Ad Valvas 1992-1993 - pagina 287

AD VALVAS 2 1 JANUARI 1 9 9 3

PAGINA 5

Bruno Latour ziet wetenschap en techniek als een machtsstrijd, waarbij de winnaars bepalen wat waar is. Wie wil weten welke tactieken hierbij gebruikt worden, moet zich niets aantrekken van gebruikelijke scheidslijnen, bijvoorbeeld tussen irrationele opvattingen en wetenschappelijk aangetoonde feiten. "De wetenschappers in hun laboratorium zijn net zo wild als de Papoea's in Nieuw-Guinea." Aan de faculteit filosofie start dr. Hans Radder een college-cyclus over Latours boek Science in Action.

'Er is weer aandacht gekomen voor het experi­ ment. De onderzoe­ i<er die aan allerlei knopjes draait, is heel lang wegge­ weest in de weten­ schapsfilo­ sofische li­ teratuur' Foto Bram de Hollander

Arjan Spit

ï-S^ljïS*

Wetenschap bedrijven is een militaire aangelegenheid. Bruno Latour be­ schrijft in zijn boek Science in action we­ tenschap en techniek als een voortdu­ rende staat van oorlog waarbij het erop aankomt coalities te sluiten, bondgeno­ ten in het gareel te houden, en troepen te concentreren op één plaats, om ver­ volgens met hernieuwde kracht de we­ reld in te trekken. Wie uit deze strijd als sterkste naar voren komt, die heeft ge­ lijk. Zijn of haar bewering wordt een feit, niemand zal het meer ter discussie stellen. Feiten en technieken worden zo zwarte dozen, die pas weer geopend worden als het netwerk van coalities en bondgenootschappen slijtage vertoont en een controverse oplaait. Latour zet zich met zijn boek af tegen zowel de traditionele wetenschapsleer als de relativistische wetenschapssocio­ logie. Volgens de traditionele filosofie wordt een bewering geaccepteerd als een vaststaand feit omdat het waar is, maar Latour draait deze redenering om: omdat een bewering als feit wordt geaccepteerd is het waar. Dit weten­ schappelijke proces sociologisch verkla­ ren vanuit maatschappelijke invloeden, economische factoren of culturele tradi­ ties, is volgens Latour echter ook uit den boze. Die begrippen zijn immers zelf de uitkomst van wetenschappelijke debatten. Wat in zijn model overblijft is een complex netwerk van dingen, men­ sen en instituten. O m succes te hebben moet de wetenschapper diverse van deze elementen met zijn zaak weten te verbinden en onder controle zien te houden.

bevolking en daarmee van het leger. Pasteur overtuigt op zijn beurt de hy­ giënisten ervan dat betere hygiëne geen zin heeft, zolang de microben die vol­ gens hem allerlei ziekten veroorzaken niet onder controle gebracht zijn. En wie is daartoe in staat? Pasteur in zijn laboratorium, waar hij de microben kan temmen: hij neemt kleine hoeveelhe­ den, in zorgvuldig gesteriliseerde am­ pullen en verzwakt hen door verhitting. In Pasteurs laboratorium veranderen de microben van gevaarlijke, onberekenba­ re ziekmakers in gehoorzame bondge­ noten, die juist ziekte kunnen voorko­ men. Maar Pasteur heeft niet alleen deze niet­menselijke strijdtroepen nodig, van even groot belang is de steun van de inwoners van de Elzas. N a de vertaal­tactiek van Pasteur grijpen ze om wraak te nemen op Pruisen niet langer naar het geweer maar naar de pen, om de Franse regering op te roe­ pen toch vooral het werk van Pasteur te steunen.

Pasteur

Manipuleren

Om duidelijk te maken hoe dat in zijn werk gaat, gebruikt Latour vele voor­ beelden uit de wetenschapsgeschiede­ nis. Louis Pasteur staat bijvoorbeeld te boek als de ontdekker van de microben en de uitvinder van vaccinatie, maar dit is niet enkel en alleen het resultaat van eenzame arbeid achter de microscoop. Het is van even cruciaal belang dat al­ lerlei belangen van groepen mensen zo vertaald werden dat ze bij Pasteurs zaak aansloten. Frankrijk verliest in 1871 de oorlog tegen Pruisen. D e hygiënisten, een maatschappelijke beweging die betere levensomstandigheden in de Franse ste­ den nastreefde, weten dit te koppelen aan de slechte conditie van de Franse

O m tot een wetenschappelijk feit te komen moet Pasteur manoeuvreren tussen wat we gewoonlijk de Natuur en de Maatschappij noemen. In dit proces is de wetenschap volgens Latour suc­ cesvol doordat ze de schaal van ver­ schijnselen weet te veranderen. Pasteur brengt de ziekten die in heel Frankrijk woekeren terug naar een ampul met microben, die hij kan manipuleren. Cartografen reduceren na enorme in­ spanningen ­ zwaar bewapende schepen vol instrumenten moesten de wereld­ zeeën bevaren, een operatie waarbij vele doden en gewonden vielen ­ hele continenten tot een stuk papier, wat nieuwe zeevaarders weer voordeel op levert.

Wetenschap als oorlog 'Wetenschappers zijn net zo wild als papoea's'

Er stond vorig jaar een berichtje in de krant waar­ op ik had zitten wachten. Kinderen van Chinees­ Indische restauranthouders weigeren vanwege de extreem lange werktijden en extreem lage belo­ ning en masse de zaak van vader over te nemen. Het eten bij 'de Chinees' zal derhalve op korte termijn uitsterven. Omdat ik thuis regelmatig In­ disch (Indonesisch, dus niet Indiaas en ook niet Chinees) kook, weet ik hier iets meer van. Die kinderen hebben absoluut gelijk. Indonesisch koken in Nederland is geen inkomstenbron maar een roeping, of tenminste een hobby. Ik ben eens tien uur bezig geweest aan een rijsttafel met der­ tien gerechten (kroepoek niet meegerekend) voor vijf personen. Een doorsnee­maaltijd kost drie tot vier uur. Het heeft iets weg van bergbeklimmen, inclusief de vraag van buitenstaanders waar je het allemaal voor doet. Het gaat geloof ik om het totaal. O m te beginnen: de ingrediënten. D e overheerlijke Italiaanse keu­ ken werkt met een stuk of zes kruiden, maar het aantal specerijen en kruiden van de overheerlijke Indonesische keuken is een stuk of dertig, en omdat daar altijd mengsels van moeten worden

Economen brengen via vragenlijsten en bedrijfsadministraties hele ondernemin­ gen onder in een data­base om uitspra­ ken te doen over het management. Vol­ gens Latour moeten deze logistieke operaties bestudeerd worden om te be­ grijpen wat wetenschap inhoudt en niet het denkwerk van geleerden achter hun bureau. Daarmee legt Latour grote nadruk op het materiële aspect van wetenschap. Dr. Hans R adder, docent kermis­ en wetenschapsleer, noemt dat als één van de belangrijkste aspecten van het werk van Latour: "In de traditionele weten­ schapsleer werd kennis altijd geasso­ cieerd met ideeën, met denken, maar Latour wijst duidelijk op de materiële werkelijkheid, dingen spelen een be­ langrijke rol. Daar is nu meer aandacht voor gekomen, bijvoorbeeld voor de rol van het experiment. Daar bestaat een soort wisselwerking met de materie, en dat is iets heel anders dan theorie. D e onderzoeker met de witte jas die aan al­ lerlei knopjes draait, was heel lang weg in de wetenschapsfilosofische literatuur. Die materialiteit van kennis vind ik van heel groot belang, het gaat niet, zoals bij de filosoof Popper, om ideeën die in een soort aparte wereld zweven, in jé hoofd." Latour ontkracht volgens R adder ook het idee van Popper dat wetenschap een activiteit is met een open mogelijk­ heid tot kritiek, waarin iedereen zijn zegje mag doen. "Er zijn in de weten­ schap heel wat horden te overwinnen voordat je iets kunt beweren, niet zom­ aar iedereen heeft daar de mogelijkheid toe. Dat zou kunnen als kennis alleen maar bestond uit ideeën, maar er is veel meer voor nodig: je moet boeken aan­ schaffen, apparatuur opstellen, je een positie verwerven. Het valt helemaal

Auke van der Woud

Geen inkomstenbron "'1 maar roeping gemaakt, stijgt het aantal smaken exponentieel. De antropoloog Lévi­Strauss heeft in Le cru et Ie cuit over de overgang geschreven van het ruwe naar het gecultiveerde; de pottenbakker en de kok zijn in de schriftloze samenlevingen de dragers van dit beschavingsproces. Ik voeg daarbij dat het In­ donesische koken wel een uitermate sterk voor­ beeld van die transformatie is. Denk even aan in­

niet mee een bewering te doen die seri­ eus genomen wordt. Je kunt natuurhjk in je kamertje blijven zitten en daar je theorie over de wereld hebben, maar volgens Latour bestaat dat dan niet eens. We weten nu bijvoorbeeld dat Aristarchis al in de Hellenistische tijd een soort Copernicaans wereldbeeld had. Latour zou daarvan zeggen dat dat absoluut geen kennis was, want de 'fei­ ten' die hij beweerde heeft niemand op­ gepikt, en dan zijn het ook geen feiten." Radder mist in het boek van Latour een doordenking van de consequenties van zijn benadering, met name in normatie­ ve zin. "De wetenschap, de technolo­ gie, vereist een steeds verdere controle: de hele maatschappij moet getransfor­ meerd worden. Is dat een onafwend­ baar proces? Het is bijvoorbeeld voor veel wetenschappen een noodzakelijke voorwaarde dat ze gebruik kunnen maken van elektrische apparaten. Maar het kost enorme bedragen om de net­ spanning daarvoor op peil te houden. Daar zitten allerlei normatieve kanten aan die in de traditionele wetenschaps­ leer al helemaal verwaarloosd worden, maar die Latour ook niet echt aan de orde stelt."

Beschuldiging Een normatief oordeel is vanuit de be­ nadering van Latour eigenlijk onmoge­ lijk. Hij wil bijvoorbeeld ook geen on­ derscheid maken tussen rationeel en ir­ rationeel gedrag, tussen wetenschap en niet­wetenschap. Wat rationeel is, is volgens Latour de uitkomst van de machtsstrijd. Hij merkt daarbij op dat benamingen als irrationaliteit en onwe­ tenschappelijkheid altijd gebruikt wor­ den als beschuldiging. Het zijn wapens om de strijd rond de controverse te be­ slechten. Latour wil af van een asymme­

grediënten als petis, taotjo en trassi bakar: de oningewijde deinst ervoor terug alsof er een zie­ kenhuisbeerput opengaat, maar indien ze deskun­ dig worden verwerkt, geuren ze even aangenaam als wierook en mirre. De transformatie doet zich ook bij het voedsel zelf voor. De grondstoffen be­ horen tot de verschoppelingen van de Westerse fijne keuken, zoals kippepoten, ­magen en ­harten, sudderlappen, tahoe, makreel of schelvis. Ik ken geen Indonesisch recept waarin biefstuk, varkens­ haas, dunne lende, forel of zeetong wordt voorge­ schreven. Hoewel, er schijnt tegenwoordig ook een soort Indonesische nouvelle cuisine te zijn. Gruwelijk. Er is een verhaal dat nu en dan opduikt dat de Keuringsdienst van Waren in de keuken van 'de Chinees' grote hoeveelheden lege blikjes honde­ of kattevoer heeft aangetroffen. Ik geloof dat dat een moderne mythe is. Zulk voer is immers veel te duur. Trouwens, wie in een toko rondkijkt, ziet dat de Indonesiër niet in termen van ingeblikt voedsel denkt. Er zijn wat gepekelde groenten en vruchten op sap, een paar visjes in blik, en dan houdt het wel op. Het ligt anders, voedsel in blik

trische verklaring van wetenschap, waar­ bij alleen dat wat te boek staat als een irrationele opvatting moet worden ver­ klaard door zaken als psychologische afwijkingen en maatschappelijke facto­ ren, terwijl het geloof in wetenschappe­ lijke feiten als vanzelfsprekend wordt beschouwd. Volgens R adder heeft de kritiek van Latour op deze asymmetrie een belangrijke impuls in het weten­ schapsonderzoek opgeleverd, omdat het een antropologie over wetenschappers mogelijk maakt, een onderzoeksmetho­ de die Latour gebruikte voor zijn eerde­ re boek. Laboratory Life. "De weten­ schappers in h u n laboratorium zijn net zo wild als de Papoea's in Nieuw­Gui­ nea. Dat op zo'n symmetrische manier stellen en ook nog daadwerkelijk als an­ tropoloog naar een laboratorium gaan, is een enorme vernieuwing." Radder vindt het opvallend dat Latour zich sterk heeft afgezet tegen de filoso­ fie, maar met Science in Action toch een puur filosofisch boek heeft geschreven. Hij is nu ook meer met filosofen in debat, terwijl zijn vakgenoten vroeger antropologen en sociologen waren. "Een traditionele verklaring daarvoor zou zijn dat Latour gewoon een heel brede visie heeft, die adequaat is voor allerlei terreinen. Dat past natuurlijk niet in zijn eigen model, dat zou impli­ ceren dat hij éérst een adequate visie heeft, maar Latour wordt juist pas ade­ quaat doordat hij op al die terreinen zo succesvol is. In het kader van dit boek zou je ook zijn eigen gedrag moeten zien als een machtsstrijd."

Latour, Bruno: Science in Action. Nederlandse vertaling: Wetenschap in actie. Amsterdam, Bert Bakker, 1988. ISBN 90 351 0615 6.

is een culinaire dwangneurose van het Westen. Ik denk onwillekeurig aan vroeger, toen een blik nasi goreng van Coen Visser met een augurk en een spiegelei voor menige student 's zondags als de mensa dicht was een maaltijd vormde (het was nog niet zo lang na de oorlog, we moesten blij zijn rriet wat we te eten kregen). De smaak was om verdrietig van te worden, maar beter dan een bord bami van cafetaria Succes in de Brugstraat. Maar wat zijn de tijden veranderd! N u stal ik in de keuken al mijn potjes met specerijen als een kerk­ orgel voor mij uit. Beroemde koks noemen hun personeel de 'brigade'. Dat woord is mij zeer sym­ pathiek. Het is zeer treffend. Het woord 'orkest' zou bijvoorbeeld volstrekt misplaatst zijn. Indone­ sisch koken is: een strategie uitzetten, huurlingen werven, provianderen, de wapens poetsen en dan hard buffelen, doorgaan, hengsten, hakken, de vuren opstoken ­ de afzuigkap huilt van inspan­ ning, het goedkope maar o zo scherpe Chinese chopmes ligt grijnzend tussen de aan flarden gere­ ten groenten, de djawa smoor puft als een zende­ ling in de kookpot.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen