Ad Valvas 1992-1993 - pagina 523

AD VALVAS 1 0 JUNI 1 9 9 3

PAGINA 5

Het calvinisme als wegbereider van revoluties Anne Pek Peren zijn geen appels en pausen geen ayatoUa's. Toch is het heel verleidelijk een vergelijking te maken tussen de beloning die Sixtus V in 1586 uitloofde voor degene Frangois Hotman zou vermoorden en de enorme sommen geld die Khomeini in 1989 op het hoofd van Salman Rushdie zette. Salman Rushdie kent iedereen. Maar zoho the heil is Francois Hotman? En waarmee haalde hij zich een fatwa van de paus op de hals? Het antwoord op beide vragen geeft jurist J.W. Sap in zijn donderdag 10 juni te verdedigen proefschrift Wegbereiders der revolutie. Calvinisme en de stnjd om de democratische rechtsstaat. Francois Hotman (1524-1590) was een Franse edelman van katholieke huize. Zi)n vader was raadsheer in het Parijse parlement en in die hoedanigheid medeverantwoordelijk voor de berechting van ketters. Zoonlief werd geacht in pa's voetsporen te treden en studeerde dan ook braaf Rechten. Hij ontpopte zich daarbij als een briljante geest. Al op tweeëntwintigjarige leeftijd werd hij privaatdocent aan de Panjse universiteit. Helaas wüde Hotman junior niet deugen. Hij voelde zich namelijk aangetrokken tot de nieuwe evangelische leer. En opvliegend als hij was stak hij zijn verontwaardiging over de vervolging van de hugenoten niet onder stoelen of banken. Aangezien zijn vader een van de vervolgers was, brak Frangois met zijn familie en nam hij de benen naar Lyon. Pa zat hem echter op de hielen en in 1548 moest hij de wijk nemen naar Geneve. Daar werd hij medewerker van Calvijn en publiceerde hij felle geschriften tegen de tirannie van de rooms-katholieke kerk.

De betiteling 'calvinist' is zelden als compliment bedoeld. Calvinisten gaan door voor dorre, autoritaire mensen. Dat de moderne maatschappij heel wat aan het calvinisme te danken heeft, blijkt uit het proefschrift van J.W. Sap. Vrijheid van meningsuiting, scheiding van kerk en Staat, gewetensvrijheid; zonder het calvinisme was er misschien geen sprake van geweest.

Schandaalrottian

Bloedbruiloft In Frankrijk verhevigde ondertussen de vervolging van de hugenoten. Er brak een burgeroorlog uit en de jonge Hotman kwam tot het besef dat zijn godsdienstige keuze hem ook voor politieke keuzes zou stellen. Hij ging die keuzes niet uit de weg en weigerde evenmin zijn principes desnoods met geweld te verdedigen. Zo raakte hij betrokken bij verschillende hugenootse samenzweringen. Aanvankelijk richtte hij zich daarin alleen tegen de katholieke adviseurs van de koning en niet tegen de Franse koning zelf; die was ook in hugenootse ogen nog steeds onschendbaar. Daar kwam na 24 augustus 1572, de Bartholomeusnacht, verandering in. Onder toeziend oog van koning Karel IX werden die nacht duizenden hugenootse bruiloftsgasten afgeslacht. Hoe kon men een tiran die zo'n massamoord op zijn geweten had nog als de rechtmatige koning accepteren? Een jaar na de bloedbruiloft verscheen Hotmans traktaat Franco-Galha, waarin hij pleitte voor een niet-erfelijk kroon. Frankrijk moest terugkeren

laten inspireren. De Amerikaanse onafhankelijkheidsverklaring (1776) en de Franse verklaring van de rechten van de mens en de burger (1789) zijn daardoor indirect ook dank verschuldigd aan deze zestiende-eeuwse denkers. Want beide mijlpalen in de moderne geschiedenis zijn voor een groot deel gefundeerd op Lockes ideeëngoed.

Dankzij het Calvinisme was de Franse Revolutie mogelijk naar de 'oorspronkelijke constitutie', de constitutie van de oude Galliërs die van tijd tot tijd in volksvergaderingen een nieuwe koning aanwezen. Een revolutionair concept. Al met al maakte Hotman zich dus bijzonder impopulair in katholieke kringen. Reden voor een pauselijk fatwa was dat echter nog niet. Wat Sixtus V tot het uitloven van tweeduizend kronen voor de moord op Hotman bracht, was het boek dat deze in 1586 schreef in reactie op Sixtus' inmenging in de Franse troonopvolging. 'Stomme koekoek' noemde Hotman de paus daarin, en 'antichrist'. Dat liet Sixtus niet op zich zitten. De bejaarde Hotman moest voor de zoveelste keer de benen nemen. Het werd zijn laatste vlucht. Begin 1590 stierf hij uitgeput en berooid in

Toevallig kwam ik drie maanden geleden een staatssecretaris tegen die me in de marge van een wat formeler gesprek toevertrouwde: "Je begrijpt, mijn aandelen Den Haag zijn de laatste tijd fors gestegen." Het was de dag waarop hij het zoveelste plan behendig door de strot van het CDA wrong en hij zei het met een zeker ontzag: zowel voor zichzelf als voor wat hem nog te wachten zou staan. En warempel: de afgelopen dagen kwamen de media en de PvdA woorden te kort om de kwaliteit, het talent, de deskundigheid en het politieke vernuft van de nieuwe staatssecretaris van Sociale Zaken te beschrijven. 'Wonderboy' in de Volkskrant was nog het mooiste, te meer omdat in één moeite door ook de opvolger van Wallage, Razende Roel in 't Veld, eveneens die titel kreeg aangemeten. In de krant heette het ovengens 'wonder boys', met spatie, en het stukje stond met zo'n beetje lullig op pagina 27, nee, frontaal op de voorpagina, groter nog dan Bosnië en Duitsland samen. ' T is wat voorbarig, denk ik: hadden ze de verslaggever voor deze ene keer niet even toestemming kunnen geven om in het archief van Joop den Uyl het mapje 'voormalige wonder boys' in te zien? Als ik het goed begrijp zit de voormalige won-

Uit: de Franse Revolutie Otto Rake

Basel. Dat Sap in zijn proefschrift over de relatie tussen calvinisme en democratisering zoveel aandacht besteedt aan deze relatief onbekende rechtsgeleerde, is niet zonder reden. Hotmans werk werd de voedingsbodem voor de rationalistische politieke theorieën van de zeventiende en de achttiende eeuw. Het idee van een sociaal contract tussen vorst en volk, het concept van de rechtsstaat en van de individuele vrijheid - het was allemaal in beginsel al in Hotmans werk aanwezig. De invloed van Hotman en zijn geestverwanten - monarchomachen werden ze later genoemd, vorstenbestrijders - bleef niet beperkt tot Frankrijk en Zwitserland. Hotmans leer van de rechtvaardige opstand tegen tirannieke alleenheersers leverde scherpe mu-

Ben Rogmans

W o n d e r boys derboy Jo Ritzen daar nu in: hij is een paar klassen teruggezet. Wij van de universiteiten krijgen te maken met Roel. Dat wordt oppassen geblazen, met Roel, want Roel weet alles van de universiteiten, hij kent alle trucs en weet precies waar nog bezuinigd kan worden. In de tijd dat hij nog directeur-generaal Hoger Onderwijs was, had In 't Veld een auto met

nitie voor de Nederlandse opstand tegen het Spaanse gezag. In Engeland verwees de puritein John Milton naar de contractsgedachte van de monarchomachen om de terechtstelling van de katholieke Karel I in 1649 te verdedigen. That man of blood had door de wrede vervolging van zijn tegenstanders imniers het verbond met zijn volk verbroken. Ruim dertig jaar na de dood van Karel I knutselde een volgende generatie Engelse puriteinen aan een complot tegen Karel II. De samenzwering lekte uit. Een van de mannen die daarop hals over kop naar Nederland moest vluchten, was filosoof en politicus John Locke. Locke had zich voor zijn theorieën over de menselijke vrijheidsrechten en de deling der machten sterk door de monarchomachen

chauffeur. Die mocht-ie houden toen hij daarna crisismanager bij studiefinanciering in Groningen werd. Aan het eind van de week werd de vermoeide-hardwerkende manager teruggebracht naar de Randstad. Onderweg controleerde hij per autotelefoon nog wat studenten op uitwonendheid in verband met de studiebeurzenfiraude. Dat is Roel ten voeten uit: niet te beroerd om zelf even het stoepje schoon te vegen. Roel weet ook alles van bijklussende hoogleraren: naar verluidt lag zijn eigen dagprijs voor bijeenkomsten m het groene lover met andere vermoeide-hardwerkende managers boven de tien mille en zelfs voor een interview met het studentenblad Sum heeft hij ooit geld gevraagd. Roel is een beetje uit de hoogte, hij is lang, praat nogal bekakt en kan vreselijk zijn wenkbrauwen optrekken als iemand in zijn omgeving iets doms zegt, althans iets dat Roel dom vindt. Soms draait-ie zich om en loopt-ie weg, midden in een gesprek: niet interessant genoeg. Het lijkt me een leuke man voor een kamerdebat: z'n ouwe baas, Deetman, zal hem regelmatig tot de orde moeten roepen: jasje aan Roel, meer respekt voor de Kamer Roel, antwoord geven op vragen Roel, niet schreeuwen, niet schelden, verschijnen als de Kamer dat wil.

De reformatie was al met al de bakermat van de moderne democratische rechtsstaat. Een feit om trots op te zijn. Toch trokken veel gereformeerden in de negentiende eeuw bleek weg wanneer men hen op de banden tussen het calvinisme en de Franse revolutie wees. Die ongelovige furie een dochter van Calvijn? De orthodoxe staatsman Groen van Prinsterer (1801-1876) zag in het bestrijden van de geest van 1789 zelfs zijn levenswerk. Lag aan de revolutie niet het abjecte idee ten grondslag dat het niet God maar de mens was die de wereld vorm moest geven? Volkssoevereiniteit klonk Groen eveneens als een vloek in de oren. Wanneer de macht van de meerderheid gold, werd de mens de maat van alle dingen. De meest bekende representant van de anti-revolutionaire stroming in de Nederlandse politiek is natuurlijk Abraham Kuyper (1837-1920). Hij wees het idee van de volkssoevereiniteit eveneens af als een 'diep-zondige opvatting', maar het reactionaire image dat de anti-revolutionairen daardoor kregen stond hem niet aan. Daarom trok hij een scherpe scheidslijn tussen de Franse revolutie van 1789, die volgens hem het karakter had van een ontrouwe vrouw in een schandaalroman, en de Amerikaanse revolutie van 1776 met haar karakter van stille, puriteinse huismoeder. De perverse abstracties van de Fransen hadden in zijn optiek niets met het calvinisme van doen. Amerika daarentegen was hèt voorbeeld van een naar calvinistische principes ingerichte natie. Een land van burgerlijke vrijheden en burgerzin. De Nederlandse stemgerechtigden hoefden maar naar Amerika te kijken om te weten dat een regering van anti-revolutionairen slechts goed kon doen. Knap geredeneerd van Ku3?per, maar er klopt niets van; want de link tussen de Amerikaanse vrijheidsoorlog en de Franse revolutie is even onmiskenbaar als die tussen de Franse hugenotenoorlogen, de Nederlandse opstand en de Puriteinse revolutie in Engeland. Dat is na vierhonderd dichtbeschreven pagina's Saps belangrijkste conclusie. Daarmee lijkt zijn hele, gedegen proefschrift uiteindelijk slechts bedoeld als polemiek tegen de grondlegger van de Vrije Universiteit.

Sap, J W Wegbereiders der revolutie Calvinisme en de strijd om de democratische rechtsstaat Groningen, Wolters Noordhoff, 1993 ISBN 90 0 1 77640 X 89 gulden

Net als Wallage zal 'wonder boy' Roel wel ontploffen van de dadendrang. Het wordt dus uitkijken, het komende jaar. Als het aan Roel ligt zullen de universiteiten er stevig van langs krijgen. Gelukkig duurt het een flinke tijd voordat plannen zijn omgezet in ontwerp-wetgeving, en die - na behandeling - m concrete maatregelen, dus hoe groot de dadendrang ook is: tussen droom en daad ... Intussen is het wel aardig om het verschil tussen Roel en Ritzen te zien. Ritzen is aardig, vindt dat hij gelijk heeft en probeert het van de ander te krijgen. Roel neemt gewoon gelijk. Ritzen debatteert, Roel polemiseert. Ritzen houdt ruimte voor de twijfel, Roel verkondigt de zaken met een aan beledigende arrogantie grenzend aplomb. Ik heb al menige zaal plat zien vallen als Roel had gesproken: niemand durfde nog iets te zeggen. Roel heeft charisma. Wat ik je brom: zijn aandelen Den Haag zullen de komende tijd flink stijgen. In welk archiefmapje hij daarna terecht komt, wachten we nog even af.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen