Ad Valvas 1992-1993 - pagina 397

PAGINA 7

AD VALVAS 1 8 MAART 1 9 9 3 I

God kwam met een mannetjesvliegtuig Zendingswerker Jan Godschalk: 'De boodschap die je brengt is niet de boodschap die de bevolking hoort' Sinds de komst van zendingswerkers is de cultuur van de be rgvolke n op het Indone sische e iland Irian Jaya in verandering. Met God kwam namelijk ook het moderne leven. "Soms had dat rampzalige gevolgen", zegt zendingswerker Jan Godschalk die vandaag promoveert op een cultureel­antropologisch onderzoek naar één bergvolk, de Me k.

­*

­

•

ivr*

^•1

Godschalk (met pet) tussen de Mek in het Sela-dal Erno Eskens In 1930 zagen de Mek, bewoners van het Sela­dal op het Indonesische eiland Irian Jaya, een brommend dmg in de lucht. Het kwam uit de bergen, cirkelde wat over de angstige hoofden, en leek vervolgens onder te gaan in de bergach­ tige aarde. D e pygmee­achtige Mek concludeerden dat het een splinter van de oerboom was; de boom die ooit fier oprees uit de onderwereld om mensen te baren uit haar herfstbladeren. H o e ­ wel de oerboom al lang geleden weer was ondergedoken in de onderwereld, zwierf klaarblijkelijk nog een houtsplin­ ter van de boom door de lucht. Die spl­ inter, zo begrepen de Mek even later, was een nieuw mensensoort: het vlieg­ tuig. Het eerste vliegtuig, met de Nederland­ se vlag op haar vleugels, was van het mannelijk geslacht. Het jaagde, volgens de Mek althans, op varkens om die aan het vrouwtjesvliegtuig te voeren. Het mannetjesvliegtuig bleek ook erg slim. Het kon doodzieke mensen wegvoeren en gezond terugbrengen. Bovendien zaten er blanke, uit de onderwereld af­ komstige, mensen in haar buik. Deze blanken brachten bruikbare goederen. Goederen waardoor de wereld van de Mek voorgoed veranderde. "Het verhaal over het eerste vliegtuig heeft iets komisch", zegt jurist, theo­ loog en cultureel­antropoloog Jan God­ schalk die vandaag promoveert op een onderzoek naar de veranderende cul­ tuur van de Mek. "Toch was het heel logisch dat men vanuit de bestaande re­ ligie naar het vliegtuig keek." De Mek zagen de blanke zendingswer­ kers aanvankelijk als boodschappers uit de onderwereld. H u n vliegtuigen kwa­ men immers te voorschijn uit de aarde, de glazen ramen die zij meenamen weerspiegelden onderaardse geesten en ook welvaart van de blanken duidde op het rijke bestaan in het onderaardse hiernamaals. D e Mek dachten dat, na de blanken, ook hun voorouders uit de onderwereld te voorschijn zouden komen. De door hen meegebrachte welvaart moest de armoede, die plotse­ ling opviel door de komst van de blan­ ken, verdrijven.

Zending Toen Godschalk in 1980 als zendings­ werker naar het Sela­dal kwam, waren

de Mek al overtuigd dat blanken gewo­ ne mensen waren. De mythevorming rond de vliegtuigen was ook voorbij. In het Westen was weinig bekend over de Mek. H u n cultuur was nooit systema­ tisch bestudeerd. Via de kerk had God­ schalk wel vernomen dat een eerste po­ ging tot evangelisatie van de Mek was mislukt. Een paar Indonesische zen­ dingswerkers die het geloof al te radi­ caal wilden opleggen, moesten per heli­ kopter worden ontzet uit hun omsingel­ de missiepost. Niet afgeschrikt door de verhalen nam Godschalk samen met zijn vrouw en twee jonge kinderen intrek in de missie­ post. Hij ging een voorzichtige koers varen: het geloof uitdragen, maar met opleggen. Tegelijkertijd deed hij weten­ schappelijk onderzoek naar de cultuur van de Mek. "De strategie werkte", ver­ telt Godschalk, "en de Mek waren ui­ termate vriendelijk tegen ons. Wij zijn dan ook nooit bang geweest. Onze kin­ deren speelden zelfs met de kinderen van de Mek. Z e kenden de taal van de Mek weliswaar niet, maar die kinderen vermaken zich wel. Dat ging allemaal heel plezierig." Godschalks vrouw, een verpleegkundi­ ge, startte een kleine kliniek. "De Wes­ terse geneeskunde sloeg erg aan", vol­ gens Godschalk. "Eerst keek men de kat uit de boom, maar na verloop van tijd kwamen er steeds meer mensen. Mijn vrouw heeft een paar van deze mensen getramd om zelf in de kliniek te werken."

Overwoekerd Godschalk zelf trok er op uit om de taal van de Mek in kaart te brengen. Z ijn bedoeling was om stukken uit de Bijbel te vertalen. Die vertaling kwam er ech­ ter nooit omdat Godschalk ontslag nam. Aanleiding was een ruzie die hij in 1985 kreeg met een andere zendings­ werker die ook in het Sela­dal woonde. "Ik was een van de meest progressieve zendingswerkers, terwijl die andere man heel conservatief was. Hij wilde wegen en bruggen bouwen en landings­ banen aanleggen. Ik merkte dat de be­ volking er het nut niet van inzag. D e mensen waren er alleen voor te porren omdat ze voor het werk betaald kregen. Ik vermoedde daarom dat de infrast­ ructuur op den duur zou vervallen, als het geld zou ophouden. Later bleek dat ik gelijk had. Bijna alles is nu ingezakt

en overwoekerd. Het was verstandiger geweest om de Mek, die nooit buiten h u n eigen dal kwamen, eerst iets van de wereld om hen heen te leren. D e nood­ zaak van een goede infrastructuur was hen dan vanzelf wel duidelijk gewor­ den." Twee jaar na zijn ontslag keerde God­ schalk terug m het Sela­dal om zijn stu­ die voort te zetten. Voor zijn weten­ schappelijk werk werd hij ondersteund door het Nederlandse ministerie van ontwikkelingssamenwerking en een In­ donesische universiteit. Godschalk keek met name in hoeverre de religie in het Sela­dal trekjes van een zogenaamde 'cargo­cult' vertoont. "Cargo-cults zijn heilsbewegingen", legt Godschalk uit. "Je komt ze over de hele wereld tegen. D e aanhangers van heilsbewegingen denken dat er grote dingen gaan gebeu­ ren in de toekomst. Een belangrijke ge­ dachte daarbij is dat de voorouders in grote welvaart terugkeren. Die welvaart wordt gelijk gesteld met het hoogste heil. Die gedachte vind je ook bij de Mek. Z e geloven weliswaar niet meer dat de blanken uit de onderwereld komen, maar door de blanken weten ze dat er rijkdom bestaat. Z e zoeken nu naar de sleutel om daar bij te komen." Godschalk merkte dat de honger naar welvaart bij de Mek bepalend is voor manier waarop het christendom wordt ontvangen. "De boodschap van het evangelie wordt in termen van de ko­ mende welvaart geïnterpreteerd. D e Mek bouwen een eigen vorm van chris­ tendom op de fundamenten van hun oude geloof. Het heil wordt daarbij op een materiele manier geïnterpreteerd. Ik vind dat jammer, want ik betwijfel of dit het christendom is dat in de Bijbel wordt geleerd. De Mek bekeren zich wel en doen dat ook heel oprecht, maar zelfs de 'bekeerden' hebben vaak alleen h u n oude geloof een beetje aangepast. Ze blijven bijvoorbeeld allerlei gebrui­ ken toepassen die niet bij het christen­ dom horen." Als zendingswerker wil Godschalk na­ tuurlijk dat alle Mek echte christenen worden, maar hij erkent dat de intro­ ductie van het nieuwe geloof ook nade­ lige kanten heeft: met het christendom komt namelijk ook de Westerse cultuur. "Men gaat nu bijvoorbeeld t­shirts dra­ gen. N u moet je weten dat er in de berglanden ongeveer vier keer zoveel regen valt als in Nederland. Het regent

bijna iedere middag. Vroeger ging men met het ontblote bovenlijf bij het vuur zitten en was men heel snel droog. In die t­shirts blijven de mensen langer nat, ze lopen daardoor eerder ziekten op. Maar men draagt ze omdat de Wes­ terse levensstijl een ideaal is."

Imitatie Volgens Godschalk functioneert de zendingswerker indirect als een soort voorbeeldfiguur voor de Mek. De Indo­ nesische zendingswerkers nemen de le­ vensstijl van de blanke zendingswerkers over. D e Mek op hun beurt imiteren de Indonesische zendingswerkers. Op den duur kan de imitatie van de Westerse levensstijl rampzalige gevolgen hebben, vreest Godschalk. "Sommige Mek gaan nu in gezinsverband wonen, net als de westerlingen, maar zonder anti­concep­ tiemiddelen. Een gevolg is dat de kin­ deren sneller achter elkaar worden ge­ boren. Z e moeten daardoor eerder van de borst om plaats te maken voor een volgend kmd. Dat kon nog wel eens problemen geven voor de gezondheid van die kinderen. Een groter probleem IS dat de bevolking als geheel sterk gaat toenemen. De traditionele vormen van infanticide ­ de Mek gooien baby's waarvoor geen voedsel is meestal in de rivier ­ verdwijnen en de mensen blij­ ven bovendien langer leven door bete­ re. Westerse gezondheidsvoorzieningen. Er komt natuurlijk niet meer land­ bouwgrond bij om al die monden te voeden. In andere gebieden waar al lan­ ger sprake is van Westerse invloeden, is nu een voedseltekort."

Geen paradijs Zou het dan niet beter zijn om de zen­ ding te stoppen en de mensen te behoe­ den voor het dreigende onheil uit het Westen? "Nee, dat denk ik niet", reageert God­ schalk. "Ook deze mensen worden na­ melijk onherroepelijk deel van de grote­ re wereld. Daar kunnen noch zendings­ werkers, noch antropologen iets aan doen. D e Mek weten nu dat er meer is. Meer dan dat hun voorouders kenden. Ze hebben vliegtuigen en helikopters gezien. Ik geloof met dat het redelijk is om hen nu alsnog af te schermen van die nieuwe wereld. Dat kan gewoon niet. En waarom zouden wij wel de voordelen mogen hebben van de m o ­ derne cultuur en zij niet? Het is heus

geen paradijs in het Sela­dal. Als je nu de Mekbevolking in kaart brengt, merk je bijvoorbeeld dat er zelden drie gene­ raties tegelijkertijd leven. Alle grootou­ ders zijn al overleden, men wordt er ge­ middeld vijftig jaar. Dat heeft te maken met het harde leven en onhygiënische toestanden. Als je in de dorpen van de Mek rondloopt, dan hangt er een enor­ me stank. Alle rommel wordt gewoon de deur uitgegooid en er lopen overal varkens rond de huizen. Als je dat ziet, dan wil je de mensen een alternatief bieden." Godschalk vindt echter dat het Wester­ se alternatief met moet worden opge­ drongen. Helaas gebeurt dit op het ogenblik nog wel. "De Indonesiërs in Jakarta proberen de modernisering van bovenaf op te leggen. De bergvolken in Irian Jaya worden gedwongen hun eigen ideeën op te geven. D e Indone­ siërs vinden die eigen ideeën namelijk pnmitief en barbaars. Iedereen moet volgens hen leven zoals men in Jakarta leeft." De bestuurders in Jakarta erkennen vijf grote religies: de islam, het boeddhis­ me, het hindoeïsme, het rooms­katholi­ cisme en het protestantisme. De berg­ volken mogen bij de opgelegde moder­ nisering kiezen tussen de vijf. Het bin­ nenland van Irian Jaya ­ normaal ge­ sproken wegens vermeend terrorisme afgesloten voor bezoekers ­ is daarom wel toegankelijk voor zendingswerkers. "Als zendingswerkers hebben wij bewe­ gingsvrijheid, want de religie die wij uitdragen wordt geaccepteerd. Als christen ben ik daar blij mee. Ik kan ermee instemmen als mensen van reli­ gie veranderen en christen worden, maar ik heb wel mijn kanttekeningen bij de manier waarop de traditionele culturen aan de kant worden gescho­ ven. De mensen moeten h u n eigen cul­ tuur niet zomaar stopzetten." Hoewel Godschalk zich bewust is dat hij als zendingswerker een schakeltje is in het modemiseringsplan van Jakarta, gelooft hij dat de zending op zichzelf een goede zaak is. "Er staat in de Bij­ bel: als christen moet je getuigen van je geloof. Je moet het uitdragen, maar niet opleggen. Je moet de mensen in kennis stellen van het bestaan van het christen­ dom." Godschalk, Jan A Se la Valley An ethnography of a Mek sooWty in the eastern highlands. Irian Jaya, Indo­ nesia ISBN 90 72 980 99 9

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen