Ad Valvas 1992-1993 - pagina 277

AD VALVAS 1 4 JANUARI 1 9 9 3

PAGINA 1 1

Kapitalisme • II r de v< arbeider Verzekeringsmaatschappij De Centrale vocht met kapitaal voor socialistische idealen

een boom die groeide en groeide tot „zijn bovenste tak k en aan den blauwen hemel schenen „te reik en. Breed en zwaar w a s ook zijn schoone „bladerkroon, die alles in de omgeving overschaduwde. „Trotsch weerstond hij de wildste najaarsstormen; „dan leek het of het gierend lied dat door zijn tak k en „floot den wind uitdaagde"... zoo vangt een oud ver­ haal aan, dat jong en oud ter leering strek k en k an. W a n t ook om den machtigen boom, die zoo stevig in den grond verk luisterd stond, pralend met zijn pracht en k racht, waarde D E TIJD stil en onzichtbaar, D E TIJD, metgezel van allen en alles op deêz aard. Gaat het ons menschenk inderen niet vaak zooals dien boom? Houden wij voldoende rek ening met dien on­ zichtbaren reisgenoot door het leven? Het is een plicht tegenover ons zelf maar in de eerste plaats tegenover ons gezin, den meest voor de hand liggenden voorzorgsmaatregel te nemen: het afsluiten van een levensverzek ering bij „De Centrale" — de maatschappij voor Werk end Nederland. Dat is in den waren zin des woords: Een eisch van den Tijd. Vraag ons om een bezoek van een onzer vertrouwde agenten die U zonder verplichtingen alle inlichtingen en een passend advies zal geven.

Negentig procent van de pure winst ging naar de arbeidersbeweging. Tocli wees sociaal-democraat Wibaut een commissariaat bij ideële verzekeringsmaatscliappij De Centrale af omdat liij "voor de arbeidersbeweging geenerlei belang" zag van zo'n functie. Willem Drees en Wim Kol< dachten daar later anders over, constateert Jacques van Gerwen die afgelopen dinsdag promoveerde op de in opdracht geschreven bedrijfsgeschiedenis van De Centrale. Erno Eskens

T

oen het bedrijfin 1990 opging in de Reaal Groep ­bekend van het 'foutje, bedankt!'­ wilde de be­ drijfsleiding van verzekeringsmaat­ schappij D e Centrale haar geschiedenis op papier. Jacques Van Gerwen, histo­ ricus bij het Nederlands Economisch Historisch Archief (Neha), werd bena­ derd om de taak op zich te nemen. De studie groeide uit tot een proefschrift, iets dat opmerkelijk is: bedrijfsgeschie­ denissen hebben immers de naam on­ wetenschappelijk te zijn. O mdat de op­ drachtgever zelf het object van studie is, ligt (zelf)censuur altijd op de loer. "Vroeger waren bedrijfsgeschiedenissen inderdaad vrij onwetenschappelijk en amateuristisch", geeft Van Gerwen toe. "Er werd beschreven hoe geweldig de directeur het toch maar deed. Daar­ door kreeg het de naam van Schön­ schreiberei. Maar vanaf de jaren zeventig is de aanpak geprofessionaliseerd. Sindsdien worden door serieuze onder­ zoekers bepaalde voorwaarden aan het schrijven van zo'n bedrijfsgeschiedenis gesteld: de onderzoeker moet een ruime mate van vrijheid krijgen om zijn vraag­ stelling te formuleren en moet toegang hebben tot het bronnenmateriaal. Bij het Neha accepteren wij alleen op­ drachten als aan deze voorwaarden wordt voldaan. Bovendien werken wij met begeleidingscommissies. Daarin zitten mensen van het bedrijf, van het Neha en een deskundige, in mijn geval mijn promotor de vu­historicus prof. Jan Lucassen." "De bedoeling van de begeleidingscom­ missie IS om problematische toestanden te voorkomen. Want het kan fout gaan: soms verdwijnen studies in een la omdat het bedrijf het met meer ziet zit­ ten. Soms leidt zo'n boek ook tot aller­ lei juridische procedures. M e t een be­ geleidingscommissie kun je garanderen dat er goed wetenschappelijk onderzoek wordt gedaan en dat de bedrijfsbelan­ gen niet onnodig worden geschaad, zonder daarbij aan zelfcensuur te doen." Bij zijn onderzoek naar D e Centrale heeft Van Gerwen geen last van cen­ suur ondervonden. "De Reaal Groep, waarin D e Centrale in 1990 is opge­ gaan, is heel voorbeeldig geweest: ik heb zelf de probleemstelling bepaald en ik heb alles gewoon kunnen onderzoe­ ken en kunnen opschrijven. En dat ter­ wijl ik niet altijd even positief oordeelde over bepaalde directeuren."

Scepsis De eerste directeur van D e Centrale komt er bij Van Gerwen nog goed van af. Nehemia de Lieme stichtte D e Cen­ trale Arbeiders­ Verzekerings­ en D e ­ positobank in 1904 met de beste be­ doelingen van de wereld: hij wilde maar liefst 55 procent van de winst afstaan 'aan de'sociaal­democratische beweging.

Het geld moest ten goede komen aan het Nederlands Verbond van Vakver­ enigingen (NW), de Sociaal Democrati­ sche Arbeiders Partij (SDAP) en de coö­ peraties waarin arbeiders samenwerk­ ten. "Het bijzondere van D e Centrale was dat de winst maar in beperkte mate aan de aandeelhouders ten goede kwam", volgens Van Gerwen. "De aandeelhou­ ders wisten dat van te voren. Als ze aandeel namen, kregen ze daar maar een geringe vergoeding voor. D a t vond men goed, want het geld kwam de emancipatie van de arbeidersbeweging ten goede." T o c h reageerde de arbeidersbeweging weinig enthousiast. "Mensen zoals Troelstra, Tak en Wibaut die in het partijbestuur van de SDAP zaten, waren uitermate kritisch over het initiatief. D e Centrale koos immers de vorm van een naamloze vennootschap en dat was in de ogen van rechtgeaarde sociaal­de­ mocraten 'het voertuig van het kapita­ lisme'. Door geld ter beschikking te stellen maakten aandeelhouders name­ lijk winst zonder daarvoor te werken. Deze winst werd 'over de ruggen van de arbeiders' verdiend. Bovendien was D e Centrale ook van plan te functione­ ren als een deposito­bank. Dat beteken­ de dat geld van vakorganisaties door D e Centrale werd belegd. Vooral Troelstra was dit een doorn in het oog: hij wees gespeculeer met geld af." "Wat ook meespeelde was dat de SDAP'ers een commissariaat kregen aan­ geboden om toezicht uit te oefenen op de gang van zaken bij D e Centrale. Daar wisten ze zich geen raad mee. Want het was natuurlijk een aantrekke­ lijk vooruitzicht om het geld te mogen besteden, maar tegelijkertijd vreesde men dat de naam van SDAP in gevaar kwam als men zich met het kapitalisti­ sche initiatief vereenzelvigde. Dus heb­ ben ze de boot afgehouden." Voor initiatiefnemer D e Lieme en an­ deren van de Centrale was de afstande­ lijke houding van de SDAP een klap in het gezicht. "O mdat de steun van de partij wegviel, kostte het immers veel meer moeite om bedrijfskapitaal en ver­ zekeringsnemers te vinden." Er volgde een moeizame start voor D e Centrale. D e weinige winst die werd gemaakt, moest direct worden geïnvesteerd in het eigen bedrijf om het een solide basis te geven. Van het uitbetalen van 55 pro­ cent van de winst, iets dat D e Centrale statutair had beloofd, kwam weinig te­ recht. "Dat maakte de toenadering van D e Centrale naar de andere leden van de rode familie nog moeilijker", volgens Van Gerwen. "Men vertrouwde het zaakje niet. Er werd smalend gezegd dat de belofte van 55 procent voor de arbeidersbeweging een lokkertje was." O m d a t toch een aantal SDAP'ers, waar­ onder Nederlands eerste rode dominee Melchers, op persoonlijke titel in de

ENTRALE

So/ld e

(Pouleinfr

VERZEKERT WERKEHD NEDERUND DE CENTRALE ARBEIDERS -LEVENS VERZEKERING

RIJNS TRAAT 28

DEN HAAG Stru4'i

Reclamedrukwerk voor De Centrale, ontworpen door reclamebureau Joost S mit raad van commissarissen zaten, bracht een deel van de arbeiders de verzekerin­ gen onder bij De Centrale. In 1920 was daardoor de nodige solide financiële basis ontstaan en kon De Centrale de schone beloften waarmaken: 55 procent van de zuivere winst ging naar de arbei­ dersbeweging. "Later, zo rond 1930 werd dat getal zelfs opgetrokken tot ne­ gentig procent. Daarnaast werd belegd in gebouwen die weer m huurkoop wer­ den afgestaan aan de arbeiders. O ok werden er goedkope hypotheken aan arbeiders verstrekt. D e Centrale ont­ wikkelde zich tot een belangrijke kre­ dietverschaffer naar de vakbeweging toe."

Belangenverstrengeling Omdat D e Centrale haar beloften waarmaakte, verbeterde de relatie met de rode familie. Formele banden met de sociaal­democratische beweging kwamen er echter nooit. Wel trok di­ recteur D e Lieme economisch goed on­ derlegde SDAP'ers aan om op persoon­ lijke titel in de raad van commissarissen zitting te nemen. Niemand maakte zich daarbij nog zorgen om belangenverstr­ engeling, volgens Van Gerwen. "Ie­ mand als Willem Drees was tijdens zijn minister­presidentschap gewoon com­ missaris van de Centrale. Dat zou nu ondenkbaar zijn." Directeur D e Lieme had zo zijn rede­ nen om de invloed van de rode familie op D e Centrale te beperken. Hij had met de keerzijde van de socialistische gedrevenheid ervaring opgedaan. Eind jaren dertig, terwijl de recessie al had toegeslagen, kocht de socialist Posthu­ mus, directeur van het Neha, regelma­ tig bedreigde archieven van arbeiders­ partijen en ­bewegingen. Hij deed dit met geld van D e Centrale, maar zonder medeweten van directeur De Lieme. De archieven, met onder andere ge­ schriften van Marx en Engels', gingen

naar het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis, dat in 1935 op initiatief van het Neha en eveneens met geld van D e Centrale in het leven was geroepen. Aan de reddingsoperatie van de archieven ging eind jaren dertig on­ geveer de helft van de besteedbare gel­ den van D e Centrale op, reden voor De Lieme om op te passen voor de gedre­ venheid van de socialisten en formele banden met de rode familie af te hou­ den. Omdat er geen formele banden met de rode familie waren, kwam De Centrale in 1940 niet voor op de lijst 'marxisti­ sche organisaties'. Maar op aanraden van een zekere Van der Does, een NSB'er die zelf op een directeursfunctie hoopte, werd De Centrale toch onder curatele geplaatst. Het bestuur werd af­ gezet of n a m zelf ontslag toen duidelijk werd dat de bezetter De Centrale wilde laten opgaan in een grote nationaal­so­ cialistische verzekeringsmaatschappij voor arbeiders.

Verstart idealisme Ondanks de voornemens van de bezet­ ter overleefde D e Centrale de oorlog. "Men probeerde op dat moment vanuit de oude, sociaal­democratische basis door te gaan", volgens Van Gerwen. "Het gevolg daarvan was dat D e Cen­ trale haar greep op de kapitaalverzeke­ ringen verloor, omdat de achterban weinig kapitaalkrachtig was. Het markt­ aandeel liep terug. Bovendien werden er na de oorlog mensen aangesteld die wel affiniteit hadden met de ideële doelstellingen, maar onvoldoende eco­ nomische onderlegd waren. Het bedrijf raakte daardoor ontwricht. O pvallend was dat de aandeelhouders niet in staat waren om corrigerend op te treden, omdat ook zij de ideële doelstellingen aanhingen. Ze wisten dat ze maar een beperkt dividend uitgekeerd kregen, dus trokken ze niet aan de noodrem.

M e n vond het bijvoorbeeld prima om Vrij Nederland en de Arbeiderspers met steun overeind te houden, ook als dat De Centrale niet ten goede kwam." Hoewel de kostenstijgingen van de jaren zeventig allerlei verzekeringsmaat­ schappijen tot fusies dwong, wilde D e Centrale niet samenwerken met anders­ gezinde maatschappijen. T o t overmaat van ramp ontstonden er ruzies binnen de leiding over de te varen koers. "Het dreigde een zootje te worden", volgens Van Gerwen. "Toen duidelijk was dat het zo niet verder kon, greep de raad van commissarissen in. W.G. Tuinenberg, voormalig penning­ meester van de industriebond FNV, en Wim Kok, toen nog voorzitter van het FNV, werden aangetrokken als trouble­ shooters. Zij zetten de eerste stappen op weg naar een fusie met Concordia, de verzekeringsmaatschappij van de katho­ lieke arbeiders. In 1990 werd de fusie in de Reaal Groep een feit. Een deel van de oude idealen van De Centrale sneuvelde daarbij. O fficieel heeft de Reaal Groep het arbeidersheil nog steeds hoog in het vaandel staan, maar in de praktijk stelt dat niet veel meer voor. "Er wordt nu zes ton per jaar geïnvesteerd in goede doelen. Dat is natuurlijk heel weinig voor zo'n verze­ keringsmaatschappij", zegt Van Ger­ wen, terwijl onder zijn raam de gedruk­ te versies van zijn proefschrift uit een vrachtwagen met oplegger worden ge­ tild. Manshoge stapels met boeken trekken aan het oog voorbij. Kennelijk denkt een moderne nieuwe verzeke­ ringsmaatschappij moed te kunnen put­ ten uit een groots en idealistisch verle­ den.

Van Gerwen, Jacques De Centrale centraal.geschiedenis van de NV De Centrale Arbeiders- Verzekerings- en Depositobank vanaf de oprichting in 1904 tot aan de fusie in de Reaal Groep m 1990 Amsterdani, stichting beheer ilSG/NEHA, 1993 IS BN 90 6861 073 2.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen