Ad Valvas 1992-1993 - pagina 245

AD VALVAS 1 0 DECEM BER 1 9 9 2

^ ^ ^ ^ H

Sinds de Wiedervereini­ gung is Duitsland vrijwel geen dag uit het nieuws geweest. Zeker na Ro­ stock en Mölln ligt liet woord 'Weimar' velen voor in de mond. Hoe zit dat toch met Duitsland en de democratie? Een aantal Duitsland­specialisten, waaronder prof. Hess van de VU, besloot dat het tijd werd om de discussie in Nederland naar een hoger niveau te tillen. Resultaat: een boeiende bundel arti­ kelen.

PAGINA 1 1

Onwetendheid vertekent beeld over Duitsland Nederlander weet weinig over historische achtergronden en ontwikkelingen gaat huns inziens gepaard met een ge­ brekkige kennis van de historische ont­ wikkelingen en achtergronden. Die on­ wetendheid is niet in de laatste plaats te wijten aan de afnemende kennis van de Duitse taal in Nederland. En dat terwijl historische kennis noodzakelijke bagage is bij iedere discussie over actualiteit en toekomst. Hoog tijd dus voor een Ne­ derlandstalig boek over de geschiedenis van de democratie in Duitsland.

Stimulans

Belangrijke stimulans voor de samen­ stellers van het boek was het congres Anne Pek over politieke cultuur, nationale identi­ teit en democratie in Duitsland 1871­ Meteen nadat op 8 november van dit 1990, dat de Vereniging voor de ge­ jaar schrille scheidsrechterfluitjes en de schiedenis van de twintigste eeuw vorig autonomen­eierregen een grimmig einde jaar juni organiseerde. De meeste spre­ hadden gemaakt aan de Berlijnse Würde kers op dat congres, waaronder Jürgen des Menschen­betoging, haastten de ma­ Hess en Chris Lorenz van de vakgroep nifestanten zich naar de televisie thuis. geschiedenis aan de vu, zijn nu dan ook Woedende deelnemers op het scherm; in de bundel terug te vinden. I n zeven wat zou het buitenland nu weer van bijdragen bieden ze een goed overzicht Duitsland denken? Die vraag hield de van de complexe ontwikkeling van de Duitsers ook de dagen daarop minstens democratische politieke cultuur in zo sterk bezig als de vraag wat ze er zelf Duitsland tussen de eerste Duitse een­ van moesten denken. wording in 1871 en de tweede Duitse In ieder geval overheerst de laatste tijd eenwording in 1990. De bundel beperkt in de meeste internationale commenta­ zich daarbij niet tot een opsomming van ren het vertrouwen in het democratische droge feiten. Ze biedt ook een goed in­ gehalte van Duitsland. Een verwijzing zicht in de met de politieke gebeurtenis­ naar de republiek van Weimar blijft te sen samenhangende 'psychologie' van aanlokkelijk om helemaal achterwege te ons buurland. En daar hebben wij in ons laten, maar uit elke vergelijking met die kalme landje wellicht te weinig oog voor. chaotische periode rolt steevast de con­ Een tachtigjarige Nederlander werd in clusie dat de verschillen tussen toen en een koninkrijk geboren, is in een ko­ nu groter zijn dan de overeenkomsten. Bonn mag dan geen Weimar zijn, de po­ ninkrijk opgegroeid en zal in een ko­ ninkrijk sterven. Een west­Duitser van litieke koers van de grote oosterbuur dezelfde leeftijd werd in een autoritair volgen we toch altijd nog met de nodige keizerrijk geboren, ging in een wankele scepsis. Maar of die kritische instelling republiek naar school, heeft onder de ook inhoudt dat we zinnige zaken te Führer de volwassenheid bereikt, is in melden hebben over de gang van zaken een gedeeld land oud geworden en kreeg in het recent herenigde Duitse rijk? op het­eind van zijn leven een Wiederve­ De redacteuren van de eind november verschenen bundel Dui tsland ~en de demo­' reinigung voor de kiezen. Deze histori­ sche breuken bleven niet zonder gevol­ cratie, 1871­1990 lijken van mening dat gen. de discussie inhoudelijk wel het een en ander te wensen overlaat. De 'lage pijn­ Terwijl in Nederland alles z'n gangetje drempel' waar Nederland ten aanzien ging en de zeldzame opstandeling in re­ van Duitsland regelmatig blijk van geeft. pressieve tolerantie werd gesmoord,

Een op winst beluste intrigant met een masker van bescheidenheid of een man van smaak bij wie de zuiverste kunstgloed vlamde? De neerlandicus B. Dongelmans promoveerde deze week op een ptoefschrift over de negentiende­eeuwse uitgever­boekhandelaar Johannes Immerzeel, die zoals een uitgever betaamt een moeizame verhouding had met zijn auteurs. Frank van Kol fschooten Uitgeven is een eigenaardig vak. Een uitgever teert immers volledig op het werk van anderen: hij schrijft zijn boe­ ken niet zelf, drukt ze niet, bindt ze niet en laat ze door anderen verkopen. Toch verdient hij geld aan zijn auteur. Geen wonder dat de verhouding tussen uitgever en auteur delicaat is en vol te­ genstrijdige gevoelens. D e dichter Hendrik Tollens gaf in 1832 uiting aan deze ambivalentie toen hij over zijn uit­ gever Johannes I mmerzeel junior (1776­1841) schreef: "De voorzichtig­ heid der slangen is raadzaam ten aan­ zien van dien sluwen vriend, dien wij echter geen van beiden ter kwader trouw zouden willen behandelen." Tollens was boos over de wijze waarop Immerzeel de vierde druk van zijn Ge­ dichten aanprees. "Hij wilde niet te koop aangeplakt hangen op rhuren en bruggen en evenmin dat men bij de buren langs de deur ging om intekenin­ gen op zijn werk te verkrijgen," zo schrijft de historicus B. Dongelmans in het proefschrift Johannes Immerzeel Ju­ nior waarop hij afgelopen dinsdag pro­ moveerde aan de letterenfaculteit. Immerzeel was de agressieve reclame­

I vond in Duitsland de ene historische breuk na de ander plaats. De levenserva­ ringen waren per generatie zo verschil­ lend dat men zich in elke volgende fase afvroeg wat de mensen in de daaraan voorafgaande periode had bezield. Daar­ door, zo betogen de samenstellers van de bundel, stond de relatie tussen jong j en oud in het Duitsland van deze eeuw al snel op scherp. Zowel de felheid waarmee jeugdige nazi's zich tegen de republiek van Weimar keerden als het fanatisme waarmee sommige jongeren in de jaren zestig en zeventig alsnog in het 'verzet' gingen, kunnen tegen deze ach­ tergrond worden gezien. Tegelijkertijd was en is in Duitsland de behoefte aan harmonie veel sterker dan elders. Het gebrek aan een democrati­ sche traditie plus het Weimar­trauma had een conflictschuwheid tot gevolg die

tot op de dag van vandaag haar invloed doet gelden. De Duitse politiek wordt gekenmerkt door een grote behoefte aan consensus, waarbij degenen die de har­ monie in de weg zouden staan, verket­ terd worden. Hedendaagse graffiti is daar een goede illustratie van. Tijdens een wandeling door willekeurig welke Duitse stad word je op iedere straathoek geconfronteerd met een andere harte­ kreet: Auslander raus! Nazi's raus! Roten raus! CDU raus! De i?aus­reflex had zelfs de vreedzame demonstranten op 8 no­ vember jongstleden in de greep: Schei n­ demonstranten raus! Autonomen raus! Alles wat naar confrontatie en polarisa­ tie zweemt, jaagt de Duitsers de stuipen op het lijf. Dat is ook nu niet verwonderlijk. Op de euforie van 1989­'90 volgde in Duits­ land al snel de ontnuchtering. De eco­

Foto ANP

Revolutionair initiatief maakte poëzie bereikbaar voor velen

D e uitgever wilde na het succes ook an­ dere gedichten van Tollens uitbrengen in dit klein­octavo formaat, maar die moest daar niets van weten, na de 'on­ fatsoenlijke' reclamecampagne voor zijn eerste bestseller. Volgens I mmerzeel was hij opgestookt: "Ja vriend! Tollens is boos, omdat ik nog 2 deeltjes van zijne Gedichten wilde uitgeven (...) Een gat­ likker drie, vier, die bestendig rondom hem wemelen, hebben heel wat olie in het twistvuur gegoten." Het klein­octavo formaat was niet de eerste revolutionaire bijdrage van I m­

Hess, Jurgen en Wielenga, Friso (red ). Duitsland en de democratie 1871­1990 M eppel, uitgeverij Boom, 1992. ISBN 90­5352­059­7. Hfl. 34,50.

Oktober 1 9 9 2 : in het centrum van Dresden demonstreren neo­ nazi's tegen buitenlanders

Uitgever Immerzeel: een liefhebber met lef campagne begonnen om een voor die tijd revolutionair initiatief te ondersteu­ nen: een uitgave van poëzie in het handzame klein­octavo formaat, op goedkoop papier. Daarmee doorbrak hij de opvatting dat poëzie­uitgaven in een kloek en fraai uitgevoerd groot­ octavo­formaat moesten worden uitge­ geven, omdat de poëziekopers uit de betere kringen dat aan hun stand ver­ plicht waren. Het 'Tollens­formaat', zoals het bekend kwam te staan, was een doorslaand succes, want I mmerzeel verkocht er duizenden exemplaren van. Volgens Dongelmans hebben prakti­ sche overwegingen een rol gespeeld bij de grootschalige aanschaf van deze 'pockets'. "Voor het eerst werd Neder­ landse literatuur voor op reis aangebo­ den. Bezitters van de groot­octavo edi­ tie legitimeerden hun aankoop van een klein­octavo editie door op het handza­ me reisformaat te wijzen." I mmerzeel hield overigens wel rekening met de kwetsbare gevoelens van de beter gesi­ tueerden want hij liet ook klein­octavo edities op het dure velin­papier druk­ ken.

nomische problemen in de voormalige DDR bleken veel groter dan gedacht, en de vreugde van de Ossi s sloeg binnen en­ kele maanden orn in apathie. De rege­ ring lijkt haar greep op de zaken te ver­ liezen en de politie kan of wil de vele ge­ welddadige rechtsradicalen niet tot de orde roepen. Daarbij dreigt de Europese integratie, waar veel Duitsers bij gebrek aan nationale identificatiemodellen hun hoop op hadden gevestigd, te stagneren en heeft het einde van de Koude Oorlog de vraag naar de rol van de nieuwe Bondsrepubliek in de wereld weer akelig actueel gemaakt. Het zou eerder ver­ wondering wekken wanneer weldenken­ de Duitsers zich geen zorgen maakten over de toenemende tegenstellingen. Hoe het verder zal gaan met de demo­ cratie Duitsland? Daar hebben de sa­ menstellers van de bundel natuurlijk ook geen antwoord op. Maar wel maken ze in een zevental boeiende, goed leesbare artikelen duidelijk waar de knelpunten zitten. Verplichte lectuur dus voor iede­ re Nederlander die het 'eerst­mijn­fiets­ terug'­stadium gepasseerd is.

merzeel aan het Nederlandse boeken­ vak. Hij had al eerder de aandacht ge­ trokken met de uitgave van de Neder­ landsche muzen­almanak in 1818. I m­ merzeel had het voorbeeld, net als bij het klein­octavo formaat, afgekeken uit het buitenland. I n Frankrijk bestond een dergelijke almanak al vijftig jaar. Door de breuk met I mmerzeel kwam ook een eind aan Tollens' bijdragen aan De Nederlandsche muzen­almanak. Het jaarboek had echter in 1825 zoveel prestige gekregen dat Tollens zijn ge­ kwetste trots overwon en in 1825 aan­ bood opnieuw een bijdrage te leveren. Een paar jaar later waren de spannin­ gen tussen I mmerzeel en Tollens opge­ lost, en verscheen een nieuwe dicht­ bundel van hem. Groot was Tollens' schrik toen hij tijdens een ochtendwan­ deling de winkel van de Rotterdamse boekhandelaar Jacob Co passeerde. Daar waren weer de door hem veraf­ schuwde reclamebiljetten aangeplakt. Tollens sommeerde Jacob ze direct weg te halen. "I k wil aan geen kaden en bruggen ten toon gesteld staan naast de gecondemneerden van het Geregtshof."

den. Hij was in 1804 uit pure liefheb­ berij een uitgeverij­boekhandel begon­ nen in D e n Haag. Zijn zaken gingen aanvankelijk zo goed dat hij filialen kon openen in Amsterdam en Rotterdam. In 1811 ging hij echter failliet, mede door dubieuze praktijken van zijn com­ pagnon Jacob Kesteloot. Sindsdien is hij voorzichtiger door het leven gegaan. Zijn liefde voor taal­ en letterkunde stond buiten kijf, zoals ook blijkt uit de samenstelling van zijn fonds (totaal 280 titels), dat voor tweederde deel uit wer­ ken van taal­ en letterkunde bestond. Het moet I mmerzeel pijn gedaan heb­

ben dat hij sommige uitgaven commer­ cieel niet kon verantwoorden. Willem Bilderdijk, naast Tollens de andere grote naam in I mmerzeels fonds, moest op zeker moment bedelen om zijn (taalkundige) werk uitgegeven te krij­ gen. I mmerzeel zag weinig in de uitga­, ve van deze verliesgevende titels, maar erkende ook h u n waarde. Uiteindelijk gaf hij ze toch uit. Aan het dichtwerk van Bilderdijk verdiende I mmerzeel overigens wel goed. T o e n I mmerzeel het hele Bilderdijk­fonds in 1835 veilde omdat hij het rustiger aan wilde doen, kreeg hij er zo'n 8.000 gulden voor, en dat was een fors bedrag in die tijd. In zijn laatste levensjaren had hij zijn handen volledig vrij voor het schrijven van het boek, waar hij al zijn hele leven materiaal voor verzamelde: een biogra­ fisch woordenboek van beeldende kun­ stenaars. I mmerzeel slaagde er niet in het boek te voltooien voor zijn dood in 1841.1

Dongelmans, B P.M Johannes Immerzeel Junior (1776­ 1841). het bedrijf van een uitgever­boekhandelaar in de eerste helft van de negentiende eeuw Amstelveen, Uit­ geverij Ernst Co, 1992. ISBN 90­73707­03­X.

«.'iy

Liefhebberij Immerzeels weinig zachtzinnige bena­ dering van Tollens lijkt moeilijk te rij­ men met het oordeel dat de Amster­ damse boekverkoper Belinfante had over de uitgever. Die typeerde hem als "een man van omvattende kennis, van gescherpt oordeel, van rijke ondervin­ ding; een man van smaak zoo fijn als weinigen bezitten, en bij wien de zui­ verste kunstgloed vlamde?" Immerzeel was alleen door schade en schande een harde zakenman gewor­

. 1..;. ­ ^^lef.:... . ^

Vi ',

.•7 . ­ . I ­ r t " ' ­ Johannes immerzeel jr. gaf Tol l ens en Bil derdijk uit

^^P

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen