Ad Valvas 1992-1993 - pagina 432

ADVALVAS 8 APRIL 1993

PAGINA 6

Oscarwinnende western in Filmliuis Uilenstede Unforgiven draait op vrijdag april om 20 00 uur in RImhuis Uilenstede, telefoon 548 8888 Verder draait de film waarschijnlijk ook nog in City 7, zie de bioscoopladder

Dick Roodenburg

Al vele malen in de filmgeschiedenis stierf de western een zachte dood, maar steeds stond weer een regisseur op om het genre nieuw leven in te blazen. Musicals en film-noirs worden nauwelijks meer gemaakt, maar aan stoere mannen op paarden lijkt een eeuwigdurende behoefte. Eigenlijk is de eerste speelfilm ooit gemaakt, The great train robbery uit 1903, al een western: een overval, een achtervolging te paard, de bevrijding van gevangenen. In dit nog geen tien minuten durende filmpje ligt de kiem van de mythe die artistiek gezien vele bloeiperiodes kende en in politiek opzicht tijdens het cowboy-bewind van Reagan even werkelijkheid dreigde te worden. De eerste echte western was The covered wagon van James Cruze uit 1923. In deze film zijn de verhaalelementen van het genre duidelijk aanwezig: de tegenstellingen tussen mens en natuur, tussen individu en collectief, tussen sterk en zwak en natuurlijk tussen goed en slecht. De introductie van de geluidsfilm aan het eind van de jaren twintig betekende voor de western een eerste doodklap. Schieten kunnen ze, maar wat moet je die cowboys in vredesnaam laten zeggen? De oplossing werd gevonden in een meer psychologische benadering van de conflicten, waarmee de nadruk op het acteervermogen van de acteurs kwam te liggen. De dialoogscènes fungeerden als vertragend element tussen de actiemomenten, waardoor de spanning werd opgevoerd. Een topjaar in de westemgeschiedenis is 1939, toen onder andere Stagecoach van John Ford verscheen. Van 1924 {The iron horse) tot 1964 {Cheyenne autumn) maakte Ford zo'n vijftig westerns, vaak met John Wayne in de hoofdrol. De boodschap van Ford is vooral gericht op de continuïteit van de Amerikaanse samenleving en bevestigt het beeld van de western als een conservatief genre, maar zijn films blijken bij nader inzien subtieler dan de aanwezigheid van John Wayne doet vermoeden. In The searchers (1956) geeft hij een zeer genuanceerd beeld van de Indianen.

Corrupte sheriff De opkomst van de televisie leek de ondergang van de filmindustrie in te

luiden, maar vreemd genoeg beleefde de western in het begin van de vijftiger jaren een nieuwe bloeiperiode. De introductie van de kleurenfilm en het brede cinemascopescherm droegen hieraan bij. Films als High noon (Fred Zinneman, 1952) en Shane (George Stevens, 1953) behoren tot de klassiekers van de filmgeschiedenis en zijn nog steeds het aankijken meer dan waard. Het kenmerk van deze periode is, dat er voorzichtig gemorreld wordt aan de tegenstelling tussen goed en kwaad. Zo simpel blijkt het allemaal niet te liggen, de mythe van

Benefietconcert popgroep uit voormalig Joegoslavië

Leb I Sol speelt op donderdag 22 april om 22 00 uur m Paradiso, Weteringschans 6, Amsterdam De lezing van Dragan Klaic begint om 20 30 uur Toegang ƒ 15, (benefietprijs ƒ 50 ) Informatie 6760222 (Europese Culturele Stichting) of 6264521 (Paradiso)

Pop uit het voormalige Oostblok, dat zal bij weinig muziekliefhebbers een belletje doen rinkelen. In de jaren zeventig stond Polen bekend om zijn goede bluesbands en rockgroepen uit Tsjecho-Slowakije kwamen wel eens in het nieuws omdat hun concerten door de staatspolitie werden afgelast wegens verstoring van de openbare orde. Het vernieuwende van de Oostblokpop bestond tot voor enkele jaren vooral in het achter het Gordijn naspelen van verderfelijke westerse invloeden, waar de autoriteiten uiteraard flink mee op stang te jagen waren. Nu het Gordijn gevallen is, kan gewerkt worden aan een meer evenwichtige muzikale uitwisseling. Afgelopen zondag was op MTV een programma over de Praagse groep Pankow te zien. D e m u ziek is globaal te omschrijven als industriële technopop, maar Plankow wist daar toch een heel eigen interpretatie aan te geven.

Foto Warner Bros

Clint Eastwood (links) en Morgan Freeman in Unforgiven

Op donderdag 22 april geeft Leb i Sol, een van de meest populaire muziekgroepen uit het voormalige Joegoslavië, een concert in Paradiso. De band bestaat al achttien jaar, heeft dertien platen uitgebracht en wordt in de kritieken omschreven als 'jazzrock vermengd met Macedonische folk'. Vooral leadgitarist Vlatko Stefanovski staat internationaal te boek als een virtuoos musicus. Voorafgaand aan het concert spreekt Dragan Klaic, directeur van het Theater Instituut Nederland, over de rol die cultuur kan spelen bij het herstellen van de vrede in ex-Joegoslavië. De opbrengst van het geheel gaat naar een fonds ter oprichting van een Summer School of Balkan Studies and Humanities. Cursussen aan deze school zullen worden aangeboden aan studenten uit alle delen van het voormalige Joegoslavië en moeten een tegenwicht bieden tegen de intolerantie die zelfs tot in de academische wereld is doorgedrongen. De summer-school moet in 1994 van start gaan. (DR)

Het Westen wordt langzaam ondergraven en De Held krijgt te maken met een identiteitscrisis. Voorlopig blijft hij echter een held die in een stadje met een corrupte sheriff orde op zaken stelt en aan het eind van de film eenzaam verder trekt, meestal nagekeken door de jonge weduwe die verliefd op hem werd. In de jaren zestig ontstond het probleem dat aan het western-verhaal weinig meer viel toe te voegen zonder in herhalingen te vervallen. Het genre dreigde langzaam dood te bloeden. Nieuwe verhaalelementen werden gevonden in het werk van de Japanse regisseur Akira Kurosawa, van wie drie films als western opnieuw verfilmd werden. The magnificent seven van John Sturges (1960) is een remake van The seven samourai uit 1954. Een nieuwe western-held deed zijn intrede: de professionele gunfighter die zich cynisch boven de wet stelt. Deze held ontwikkelde zich in de zogenaamde spaghetti-westerns tot een persiflage op de traditionele westemheld. In For afistfull of dollars van Sergio Leone - overigens een remake van Kurosawa's Yojimbo - speelt Clint Eastwood zijn eerste grote rol, na jaren lang in de televisieserie Rawhide het vak van cowboy geleerd te hebben.

Dirty Harry Naast het nieuwe heldentype valt in de western uit de zestiger jaren vooral de uitbreiding in tijd en ruimte op. De western-periode strekt zich nu uit tot het begin van de twintigste eeuw: in The ballad of Cable Hogue van Sam Peckinpah wordt de held - oud en eenzaam - overreden door de eerste auto die het dorp binnennjdt. De ruimtelijke grenzen van de western strekken zich steeds zuidelijker tot in Mexico uit en met deze verplaatsing doet ook de Mexicaanse revolutie zijn intrede. Het terrein voor sociaal-politieke stellingnames ligt open en de western verliest zijn 'rechtse' karakter. Sam Peckinpah wilde met The wild bunch (1969) het slechte geweten van de Verenigde Staten verbeelden. Naast Peckinpah moeten vooral Monte Helman en Robert Altman genoemd worden als regisseurs die de Amerikanen definitief uit hun droom hielpen. Vanaf de zestiger jaren lijken

traditionele westerns dan ook nog slechts een anachronisme. Tot de terugkeer van cowboy Clint Eastwood als regisseur. Eastwood maakt al jaren films, maar werd lange tijd niet serieus genomen. Dat had waarschijnlijk vooral met zijn Dirty Harry-imago te maken. Over Dirty Harry van Don Siegel uit 1972 schreef filmcritica Pauline Kael dat 'dit soort politiefilms altijd al een hoog gehalte aan fascisme bevat, wat nu eindelijk aan de oppervlakte is gekomen'. Toen Clint Eastwood ook nog burgemeester werd van het plaatsje Carmel, leek hem helemaal een Reagan-loopbaan beschoren. Pas met de Charlie Parker-biografie Bird uit 1988 wist hij zich bij de critici te rehabiliteren. Vorige week werd hij definitief opgenomen in de galerij der onsterflijken met vier Oscars voor zijn meest recente film Unforgiven, waaronder die voor de beste film en voor de beste regisseur. Zo'n tien jaar geleden was de naam van Clint Eastwood nog de grootste vloek die tijdens een vergadering van het Filmhuis kon vallen, deze week is Unforgiven op Uilenstede te zien.

Vernieuwend In Unforgiven speelt Eastwood de vroegere premiejager William Munny, die zich onder invloed van zijn vrouw van de drank en het geweld heeft afgekeerd en een eerlijk leven is gaan leiden. Vrouwlief is inmiddels gestorven en samen met zoon en dochter woont hij op een armoedig boerderijtje, waar een paar zieke varkens de enige bron van inkomsten zijn. Dan komt The Shofield Kid langs, een jonge premiejager die als het erop aankomt halfblind blijkt te zijn. Hij heeft gehoord dat een aantal prostituees in het stadje Big Whisky een prijs gezet heeft op het hoofd van twee cowboys, die een van hen mishandelden. Samen met een vroegere vriend van Munny gaan ze gedrieën op pad. De premiejager Engelse Bob is hun - vergezeld van zijn biograaf! - net voor, maar wordt door de sheriff bloedig de stad weer uitgewerkt. Ook Murmy krijgt een aframmeling, maar neemt wraak, met excuses aan zijn overleden vrouw. Een Oscar wordt doorgaans niet uit-

gereikt aan de meest vernieuwende film van het jaar, en vernieuwend is dan ook niet de omschrijving voor Unforgiven. Alle in het begin van dit artikel genoemde basistegenstellingen van de western komen in de film terug, net als het Lucky Luke-einde van de held die aan de horizon verdwijnt. Ook de verhaalelementen m Unforgiven die het genre lijken te relativeren, hebben we al vaker gezien: in Rtde the high country van Peckinpah is een revolverheld net als The Shofield Kid hard aan een bril toe en in The shooting van Helman kruipt Jack Nicholson net als William Munny door de modder. Zelfs het personage van de schrijver die de westemmythe in stand probeert te houden is niet origineel: ook in Buffalo Bill and the Indians van Altman komt zo'n figuur voor en Billy the Kid wordt in de gelijknamige film van Arthur Penn geconfronteerd met zijn eigen mythe als strip-personage.

Westernclichés Wat Unforgiven tot een goede film maakt, is de manier waarop Eastwood alle westernclichés in een prachtig verhaal weet samen te vatten en tegelijkertijd op losse schroeven zet. Weliswaar weten we sinds Peckinpah dat geweld geen lolletje is, maar aan de esthetiek van de prachtig van het dak vallende doden in The wild bunch voegt Eastwood het totaal gebrek aan heroïek toe van de man die zittend op de plee domweg wordt neergeknald. Opvallend is de rol die de vrouwen in Unforgiven spelen. Sterke vrouwen komen in de westerngeschiedenis soms voor, Joan Crawford in Johnny Guitar van Nicholas Ray is een prachtig voorbeeld. Het gaat dan echter altijd om vrouwen die even de baas mogen zijn, maar uiteindelijk toch in de armen van een cowboy hun bestemming vinden. De prostituees van Big Whisky besluiten - tegen de wil van alle mannen in de stad - een premiejager in te huren en blijven bij hun beslissing. Niet dat ze verder zoveel in de melk te brokkelen hebben, want uiteindelijk moet William Munny de zaken alleen opknappen. Maar iets in hun personages zegt me dat Clint Eastwood de afgelopen twintig jaar toch wel wat geleerd heeft. De held is mens geworden.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen