorige week verscheen het bespro­ kene in boekvorm onder de titel Ver­ vreemd of Vreemdeling. Eén van de twee initiatiefnemers van het symposi­ um. Joop de Jong, is sinds vijftien juni bijzonder hoogleraar 'transculturele psychiatne met in het bijzonder zorg voor migranten' aan de Vrije Universi­ teit. Op aanvraag van het Nederlands Cen­ trum voor Buitenlanders verleende ^x^C subsidie waarna de leerstoel ­ via het universiteitsfonds ­ kon worden gefi­ nancierd.

Jongensachtig Joop de Jong (44) oogt met alleen jon­ gensachtig, hij gedraagt zich ook zo. Bietst een shagje van het meisje achter de bar, eet appeltaart uit de hand, lacht hartelijk om het advies van een oudere collega dat hij toch eens naar de kapper moet en wipt uit z'n stoel zodra hij een kennis ziet. Je zou niet denken dat deze man heel wat leed in diverse uithoeken van de wereld gezien heeft, er is geen greintje zorgelijkheid te bespeuren. Negentien jaar geleden werkte D e Jong in een vluchtelmgenkamp in Bangla­ desh. O nder oorlogsomstandigheden was hij arts in Guinee Bissau, onder meer in een ziekenhuis dat de zorg had voor honderdduizend vluchtelingen. Verder werkte hij als psychiater in West­Afrika. Daarna had hij ëen prak­

tijk in de Amsterdamse Pijp, met veel migranten onder zijn cliënten. Af en toe gaat hij op missie als adviseur voor de WHO (World Health O rganisation). De wetenschappelijke wereld kijkt door D e Jongs jeugdige houding heen; D e Jong IS gewild als hoogleraar. Twee ver­ zoeken om hoogleraar te worden (uit Leiden en Maastricht) had hij al liggen, toen de v u met dezelfde vraag kwam. Hij koos voor de vu: "In Amsterdam zijn twintig procent van de volwassenen en ruim veertig procent Van de jonge­ ren allochtonen. Het is belangrijk dat er juist hier iets gedaan wordt." Waaruit bestaat uw leerop dracht en hoe wilt u die vormgeven? "De stoel bestaat uit onderwijs en pa­ tiëntenzorg. Voorzover er ruimte is, zal ik ook onderzoek verrichten. Ik vind het belangrijk om in Nederland een epide­ miologische studie te doen naar het vóórkomen van psychiatrische stoornis­ sen en psycho­sociale problemen onder allochtonen. Daar is noch in Neder­ land, noch elders in Europa ooit onder­ zoek naar gedaan. Terwijl vijftig procent van de gebruikers van de methadonbus in de stad van Su­ rinaamse herkomst is. Vijfenveertig procent van de jongeren in jeugd­peni­ tentiaire inrichtingen en vijfentwintig procent van de vrouwen in het Blijf van m ' n Lijf Huis in Amsterdam zijn al­ lochtonen. Het zelfdodingspercentage bij Turkse en Surinaamse jongeren is respectievelijk vijf tot vijfentwintig maal hoger dan bij Nederlandse jongeren. Maag­ en darmzweren komen vijf tot twintig keer zoveel voor en spannings­ hoofdpijn vijf maal zo veel bij met­Ne­ derlanders." "Vervolgens wil ik nagaan hoe mensen met dergelijke problemen worden door­ verwezen naar de eerste­lijns gezond­ heidszorg, welke filters een rol spelen bij het doorverwijzen naar de ambulan­ te en intramurale zorg." U bent nu ruim vijf maanden bijzonder hoogleraar. Wanneer gaat u uw inaugurele rede houden en weet u al waarover u gaat spreken? "Er staat nog niets op papier. Ik heb er ook nog geen gedachten over. Ik ben nog druk bezig andere zaken af te ron­ den. Een datum heb ik ook nog niet. Ik verwacht dat ik mijn inaugurele rede in de loop van 1993 zal houden." Hij pro­ beert dat laatste niet als tmderstate­ ment te laten klinken, maar moet er tenslotte zelf ook om lachen.

U vertelde dat u aan de VU een hoogle­ raarschap voor vijftiende deel heeft. Wat doet u de rest van de week? "Ik werk ook in Maastricht. D e ene week ben ik op de vu, de andere week daar. Mijn hoofdactiviteiten in Maast­ richt vallen binnen een programma dat ik ontwikkeld heb binnen het Ipser (In­ stitute for Psycho­social and Socio­ Ecological Research). Het is een pro­ gramma voor psycho­sociale hulpverle­ ning aan vluchtelingen en slachtoffers van rampen dat m diverse landen wordt uitgevoerd. Ik word in Maastricht waarschijnlijk ook benoemd als bijzon­ der hoogleraar transculturele psychia­ trie, maar dan transcultureel in de zin van over grenzen heen." Transculturele p sychiatne enerzijds met be­ trekking tot vluchtelingen en anderzijds met betrekking tot migranten? Valt dit met elkaar te njmen? " D e thema's van het vakgebied zijn ge­ lijk maar de inhoud verschilt. Hoe ma­ nifesteren psychische problemen zich? Hoe groot is de omvang van de proble­ matiek? Hoe IS de culturele expressie van ziektegedrag? Hoe verhoudt de ver­ strekking van Westerse zorgverlening zich ten opzichte van die door lokale genezers? Deze vragen spelen in beide gevallen. Bij migranten hebben de stressoren vaak te maken met hun mar­ ginale situatie in de samenleving. Slech­ te huisvesting, scheiding van het gezin of gezinshereniging, discriminatie, de positie op de arbeidsmarkt. In andere culturen zie je dat de stressoren te maken hebben met oorlogen, maar ook met het verdreven zijn van eigen land. Net als migranten hebben vluchtelin­ gen ook acculturatieproblemen in het nieuwe land." Wat is volgens u het knelp unt in de p sy­ chosociale hulpverlening aan migranten? "Er zijn meerdere knelpunten. Ver­ keerd diagnostiseren is er één. Door onbekendheid met hoe psychopatholo­ gie zich manifesteert in verschillende culturen worden bijvoorbeeld trance en bezetenheid vaak geïnterpreteerd als schizofrenie. O f bij mensen die stem­ men horen, als je daar met een psychia­ trische bias naar luistert, passen h u n klachten naadloos in de critena voor schizofrenie. Een ander punt is de non­verbale ex­ pressie. Wij zijn geneigd te denken dat er iets niet goed zit als we een migrant en zijn vrouw een meter van elkaar in de wachtkamer zien zitten. Terwijl dat

h u n norm is van hoe man en vrouw zich in het openbaar dienen te gedra­ gen. De hulpverlener moet nagaan of zijn normen inpasbaar zijn voor de mi­ grant." "Daarnaast hebben migranten andere opvattingen over het ontstaan van hun klachten en de prognose. Het is heel moeilijk hen te motiveren voor psycho­ therapie als zij menen het slachtoffer te zijn van hekserij of het boze oog." "Een ander knelpunt is dat psychothe­ rapeutische technieken vaak niet toe­ pasbaar zijn. Het Freudiaanse model voor de ontwikkeling van de psyche heeft vrijwel geen enkele waarde bij mensen uit andere culturen, omdat het uitgaat van Westerse premissen. Het Oedipale conflict komt in sommige cul­ turen niet eens voor. En veel niet­Wes­ terse mensen zouden projectie meer als afweervorm gebruiken dan bijvoorbeeld sublimatie. Volgens Freud is projecte­ ren pnmitief Moet je dan stellen dat al die mensen pnmitief zijn?" In het boek Vervreemd of Vreemdeling stelt iemand dat reguliere hulp en de gang naar een allochtone genezer comp lementair kan werken. Hoe staat u hier tegenover? "Ik denk dat een genezer en Neder­ landse zorg elkaar goed aanvullen. D e Westerse gezondheidszorg kan wel symptomen bestrijden maar kan in de ogen van de mensen niet de achterlig­ gende magisch­religieuze oorzaken ver­ klaren of neutrahseren." Wat moet er volgens u gebeuren om de geestelijke gezondheidszorg ook voor mi­ granten bruikbaar te maken? "In alle faculteiten waar studenten te maken hebben met het omgaan met al­ lochtonen ­ in feite geldt dit dus voor iedereen ­ moet in het c u m c u l u m een cultureel perspectief op de problema­ tiek van allochtonen worden ontwik­ keld. En dat is meer dan alleen een aantal exotische ziektebeelden herken­ nen. D e studenten moeten ook in staat zijn te reflecteren over h u n eigen voor­ oordelen, hun etnocentrisme. Want de meeste mensen hebben wel naar andere culturen maar niet naar h u n eigen cul­ tuur leren kijken." "Ik denk dat universiteiten en hoge­ scholen in toenemende mate beseffen dat hier stelselmatig aandacht aan moet worden besteed. Daarvoor moeten an­ tropologen explicieter betrokken wor­ den bij al die curricula." BIJ de boekpresentatie zei u ook dat een

'allochtonisenng' van de geestelijke ge­ zondheidszorg wenselijk is. Allochtonen moeten worden op geleid tot hulp verlener. "Op de arbeidsmarkt wordt gediscrimi­ neerd. Aan allochtonen worden 'witte' criteria opgelegd. Naast een diploma maatschappelijk werk eisen ze bijvoor­ beeld ook de Voortgezette O pleiding. Maar er wordt met gekeken naar wat een allochtoon wel in huis heeft. Zo ie­ mand heeft kennis over de eigen cul­ tuur en heeft het acculturatieproces, discriminatie en marginalisermg aan den lijve ondervonden. Het zijn vaak survivors." "Daarnaast denk ik dat het heel belang­ rijk is dat allochtone ouders hun kinde­ ren stimuleren hoger onderwijs te vol­ gen. Plus: een bepaald percentage van de opleidingsplaatsen moet worden ge­ reserveerd voor allochtonen. Dat neemt niet weg dat ook alle autochtonen met allochtonen moeten kunnen werken, want de eerste veertig jaar zal het nog niet zo zijn dat de samenstelling van de beroepsbevolking de demografie afspie­ gek." Hoe staat Nederland ervoor in vergelijking met het buitenland? " D e ambulante geestelijke gezond­ heidszorg steekt positief af bij het bui­ tenland. De Riaggs zijn uniek qua be­ reik en langzamerhand is er aardig wat ervaring met allochtonen opgedaan. Wat betreft de intramurele zorg staat in Nederland alles nog in de kinderschoe­ nen. In Engeland en de vs gaan mitia­ tieven veel verder. Maar die landen hebben het voordeel dat ze makkelijk aan hoog gekwalificeerde allochtone mensen kunnen komen. In Engeland komt een derde van de artsen uit India of Pakistan en in de vs wonen veel Vietnamese en Chinese psychiaters. D e gastarbeiders die Nederland destijds heeft uitgenodigd, hadden een laag scholingsniveau. Frankrijk was wegens de overeenkomst in taal destijds aan­ trekkelijk voor mensen uit de Maghreb met meer scholing, waardoor h u n kin­ deren er makkelijker een hoger oplei­ dingsniveau bereiken dan in Neder­ land. Wat dat betreft hebben we hier te maken met een achterstand."

Vervreemd of Vreemdeling Naar een interculturele geestelijke gezondheidszorg m Nederland Redactie J T V,M de Jong en H J M Wesenbeek Koninklijk Insti tuut voor de Tropen, hfl 20,— ISBN 9068320750

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen