Ad Valvas 1992-1993 - pagina 159

AD VALVAS 29 OKTOBER 1992

l^^MÜ

I PAGINA 5

'Traditionele geschiedschrijving liet werk kwakzalver altijd buiten beschouwing'

Begin dit jaar lanc eerde journaliste en MS­patiënte Karin Spaink verontwaar­ digd de term 'kwakden­ kers'. Tot de kwakdenkers rekende zij de aromathera­ peuten, gebedsgenezers, humoraalpathologen en an­ dere wonderdokters die sinds haar ziekte onge­ vraagd haar leven waren binnengedrongen. Het voorvoegsel 'kwak' heeft een negatieve klank. Dat is volgens de dikke van Dale terecht, want de kwakzalver is in de woor­ den van deze autoriteit op het gebied van de Neder­ landse taal "iemand die nutteloze middelen toepast ter genezing van de een of andere ziekte; oplic hter, knoeier." Anne Pek

De Groningse historicus Frank Huis­ man denkt iets genuanceerder over de kwakzalver dan mevrouw Spaink en meneer van Dale. In zijn proefschrift 'Stadsbelang en standsbesef. Gezond­ heidszorg en medisch beroep in Gro­ ningen, 1500­1730', waarop hij vrijdag 30 oktober aan de vu promoveert, be­ pleit hij onder andere een eerherstel voor de verguisde genezer van weleer. "Niet omdat ik diens technieken wil propageren", licht Huisman zijn plei­ dooi haastig toe. "O ver het nut van zijn middeltjes laat ik mij met uit. Maar het is een feit dat de men vroeger net zo­ veel vertrouwen had in de genezende kracht van hun drankjes en smeersels als in die van de academisch geschool­ de doctoren. De traditionele geschied­ schrijving heeft het werk van de kwak­ zalver echter altijd buiten beschouwing gelaten. Medische historici bedrijven in de eerste plaats wetenschapsgeschiede­ nis. Ze besteden alleen aandacht aan de grote namen en de grote ontdekkingen binnen de academische geneeskunde. De medische i raktijk laten ze links lig­ gen. Maar in de vroeg­modeme tijd kwam de doorsnee­patiënt echt niet met ieder kwaaltje bij een academische genezer terecht. De zieke sloeg vaak zelf aan het dokteren, liet zich door de buren verzorgen, nep de hulp in van een heilige of nam zijn toevlucht tot een exorcist. Er was een heel scala aan ge­ neesmiddelen en aan genezers, en de kwakzalver was daar één van. Hij vond emplooi en dus is hij naar mijn idee be­ langrijk voor de medische geschied­ schrijving. In ieder geval past hij beter binnen de belevingswereld van de zes­ tiende­ en zeventiende­eeuwse zieke dan de universitair geschoolde arts. Daarom kreeg hij ook een plaatsje in mijn onderzoek." Kwakzalvers onderscheidden zich ei­

Eerherstel voor rondreizende genezers

­i ^:.A j­'­i '­f

ï.

$

­^jv­'ï

' Mi" "^ %

Apparatuur van kwakzalvers: een clisteerspuit, b edoeld voor het afdrijven van kwade lichaamssappen

genlijk maar marginaal van de gewone geneesheren. O ok de medicinae docto­ res ­ aan de universiteit gepromoveerde artsen ­ en de chirurgijns, die het medi­ sche handwerk uitvoerden, verrichtten handelingen waarin tegenwoordige pa­ tiënten weinig vertrouwen zouden heb­ ben. Piskijken bijvoorbeeld, sterren lezen en aderlaten. Volgens Huisman ligt het verschil dan ook eerder in hun officiële status dan in de kwaliteit van hun diensten. De rondreizende kwakzalvers werden als concurrenten beschouwd door de doctoren en chirurgijns die zich ergens vast gevestigd hadden en die tot een gilde behoorden. Die concurrentiegedachte ontstond overigens pas m de loop van de zestien­ de eeuw. Tot het einde van de middel­ eeuwen was er nog geen sprake van een duidelijk afgebakende heelkundige stand met een medisch behandelmono­ polie. De overheid stond iedereen toe om 'genezende handelingen' te verrich­ ten, zolang men zich maar hield aan de algemeen geldende fatsoensnormen. Oplichterij was dus verboden.

Verbannen Toen de Groningse magistraat in 1555 besloot om twee mannen voor eeuwig uit Groningen te verbannen omdat ze daar 'breeffkens myt selsame letteren ende figuren' hadden verkocht, was dat niet vanwege de verkoop van de briefjes zélf, maar omdat de beide heren had­ den toegegeven dat hun briefjes geen genezende kracht bezaten. Als ze zelf heilig hadden geloofd in hun genees­ middel, dan was er geen vuiltje aan de lucht geweest. De stedelijke overheid vond dat ieder maar voor zichzelf moest uitmaken van welke geneeswijze hij of zij heil verwachtte. In de loop van de zestiende eeuw ontstond echter zoiets als een medisch beroepsbewustzijn, en dat werd tijdens het staatsvormingspro­

De faculteit waaraan ik studeer, verzorgt voor ie­ dereen een postvakje. Een dagelijkse gang naar deze plek is voor veel studenten een automatisme geworden, sommigen gaan zelfs meerdere malen per dag... Deze week lag er naast de gangbare rommel van vakbonden, faculteitsverenigingen en docenten iets nieuws op mij te wachten. The demo­ crats abroad hadden mij uitverkoren voor een groot verkiezingsfeest. Inter national Victor y Party, ter ere van de verkiezing van Bill Clinton als presi­ dent van de vs. Dne november aanstaande, een groot Amerikaans feest en je hoeft niet eens je eigen drank mee te nemen. O pgeruimd stapte ik de lift m, "als ze nu al een feest gepland hebben dan zal het toch wel goed zitten met die verkiezin­ gen," dacht ik. Maar waarom zou ik naar het ver­ kiezingsfeest van de nieuwe president willen? Al is het dan een democraat, zoiets zou een paar jaar terug toch niet in mij opgekomen zijn. In 1988 toerde een groep, vooral Engelse, artie­ sten, door de vs in de zogenaamde Red Wedge campagne, om te voorkomen dat Bush gekozen werd. Deze zendingsmissie was voortgekomen uit

Promovendus Huisman: 'Kwakzalvers onderscheidden zich marginaal van andere geneesheren'

ces van de zeventiende eeuw gecomple­ teerd met de oprichting van een chirur­ gijnsgilde en een universiteit. Voor het eerst werd toen een onderscheid ge­ creëerd tussen bevoegd en onbevoegd medisch handelen. Een verschil dat puur juridisch was en niet inhoudelijk; het ging bij kwakzalverij met om wan­ prestatie, zoals de klassieke medische geschiedschrijving wel suggereert, maar om de onwettige uitoefening van de ge­ neeskunst.

Verdacht In Huismans ogen zijn kwakzalvers dus het slachtoffer geworden van de be­ schermende mechanismen van stad en gilde. De 'verstening' van de samenle­ ving die in het midden van de zeven­ tiende eeuw optrad, de oligarchisering, ging ten koste van de rondreizende meesters. Die werden als buitenstaan­ ders in toenemende mate verdacht ge­ maakt en uitgesloten. Naast de toenemende overheidsbe­ moeienis speelde ook het wegvallen van de katholieke kerk in de zestiende eeuw een rol bij de ontwikkeling van een af­ gesloten medische stand. De katholieke clerus had zich naast de zielzorg ook al­ tijd beziggehouden met het lichamelijk welzijn van de gelovigen. Calvinistische predikanten rekenden dat niet tot hun taak. O ok verdwenen met de katholieke kerk de heiligen, bij wie zieken graag voor genezing aanklopten, en de duive­ luitbanners. En tenslotte werd de ar­ menzorg na de godsdienstige omme­ keer gereorganiseerd op gereformeerde grondslag, waarbij men een belangrijke plaats inruimde voor de chirurgijns. Al met al creëerde men in de loop van de zestiende en zeventiende eeuw steeds meer orde in de middeleeuwse medische chaos. De stedelijke overheid werd zich, niet in de laatste plaats door een reeks van pestepidemieën, lang­ zaam bewust van haar taken op dit ter­

Arjen Berkvens

Trickle­down I country een soortgelijke toer door Groot­Brittannië in 1987 toen Thatcher herkozen dreigde te worden. Thatcher kwam toch, en daarom werd besloten de wortel van al het kapitalistische kwaad aan te pak­ ken en de oceaan over te steken. O nder het motto: Europa is een economische en sociale kolonie van de VS, ert dus maakt he't wel'degeKjk üit ^fe clé

rein en de medici ontwikkelden een eigen standsbewustzijn. Daarmee ont­ stond de kloof tussen de academische en de volksgeneeskunde die Frank Huisman in zijn proefschrift over de medische situatie in Groningen nauw­ keurig in kaart brengt.

Pestepidemieën Hoewel hij historicus is en zijn onder­ zoek historisch is, promoveert Huisman aan de faculteit der geneeskunde. Dat is minder vreemd dan het lijkt. Promo­ tor Van Lieburg, medisch­historisch hoogleraar, valt als medicus immers onder Geneeskunde en niet onder Let­ teren. Frank Huisman is door zijn doc­ toraalscriptie in deze hoek beland. "Aanvankelijk wilde ik afstuderen op hekserij in Groningen, maar dat terrein bleek al helemaal afgegraasd. Toen ben ik onderzoek gaan doen naar het Gro­ ninger chirurgijnsgilde." Na de buluitreiking bedacht Huisman dat het jammer zou zijn wanneer het re­ sultaat van zoveel maanden werk ergens in een la zou verstoffen. Hij besloot zijn scriptie op te sturen naar prof dr. M.J. van Lieburg, de enige die zich in Ne­ derland met medische geschiedenis be­ zighoudt. Van Lieburg was direct en­ thousiast. Huisman: "Er was even spra­ ke van dat het als boek in de medisch­ historische reeks van uitgeverij Erasmus gepubliceerd zou worden, maar toen kwam er bij medische geschiedenis aan de vu een Aio­plaats vrij en vroeg hij me of ik er niet eerst een promotie­on­ derzoek aan wilde wijden. Daar had ik natuurlijk wel oren naar. Mijn docto­ raalscriptie is nu als het ware opgegaan in dit proefschrift en het geheel wordt binnenkort alsnog uitgegeven." Huisman is niet bang dat men hem als historicus voor een vreemde eend in de bijt zal houden. "Ik vind dat medische geschiedenis een interdiscipline hoort te zijn, een vak waaraan wetenschappers

keizer is, gingen de kameraden on the road. Het mocht met baten. Bush werd tot keizer gekroond, een nogal kleurloze, conservatieve, man. Even later kwam de Berlijnse muur naar beneden, de Sowjet­Unie viel uit elkaar, fascisme en racisme kwamen weer op, burgeroorlogen ontstonden in alle delen van de wereld, Irak werd platgebombar­ deerd en vier lange jaren gingen voorbij. Bush leek met deze pracht­referenties op rozen te zitten maar de gevechtspiloot uit Texas was vergeten op zijn eigen huishouding te letten. Er bestaat nu een mogelijkheid dat hij niet herkozen wordt. Vroeger hing er veel af van de Amerikaanse ver­ kiezingen. De wereld was nog gepolariseerd en er was, al merkte je daar weinig van, een constante dreiging van een kernoorlog. Een filmacteur uit Califomié begon een ongekende wapenwedloop. Angst voor de toekomst bracht miljoenen mensen de straat op. Europa was in dit opzicht overgele­ verd aan de grillen van de grootmachten. En ja, dat maakte ons de 51 ste staat van de Verenigde Staten. Wie in Amerika de macht had, was voor de hele wereld van belang. Ik weet dat dat nu niet

Foto Nico Bomk, AVC/vu

van allerlei pluimage kunnen deelne­ men. De stammenstrijd die nu vaak wordt gevoerd over het monopolie, heeft voor mijn gevoel minder met seri­ euze wetenschapsbeoefening te maken dan met territoriumdrift." Frank Huisman Stadsbelang en standsbesef Gezond heidszorg en medisch beroep in Groningen, 1500­1730 Erasmuspublishing, Rotterdam ISBN 905235037X Fl 79,50 g3lg>«0i

Aderlaatmesje

meer het geval is. Daarom zoek ik een verklaring voor mijn fascinatie voor de Amerikaanse verkie­ zingen. Debat na debat, peiling na peiling, het laat mij niet los. Als er een citatenwedstnjd georgani­ seerd zou worden dan zou ik hoge ogen gooien. Ik kan iedereen het verschil tussen tnckle­dozvn econo­ mics en trickle­down government uitleggen. Bush, Perot en Clinton hebben wemig geheimen meer voor mij. CNN, het News network dat meehielp de Golfoorlog te creëren, is een onmisbaar medium voor mij. Het is een soap­opera van grote klasse. Vandaag beschuldigde Perot het Bush­kamp ervan dat ze de bruiloft van zijn dochter dreigden te versjteren als hij zich niet terug zou trekken als kandidaat. Het is smullen tot de laatste minuut... Mijn televisie staat nog steeds geprogrammeerd op CNN. Ik hoop dat Bush zal verliezen, maar ik weet nog steeds niet waarom Clinton mijn favoriet is. Shit, ik moet stoppen want straks komt Barbara Bush bij Larry King Live en daarna Al Gore bij Both sides van Jesse Jackson... Het is absoluut noodzakehjk dat ik niets van dit perverse staatscir­ cus mis.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen