Ad Valvas 1992-1993 - pagina 315

AD VALVAS 4 FEBRUARI 1993

PAGINA 5

Jacques Gans: verguisd en bewonderd Deel van het journalistieke werk van tientjeslener in kaart gebracht Bohémien en schrijver Jacques Gans is tijdens zijn leven bewonderd en verguisd. W.F. Hermans vergeleek hem met een circusclown, linkse intellectuelen wendden zich af als zij Gans zagen naderen op straat. Gans' grote voorbeeld was Nescio's romanfiguur Japi, de uitvreter. De voormalige vu­student Willem Maas heeft twee boeken samengesteld over de journalist Jacques Gans. Maas overweegt zelfs de biografie te schrijven van de gevreesde tientjeslener. Frank van Ko fschooten Hoe schrijf je de biografie van een ver­ teller van sterke verhalen? Dat is de vraag die Willem M aas de komende maanden voor zichzelf moet beant­ woorden. M aas, oud vu­student en nu leraar Nederlands aan een Alkmaarse scholengemeenschap, heeft onlangs twee boeken samengesteld over de journalist Jacques Gans (1907­1972). Hierin behandelt hij maar een deel van het rijke leven van de eenling die zich ontwikkelde van een strijdvaardig com­ munist in de jaren dertig tot een ver­ guisde columnist De Telegr aaf ïn de jaren vijftig en zestig. Gans werd al voor de oorlog bewon­ derd om zijn non­conformisme. Hij was van de ene dag op de andere ge­ stopt met zijn werk in een verzend­ boekhandel en naar Parijs vertrokken, waar hij zich deels in leven hield door het lenen van geld. Zijn grote voor­ beeld was dan ook Japi uit De uitvr eter van Nescio. Eén van de bundels die Maas heeft samengesteld, Nescio en de man die uitvreter wilde wor den, bevat alle columns die Gans als columnist van De Telegraaf over Nescio en de uitvreter heeft geschreven. Gans had het uitvre­ terschap toen zelf al achter zich gelaten. Hij woonde niet meer in een berghok bij een vriend in Amsterdam­zuid, maar met vrouw en kinderen aan de gracht en liet zich goed betalen voor zijn columns. Gans teerde in zijn laat­ ste jaren op sterke verhalen over het verleden, die met de nodige korrels zout genomen moesten worden.

Woelige jaren Het boeiende aan G a n s ' leven is vooral dat hij met interessante mensen is om­ gegaan in woelige jaren. Hij zat in Ber­ lijn vlak voor de machtsovername door Hitler, ging in de jaren dertig om met Menno ter Braak en Eddy du Perron, en in de oorlog trok hi) in Londen op met A. den Doolaard en Lou de Jong. Na de oorlog maakte zijn grootste kracht, het vermogen tot bewonderen, langzaam plaats voor verbitterd gezeur over de feilen van het socialisme. M e t de uitgave van het eenmansblad 'tegen het publiek' Het pamflet wist hij begin jaren vijftig nog wel de sympathie te winnen van W . F . Hermans, onder an­ dere door mr. G.B.J. Hiltermann, de toenmalige hoofdredacteur van de Haagse Post, uit te maken voor 'platte

farizeeër' en 'Hitlermann'. Die sympa­ thie verdween echter snel nadat Gans in dienst trad bij diezelfde Hiltermann. Gans beweerde nu dat 'Hitlermann' een drukfout was geweest. T o e n Gans overstapte naar De Telegr aaf had hij het helemaal verbruid en vanaf die tijd werd hij door Hermans en door linkse intellectuelen met de nek aangekeken.

Parij se episode

Cafébezoek

•

Niet de Duitsers zouden zijn blad om zeep helpen, maar Gans zelf Aflevering vier van het blad verscheen al niet op tijd en na aflevering vijf, die in mei 1939 verscheen, waren de centen op. De fondsen waarmee Gans het blad had kunnen opzetten waren door zijn regelmatig cafébezoek snel opgedroogd en hij had onvoldoende abonnees (nog geen tweehonderd) weten te werven om het blad draaiende te houden. Later

zou ook zijn huwelijk nog stuklopen. In zijn roman Liefde en goudvissen blikte Gans met weemoed terug op het fiasco: "Ik heb een krant op touw gezet en de mensen hebben gedacht: 'nu betert hij zijn leven!' En ik heb het zelf ook ge­ dacht. Wij zijn arm geweest in 't Quar­ tier Latin en het was goed, want men had oude vrienden, die ook arm waren en bij wie het ook goed was. M aar de krant ging kapot. M ijn kostprijsbereke­ ningen hadden niet gedeugd, de boek­ houding liet te wensen over en het ka­ pitaal was imaginair. Wij moesten naar Holland terug." Het schrijven van de geschiedenis van Ce vice impuni was een hele klus voor Maas, omdat Gans zelf zo weinig heeft bewaard. D e brieven die betrokkenen aan hem schreven gooide hij allemaal weg, want die pasten niet in de ene koffer waarmee hij door het leven ging. Maas kon echter veel reconstrueren uit wel bewaard gebleven brieven van Gans zelf en uit gesprekken met tijdgenoten.

Willem M aas behandelt in De onbestraf­ te zonde van Jacques Gans een Parijse episode uit Gans' leven. In 1938­'39 gaf Gans maandelijks een tijdschrift uit met de titel Ce vice impuni, la lectur e, naar een regel van Valéry Larbaud. Het was volgens M aas een soort Cultureel Supplement avant la lettre, maar dan geheel gewijd aan Franse literatuur in de vorm van recensies, interviews en hoofdartikelen over bekende schrijvers. Er stonden verder gedichten in en ru­ brieken met aankondigingen en signale­ menten over net verschenen boeken. Ook permitteerde Gans zich geestighe­ den, zoals een interview met Stendhal, waarin de vragen in het Nederlands werden gesteld maar in het Frans be­ antwoord. Het eerste nummer van Ce vice werd zeer lovend ontvangen. D e Vlaming Raymond Herreman schreef: "Ce vice impuni staat mij aan. (...) Wanneer ik vluchtig de vier bladzijden van dit maandblad naga, vind ik er stof voor meer dan een maand lectuur." M e n n o ter Braak was in de eerste plaats verbaasd dat een plan van Gans ook werkelijkheid kon worden, maar ook hij vond de inhoud 'heel aardig'. Wel schreef hij aan zijn vriend D u Perron dat hij twijfels had over de levensvat­ baarheid van de onderneming. Aanvan­ kelijk waren de fondsen van Gans vol­ doende. Over de medewerking van (ge­ reserveerde) Nederlandse vrienden als J. Greshoff, H . M arsman, L.P.J. Braat en D.A.M . Binnendijk had Gans ook niet te klagen. Gans slaagde er zelfs in om Franse schrijvers als André Breton en André Gide te strikken voor een bij­ drage. Het grootste deel van het blad werd echter door Gans zelf vol geschre­ ven, onder zijn eigen naam en onder het pseudoniem en 'Ie vicieux' en J.F. Ie Jars. Onder dit laatste pseudoniem toonde Gans zijn polemische kant, die hij later in Het Pamflet en De Telegr aaf verder zou ontwikkelen. Over de Duitse inval in Tsjechoslowakije schreef hij:

Als het verzoek, bijna twee jaar geleden, niet van T o m de Greef was gekomen, of van enig ander persoon van buiten de benepen inner cir cles van de vu, zou ik me nooit tot het schrijven van deze co­ lumn hebben laten verleiden. Ik zou er om te be­ ginnen al geen vertrouwen in hebben gehad dat zou worden voldaan aan mijn eis van absolute vrijheid. Over de toen kersverse benoeming van De Greef was ik nogal verbaasd. Gestudeerd aan de gehate UVA, ooit betrokken bij de studentenbe­ weging, nog steeds langharig en ook anderszins geen keurig gezinshoofd, en dan benoemd tot hoofdredacteur van Ad Valvas, dat zwaar onder curatele staande mededelingenblaadje van onze meest wereldvreemde universiteit? Zou er aan de vu­cultuur dan toch iets veranderd zijn? Mijn eigen carrière aan de vu was net daarvoor beëindigd: ik was, ziek­gepest, vertrokken. En ik herinnerde me nog goed hoe ik bij mijn sollicitatie als medewerkster vrouwenstudies bij politicologie, in 1980, had moeten beloven geen onderzoek te zullen doen naar de onderdrukking van vrouwen door de kerk. Aangezien ik andere plannen had, kostte die eis me geen moeite. De daaropvolgende echter des te meer: instemmen met een Doelstel­ Img die ongeveer luidde dat in leven en werk het evangelie mijn leidraad was. Ik vind nog steeds dat geen enkel integer wetenschapper van welke geloofsovertuiging dan ook met zoiets zou dienen in te stemmen, maar ikzelf als principieel atheist kon dat zeker niet. Later toen ik een vaste aanstelling moest krijgen.

iHR

" ' Z e ' zijn er weer! Voorop het ongure gezicht van den heer Himmler met zijn Gestapo­boys. De vandalenhorde breidt zich over Europa uit en een sinis­ tere snor met een chauffeurspet, toebe­ hoorend aan den heer Hitler, tracht Napoleon te imiteeren (...) Zoolang Pruisen geen negerrepubliek geworden is en wij onze boeken nog niet heten in­ binden uit de leeren jassen van de S.S. (...) kunnen wij ons niet ongestoord in Diderot, Gide en Rimbaud verdiepen."

Jolande Withuis

Wegpesten van talent en tweede garnituur werd dat een probleem. Een jaar lang heeft de Vereniging, officieel de werkgever, vergaderd, ge­ zocht naar even geschikte christenen en de hoe­ veelheid mede­heidenen in de faculteit geturfd. T o e n mocht ik worden benoemd, want ik was de enige. Maar Operatie Vaste­Aanstelling behelsde wel een coup: de onderzoekstijd werd uit mijn baan ge­ schrapt. Dat kwam de vu zowel op een uitbrander van het ministerie te staan als op één van de offi­ ciële beroepsvereniging. M aar niets hielp: nooit zou mij onderzoekstijd worden verleend, kreeg ik telkenmale te horen. Dat dat inhoudelijke redenen had werd nog eens onderstreept toen de adverten­ tie voor mijn opvolging wel degelijk onderzoek als taak vermeldde.

D e neerlandicus heeft nu zo de smaak van Gans te pakken gekregen dat hij overweegt het hele leven van Gans in kaart te brengen. Dan moet hij wel snel zijn, want veel mensen die Gans van nabij hebben meegemaakt zijn al vrij oud. Zonder gesprekken met hen is het schrijven van een biografie een hachelij­ ke zaak. D e mededelingen die Gans zelf over zijn leven heeft opgetekend zijn niet altijd even betrouwbaar. Leven en literatuur zijn in het leven van Gans on­ ontwarbaar met elkaar verbonden ge­ weest.

Maas, Willem: Nescio en de man die uitvreter wilde wor­ den, Amsterdam 1992 IS BN 90 73978 12 2 Maas, Willem De onbestrafte zonde van Jacques Gans, Amsterdam 1992 IS BN 90 72365 27 5

Jacques Gans naar een gouache uit 1937 van Erzsébet Grossova

En nu is dan per 1 februari De Greef ontslagen. Niet om de naast apert wangedrag enige geldige reden, namelijk dat het zijn produkt aan journalis­ tieke kwaliteit zou ontbreken. M en vindt zelfs dat het blad er beter op is geworden. Wel om gebrek aan managementvaardigheden en aan conformis­ me met de 'bedrijfscultuur' van de vu. Aan ma­ nagementkwaliteiten gaat de moderne universiteit nog eens ten onder. Zelfs tot hoogleraar benoemt men liever managers dan geleerden. Niet weten­ schappers maar vergader­handigerds bepalen aan de universiteiten het beleid. Geen management­ kwaliteit hebben is in mijn ogen dan ook een com­ pliment. En niet in de vu­cultuur passen nog meer. Join the club, zou ik zeggen: in dezelfde Ad Valvas als waarin op pagina 3 het ontslag van De Greef werd aangekondigd, is op pagina 1 te lezen over het aanstellingsconflict rond een UR­griffier, en op pagina 5 over een befaamd histoncus die zich ge­ dwongen zag te vertrekken, nu hoogleraar in Utrecht. Vorig jaar werd de aanstelling van een van Nederlands meest talentvolle kerkhistorici, ie­ mand die ook buiten de vu respect geniet, niet verlengd omdat hij her vor md is. Uit mijn oude vakgroep gingen een aantal jaren terug de beste wetenschappers over naar de Amsterdamse con­ current. De bedrijfscultuur van de vu bestaat vooral uit het wegpesten van talent, het bescher­ men of tot bestuurder promoveren van nitwits, dan wei het maar direct verkiezen van het tweede garnituur. Kwaliteit immers wil altijd vrijheid, be­

mmm

tekent concurrentie en doet slecht werk zo treurig afsteken. T o e n ooit een voormalig ASVA­voorzitster docent vrouwenstudies wilde worden bij sociologie, een vakgebied waarop zij haar sporen had verdiend, verkoos men een 'eigen' net afgestudeerde die nooit iets had gepubliceerd en al spoedig weer vertrok. Voor haar opvolging wist men opnieuw, met de doelstelling als wapen, een gekwalificeerde kracht 'van buiten' te weren. Het is dan ook nooit wat geworden met vrouwenstudies sociologie aan de vu. Van mijn eigen vakgroep herinner ik me nog goed de hoogleraarsbenoeming waarbij een wetenschappelijk zeer actieve en gepiomoveerde dame werd gepasseerd ten gunste van een onge­ promoveerde heer die al jaren tevoren de universi­ teit had verruild voor interessanter zaken. Er kwam nog een kleine rel van in de pers. De verbij­ sterende verklaring voor deze voordracht luidde in alle openlijkheid dat de dame onweerlegbaar beter was maar niet paste in 'onze sfeer'. De bedrijfscul­ tuur van de vu? Dat is de gruwelhiërarchie waarin het hoofd PZ zijn brieven aan het personeel adres­ seert zonder titulatuur terwijl hij ondertekent met drs. C. Jonker. Het journalistiek beleid van De Greef is door de beleidsraad van Ad Valvas goedgekeurd. Niette­ rnin is hij door een ambtelijk diensthoofd aan de kant gezet. Onder die omstandigheden lijkt het mij niet fatsoenlijk om gewoon door te gaan. Jam­ mer, want ik schreef mijn column met veel plezier. En de hoofdredacteur heeft er nooit in geschrapt.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen