Ad Valvas 1992-1993 - pagina 261

AD VALVAS 17 DECEMBER 1 9 9 2

H.E.S. Woldring

Is het universitaire onderwijs gericht op het vormen van intellectuelen? Mis­ schien dat velen geneigd zijn deze vraag bevestigend te beantwoorden. O ja? Kun je dan in een studie van vier jaar intellectueel worden? Toe nou! Laat ik het nog iets uitdagender formuleren. Zijn universitaire docenten intellectu­ elen? De meeste docenten doen ook wetenschappelijk onderzoek en van hen wordt verwacht dat zij artikelen publi­ ceren in vooraanstaande tijdschriften en lezingen houden op internationale con­ ferenties. Die wetenschappelijke presta­ ties zijn pas in tel als ze door vakgeno­ ten gunstig worden beoordeeld. Artike­ len in een dagblad, mee doen in een radio­ of televisie­uitzending en andere activiteiten op het terrein van maat­ schappelijke dienstverlening zijn wel aardig, maar hebben wetenschappelijk geen gewicht. Het ideaal van de Ver­ lichting viert in de universitaire wereld hoogtij: rede, waarheid en vooruitgang van vakspecialistische kennis. Prachtig toch? Zo gezien vormen wetenschappers een echte elite; ze vormen de mtelligentsia. Dit woord komt van het Russische intelhgentsija, dat in de vorige eeuw werd gebruikt ter aanduiding van een groep denkers die zich kritisch opstelde tegen­ over het tsaristische regime. In en bui­ ten R usland heeft intelligentsia de bete­ kenis gekregen van: een groep maat­ schappelijk en politiek geëngageerde en op verandenngen gerichte intellectu­ elen. Met deze omschrijving voor ogen kun­ nen we ten minste twee zaken constate­ ren. Ten eerste zijn er natuurlijk veel meer mensen dan alleen maar weten­ schappers die tot de intelligentsia beho­ ren. Ik denk aan geëngageerde, kriti­ sche, op veranderingen gerichte kunste­ naars, literatoren, columnisten, zaken­ mensen en wellicht ook wel enkele poli­ tici. Ten tweede is het zo dat er ook wetenschappers zijn die niet maat­ schappelijk en politiek geëngageerd zijn en die niet op veranderingen zijn ge­ richt. Zo te zien valt dus een aantal uni­ versitaire docenten uit de boot van de intelligentsia.

Engagement Het is niet onwaarschijnlijk dat iemand mij in de rede zou willen vallen met de vraag: "Ja maar, een wetenschapper

I PAGINA 1 1

Brengt de universiteit intellectuelen voort? mag dan maatschappelijke geëngageerd zijn, hij of zij moet toch ook een weten­ schappelijke distantie bewaren?" Deze vraag lijkt heel verstandig, al was het al­ leen maar omdat maatschappelijk enga­ gement ook bij niet­wetenschappers voorkomt. Wetenschappers behoren niet als jonge honden achter elke maat­ schappelijke actie aan te hollen. Zij be­ horen hun theoneën en methoden van onderzoek te kennen; die kennis be­ paalt hun eigenlijke werk. Zo zit het dus: enerzijds maatschappelijk engage­ ment en anderzijds wetenschappelijke distantie. Toch zou ik de volgende oefening van hersengymnastiek willen proberen: we­ tenschappelijk engagement en maat­ schappelijke distantie. Zou dat ook kunnen? Wetenschappelijk engagement betekent dat wetenschappers betrokken zijn bij een specifieke stijl van werken; ze zijn betrokken bij theorieën, methoden en ook bij ideeën over hun werk en over wat in de kringen van hun collega's leeft. Ze ventileren die ideeën tijdens colleges, vergaderingen en gesprekken. Als zodanig zijn zij transporteurs van ideeën. Maatschappelijke distantie kan voor wetenschappers ook opgaan. Zij zijn niet zo betrokken bij de maatschap­ pij, dat ze allerlei opinies maar overne­ men en elke actie steunen. Integendeel, zij houden juist gangbare opvattingen tegen het hcht ten einde die kritisch te ondervragen. Ik blijf dus bij mijn mening, dat intelli­ gentsia betrekking heeft op maatschap­ pelijk en politiek geëngageerde, kriti­ sche en op veranderingen gerichte intel­ lectuelen. Een aantal wetenschappers zal dus wel uit de boot blijven vallen. Bovendien noemde ik enkele catego­ rieën mensen, die niet tot de weten­ schappers gerekend worden en die toch tot de intellectuelen behoren. Daarom is het woord intelligentsia niet toerei­

Is een docent aan de universiteit een intellectueei? Kan een zal(enman tot de intelligentsia gerekend worden? Een reflectie over de veranderde en de veranderende rol van de intellectueel in onze samenleving naar aanleiding van het verschijnen van het boek De rol van de intellectueel.

kend ter aanduiding van de intellectu­ elen. Intelligentsia suggereert te veel een herkenbare categorie mensen, en in de vorige eeuw was die groep ook be­ trekkelijk gemakkelijk aan te wijzen. Tegenwoordig zijn er vele groepen in­ tellectuelen. In de zakenwereld, in het bankwezen, in de maatschappelijke hulpverlening, in de gezondheidszorg, in de universiteit en in allerlei beroeps­ onderwijs, in de wereld van de commu­ nicatiemedia en noem maar op. En al die intellectuelen worden gekenmerkt door kennis, competentie en een tame­ lijk algemene maatschappelijke erken­ ning, door het spelen van een rol in het publieke debat en ook nog door het kri­ tisch aan de orde stellen van allerlei maatschappelijke en politieke kwesties. Het gaat in een democratische samen­ leving niet meer hoofdzakelijk om de maatschappelijke positie die intellectu­ elen innemen, maar vooral om de rol

en de functie die zij vervullen. In de moderne, democratische samenleving, die ook een informatiesamenleving is, zijn steeds meer mensen dragers van kennis; kennis die zij op een of andere manier doorgeven in de discussies bin­ nen bepaalde circuits en die hen er toe brengt allerlei onderwerpen aan de orde te stellen. Anders gezegd: veel mensen zijn bezig met transport van ideeën en vervullen als zodanig een intellectuele rol. Dat wil zeggen, zij vervullen die rol op het raakvlak van ideeën en praktijk. De rol van de intellectueel is iets func­ tioneels; hij/zij bevordert interactie en communicatie tussen wetenschap en beleid, tussen 'zuivere' wetenschap­ pers/vakspecialisten en beleidsmensen, tussen denkers en doeners. Intellectuelen vormen dus niet een laag, een elite, die van de rest van de samen­ leving gemakkelijk kan worden onder­ scheiden. Vergeleken met vroeger is hun rol veranderd. Zij spelen in een de­ mocratische samenleving een eigen rol, zoals andere mensen hun eigen rollen spelen. Zij zijn niet boven anderen ver­ heven; hun werk kan, evenals dat van anderen, op grond van democratische discussies worden beoordeeld. Met an­ dere woorden: intellectuelen zijn ook maar mensen.

Stimulansen en kritiek . Als de moderne, democratische samen­ leving bepalend is voor de manier van functioneren van intellectuelen, wordt die samenleving dan ook door hen beïnvloed? Elke samenleving, elke orga­ nisatie, elke tussenmenselijke relatie heeft regelmatig stimulansen en kritiek nodig. Zonder vernieuwing en kritiek kan de samenleving en ook de politiek niet bestaan en daartoe kunnen intel­ lectuelen een bijdrage leveren. Een democratische en pluriforme sa­ menleving impHceert niet alleen dat voortdurend gestreefd wordt naar een

consensus, maar ook en vooral dat ze strijdbaar is. Mensen en groepen moe­ ten voor hun inzichten uitkomen en (met inachtneming van de rechtsorde en haar instituties) voor die inzichten durven opkomen, ten einde een leefba­ re en humane samenleving m stand te houden of tot stand te brengen — ook voor minderheden. Tot de vitalisering en vernieuwing van die strijdbare de­ mocratische samenleving kunnen intel­ lectuelen hun bijdragen leveren. En zo zien we intellectuelen werkzaam in de milieubeweging, in organisaties die op­ komen voor mensenrechten, in politie­ ke partijen en in de vakbeweging. Die intellectuelen weten van wanten; ze hebben gespecialiseerde kermis van zaken.

Uitdaging Intellectuelen en toch ook specialisten? Ja, niet elke specialist speelt een intel­ lectuele rol, maar iemand die een intel­ lectuele rol vervult moet wel gespeciali­ seerde kennis hebben. De relatie tussen intellectueel en specialist is gecompli­ ceerd en een maatschappelijk pro­ bleem. Ook een uitdaging voor de uni­ versiteit. Hoe mensen op te leiden voor maatschappelijke functies, waarin zij genoeg gespecialiseerde kennis hebben, zonder als vakidioten op te gaan m hun specialismen, en waann zij ook als transporteurs van ideeën de rol van in­ tellectueel kunnen vervullen? Met deze vraag is ook aan de orde gesteld de ver­ houding tussen functionele en substan­ tiële rationaliteit, zoals onder anderen door Karl Mannheim is beschreven. Wie over de verhouding tussen intellec­ tueel en specialist meer wil weten, kan ik het boek De rol van de intellectueel aanraden. Veel van wat ik hierboven schreef heb ik aan dat boek ontleend, maar het bevat veel meer. Filosofen, so­ ciologen en een geneeskundige hebben heel wat uit de kast gehaald aan kennis­ theorie, sociologie en cultuurfilosofie om de veranderde en veranderende rol van de intellectueel in onze tijd op­ nieuw en diepgaand te doordenken. Een kritisch en stimulerend boek.

Prof.dr. H.E.S. Woldring is hoogleraar politieke filosofie aan de v u Nauta L . de Vries G., Harbers H e a.* De rol van de in tellectueel Een discussie over distantie en betrokken held Amsterdam, Van Gennep, 1992

Actiegroep Spuugzat wil ander vrouwbeeld in reclame 'Het is maar wat je erotisch noemt! Ik vind het niet erotisch als er constant naar mijn borsten gegluurd wordt' Zijn neus hangt haast tussen haar borsten. Ze straalt. Ze steekt een Gauloise op. "Dat bedoelen we nou", zegt een van de presentatrices. "Hij krijgt je borsten, jij je sigaret. Wal-ge-lijk." De dames van Spuugzat hebben er genoeg van om door de reclame als lustobject te worden afgebeeld. Sinds maart dit jaar voeren ze actie tegen seksistische advertenties. Anne Pek

Spuugzat bezette het kantoor van de Reclame Code Commissie, bekladde foute publex­billboards. En organiseert thema­avonden. Woensdagavond 9 de­ cember kwam een twintigtal belangstel­ lenden, waaronder vier mannen, bijeen in buurthuis Uilenstede voor dia's en discussie. De reclame voor Gauloises blondes kan dus niet door de beugel. Alle vrouwen zijn mooi, dom en makkelijk te krijgen ­ dat is wat deze reclame suggereert. "Ik vind de foto eigenlijk best erotisch", zegt een vrouw uit het publiek voor­ zichtig. Spuugzat briest, "'t Is maar wat je erotisch noemt! Ik vmd het niet ero­ tisch als er constant naar m'n borsten gegluurd wordt." Volgende dia. Hennes Mauritz pro­ beert haar wollen goed aan de vrouw te brengen met een in trui en legging ge­ hulde, genoeglijk over de vloer kroelen­

de brunette. Begeleidende tekst: Some like It hot. "Belachelijk! Je staart haar zo in haar kruis! Ik wil die griet niet iedere dag op weg naar m'n werk zien!" zegt de een. "Zo moeten alle vrouwen er dus uitzien. Slank en sexy", zegt een ander. "Maar zien jullie de humor van de tekst dan niet?", vraagt de dame van de Gauloises. Spuugzat briest ander­ maal.

zitting hebben. En dat zijn dan ook nog eens vijf mannen. "Mannelijke recla­ memakers beslissen dus onderling wat kan en wat niet, terwijl wij er onge­ vraagd iedere dag tegen aan moeten kij­ ken", vat Spuugzat de huidige situatie samen.

Pront

De diashow gaat verder. Schaars gekle­ de dame, borsten pront naar voren, Rectificatie leunt tegen muur; tegenover haar, de rug naar ons toe, een gespierde bink in De eerste successen hebben de actie­ aanvalshouding. "Deze reclame zet ons voerende vrouwen al binnen. De rech­ dus aan tot de aankoop van een beha ter oordeelde onlangs dat de modere­ portage Dressed to kill in Rails, het gratis met luchtkussentjes", legt de presenta­ trein­magazine van de NS, onrechtmatig trice uit. "Ja maar hoor eens!", klinkt het uit het publiek, "Deze reclame is was. In de gewraakte reportage wordt een in smaakvolle Bijenkorf­achtige kle­ niet op geile macho's gericht, maar op vrouwen die graag door zo'n griezel ding gestoken vrouw geboeid in een tegen de muur worden gezet. Ik voel kofferbak gepropt en ergens in de bos­ me daar niet door aangesproken, maar jes vermoord. Smakeloos, vond ook daarom is die reclame toch met seksis­ president Asscher van de Amsterdamse tisch?" Een aantal aanwezigen ontploft rechtbank. De eis van Blijf van m'n Lijf bijkans: "De reclame wil ons voor­ dat de protesterende vrouwen redactio­ schrijven hoe wij eruit moeten zien!" nele ruimte in Rails zouden krijgen om hun eigen standpunten uiteen te zetten, Maar de dame uit het publiek houdt koppig vol: "Jullie laten je voorschrijven werd echter niet toegewezen. In het hoe je eruit moet zien. De reclame meest recente nummer van Rails staat maakt alleen maar gebruik van de onze­ wel een rectificatie. We hebben het niet kerheid van vrouwen." Niet waar, vindt kwetsend bedoeld, schrijft de redactie, Spuugzat: "De reclame praat ons een het was een persiflage op een thriller, probleem aan." Nu ontploft de protes­ en seksistisch kan het al helemaal niet terende dame ook: "Het probleem ligt zijn want de produktie werd door een niet bij de reclame, het probleem ligt vrouw gemaakt. "Een waardeloos argu­ bij jullie." Men komt er niet uit. ment", vindt Spuugzat. Of Spuugzat wel eens heeft overwogen Om meer houvast te hebben bij het in­ actie te voeren tegen autofabrikanten dienen van een klacht tegen vrouwon­ die in damesbladen adverteren met vriendelijke reclame is Spuugzat op dit leuke rode autootjes die bij je mantel­ moment bezig om samen met het Clara pakje kleuren, vraagt de dame van de Wichmann instituut, het wetenschap­ Gauloises ­ "want dat vind ik pas ver­ pelijk instituut voor vrouwen en recht, nederend." Nee, daar heeft Spuugzat een lijst van criteria op te stellen waar­ zich nog nooit mee bezig gehouden. En aan reclame zou moeten voldoen om ook niet met de vraag of mannen niet het predikaat 'vrouwvriendelijk' te krij­ vreselijk lijden onder de mooie boys uit gen. De criteria waar op dit moment de sigarettenreclames. "We willen niet mee gewerkt wordt, zijn opgesteld door voor mannenbelangen opkomen. Sek­ de Reclame Code Commissie, waarin sisme is ons uitgangspunt." alleen mensen uit het reclamevak zélf

Een foto uit de gewraakte modereportage uit Rails, het blad voor passagiers van de NS Foto carii Hermès

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen