Ad Valvas 1993-1994 - pagina 223

I 199 \0 VALVAS 9 DECEMBER 1993

PAGINA 1 1

Ritzen heeft nu zelfs geen potjes meer .VOO

Tweede Kamer vindt wetenschapsbeleid oninteressant

Ig rlin­ oor een

Op Prinsjesdag leek het er even op dat de wetenschap stevige impulsen kreeg. Het 'S ance kabinet stak in vijf jaar ang tijd 250 miljoen aan met aardgaswinst in de h "s« 'kennisinfrastructuur' en ineii verlaagde de dat oonbelasting op kun iegel )nderzoek van of voor LOg )edrijven. Het nieuws imdd n voor het fundamentele een mnc vooral universitaire onderzoek was slecht. )e­ lin­ Dit krijgt de komende lit jaren tientallen )r hl 'en miljoenen minder, terwijl ,tel­ ook prijscompensatie ar uit opnieuw uitb lijft.

uit gedaan. "En zonder eigen budget sta je toch met lege handen", zegt KNAW­directeur Moen verbaasd. Het geringe succes van zijn wetenschapsbe­ leid heeft Ritzen voor een deel aan zich­ zelf te danken. Aan de andere kant heb­ ben de universiteiten én onderzoeks­ koepel NWO altijd zeer behendig hun autonomie verdedigd, met verwijzingen naar ideologische inmenging van de overheid. Maar of die verdedigers van de academische autonomie nu werkelijk zo trots moeten zijn, is nog de vraag.

Taboe

ken Nes de len

Minister Ritzen heeft het geringe succes van zijn wetenschapsbeleid aan zichzelf te danken.

1

'eegl i ziet Frank Steenkamp r. dan< Terwijl de ministers Ritzen en Andries­ t sne sen spreken van 'Nederland kennis­ tieb I fand', raakt ons land met zijn onder­ Het, zoeksinspanning achterop. Dat bli)kt )et­ uit een internationale vergelijking. De istregel is: om bi) te blijven moet een ;gen esters land minstens twee procent van tzich' ;ijn Bruto Binnenlands Produkt aan onderzoek besteden. I n de jaren tachtig kwam ons land (bedrijven plus over­ hn­ heid) ruim boven die norm. Maar na nd, 1988 begon de daling: van 2,3 naar 1,8 procent nu. "We zaten tegen de eredi­ s­ visie aan. N u zijn we tweede garnituur. laar Straks kunnen we ons alleen meten met Hen priekenland en Portugal", zegt woord­ van foerder H . Meijers van onderzoeksor­ gaan ganisatie Nwo. Hij overdrijft niet. Na I de grote buren heeft ook Scandinavië ons gepasseerd. En het verschil met de Belgen wordt kleiner. _ JDe onderzoeksorganisatie NWO en de . ^omnklijke Nederlandse Akademie van etenschappen (KNAW) hadden vorige Tiaand succes met h u n lobby tegen vier jrocent 'subsidiekorting' in vier jaar ijd. Bi) de universiteiten bleven de m­ ;repen (m 1995 zeker 100 miljoen) jveremd. Maar in de volgende kabi­ letspenode willen ze, aldus h u n oproep an vorige week, alsnog ruimte om hun "l"ol in de kennismaatschappij te spelen. Daartoe gaan ze nu 'de politiek' bewer­ i;en. riet is de vraag of die politiek thuis zal ;even. Want een abstract beroep op het

belang van investeringen is niet genoeg. O m politici warm te laten lopen voor redding van het universitaire onder­ zoek, draait het behalve om de vraag hoeveel, ook om de vraag welk onder­ zoek steun zal krijgen. En helaas kent juist de beantwoording van die laatste vraag in ons land een droevige historie, Natuurlijk is het met netjes om dom­ weg naar het 'nut' van fundamenteel onderzoek te vragen. Maar wel is het logisch dat een samenleving bepaalde vakgebieden of onderzoeksthema's (broeikas­effect, migratie, schone tech­ nologie) belangrijk vindt ­ en wil dat een bepaald deel van de vier miljard gulden voor onderzoek daaraan besteed wordt. I n ons land is het echter nooit gelukt die kwestie van prioriteiten in het onderzoek handig te regelen.

Sturing In andere landen is het eigen onder­ zoeksbudget van universiteiten klein en wordt er veel verdeeld via landelijke in­ stanties. Dat biedt mogelijkheden voor sturing en selectie. Bij ons gaat vanouds het meeste geld voor fundamenteel on­ derzoek direct naar de universiteiten. D e eerste minister van wetenschapsbe­ leid, dr. F.J. Trip, verzuchtte daarom al in 1975 dat de grote autonomie van de universiteiten op gespannen voet stond met elke poging tot landelijk beleid. Sinds Trip is een beleid gevoerd dat slechts de marges van de universiteit raakte. Er kwamen stimuleringspotjes om extra onderzoek van de grond te

krijgen op gebieden als bodemsanering, windenergie, materiaalkunde. Liep de subsidie af, dan was voor de universiteit de lol er vaak af Maar soms werden met langdurige steun echt nieuwe on­ derzoeksgebieden van de grond getild. Biotechnologie en micio­elektronica gelden als dure voorbeelden. Ze bewe­ zen dat wetenschapsbeleid, via de zij­ deur van stimuleringsfondsen, kan be­ staan. Maar omslachtig was het wel.

Lege handen En toen kwam in 1989 prof.dr J.M Rit­ zen. Hij zou de zaken anders aanpak­ ken. Eerst wilde hij een fors bedrag (op den duur 125 miljoen ) van de universi­ teiten naar onderzoeksfinancier NWO overhevelen. Die kon daarmee geselec­ teerde projecten betalen en zo zorgen voor beleid. Maar Ritzen schrok van boze universiteitsbestuurders, die onder meer waarschuwden voor vele gedwon­ gen ontslagen ­ en dus voor hoge wachtgeld­uitgaven. Ex it plan n u m m e r 1. Maar Ritzen bedong iets anders: universiteiten zélf zouden een selectief onderzoeksbeleid voeren, gericht op 'kwaliteit' en 'relevantie'. Over dat laat­ ste zou een dialoog met de overheid ge­ voerd worden. Een maatschappelijk discussiecircus moest de thema's aan­ dragen. En die thema's zouden de uni­ versiteiten dan oppikken. Maar hoe? Over dat 'mechanisme' heeft Ritzens directie wetenschapsbeleid twee jaar lang met universitaire bestuurders veld­ slagen uitgevochten ­ en verloren.

Bram de Hollander

Wat resteert is boterzacht: alleen als universiteiten na enkele jaren aantoon­ baar met hebben ingespeeld op bepaal­ de prioriteiten, kan in theorie hun bud­ get gekort worden. "De berg heeft een muis gebaard", verzucht directeur C. Moen van KNAW, die de strijd van een afstand gevolgd heeft. Die verzuchting past ook bij de eerste prioriteiten die Ritzen en Cohen na een eerder 'strategisch beleidsdocument' af­ gelopen september eindelijk naar voren schoven. Het gaat om: klassieke stu­ diën, kunstgeschiedenis, chronisch zie­ ken, matenalen, micro­elektronica, mi­ lieu­economie en micro­elektronica. "Dit zijn geen zwaartepunten, dit is een schijnbeweging", zegt ook de woord­ voerder van NWO beslist. Want waar zijn de argumenten, de definitie, het geld, en het draagvlak voor dit ratjetoe? En waarom werden uit een lijst van ze­ ventien juist deze zes gekozen? Ook bij de VSNU heerst verbazing. Een briefje waarin topambtenaar dr P. Tin­ demans van ow de universiteiten snel overleg vroeg over de uitvoenng, kreeg de formele reactie dat de thema's pas vastliggen na behandeling in de Kamer. Of men het aan universiteitsbestuur­ ders, NWO of KNAW vraagt, de analyse is dezelfde. Als mmister van wetenschaps­ beleid heeft Ritzen verwachtingen ge­ wekt, maar niet waargemaakt. Het de­ partement is zelfs verder van huis dan in 1989. Want de stimulenngspotjes om via de zijdeur het onderzoek te beïnvloeden, zijn grotendeels de deur

Enige discussie over de relatieve om­ vang van vakgebieden m dit land zou geen kwaad kunnen. I s het terecht dat door een histonsche toevalligheid nog steeds bijna de helft van het Nwo­bud­ get (100 miljoen gulden) besteed wordt aan fundamentele natuurkunde, of dat informatica en milieukunde na twintig jaar nog altijd als zeer karig bedeelde 'nieuwe' vakgebieden gelden? Zulke discussies hebben de belangenbeharti­ gers van de wetenschap tot nu toe ver­ meden. Binnen de universiteit of NWO zijn ze, behalve in crisistijd en met cri­ sis­argumenten, al taboe. Maar de poli­ tiek moest er wel als allerlaatste een in­ breng in krijgen. Mede daardoor geldt in de Tweede Kamer wetenschapsbeleid als een onin­ teressant thema voor backbenchers: met veel bureaucratie, maar weinig aanwijsbare resultaten. I s het een won­ der dat er weinig politiek draagvlak is voor nieuwe investeringen m de univer­ siteiten of NWO ­ die onbestuurbare mammoettankers? De Adviesraad voor Wetenschaps­ en Technologiebeleid (AWT) kwam twee weken geleden met een praktisch voor­ stel. D e overheid moet niet proberen zich met keuzes van universiteiten bin­ nen h u n eigen budget te bemoeien. I n plaats daarvan moet NWO als landelijke organisatie juist wél een lijstje priori­ teits­thema's krijgen. Dat model is el­ ders in de wereld heel gebruikelijk. Het werkt wat makkelijker dan een dialoog met dertien universiteiten tegelijk. En het kan wetenschapsbeleid zelfs politiek interessant maken. (HOP)

ierste vrouwelijke studente volgde college in hok de

Dirk de Hoog

Toen ze d r i e jaar o u d w a s , h a d ze d e Ihele Bijbel g e l e z e n . Z e s p r a k e n ischreef in m e e r d a n t i e n t a l e n , t e ­ 1­ Ikende, s c h i l d e r d e , b o e t s e e r d e e n le ^schreef g e l e e r d e b o e k e n . D i c h t t e d e ijd iofzang bij d e o p r i c h t i n g v a n d e speel ^Utrechtse universiteit, m a a r m o c h t be­ Ttee «er zelf n i e t bij zijn. E n b o v e n a l w a s ze zeer gelovig. A n n a M a r i a v a n If van S c h u r m a n , d e e e r s t e vrouwelijke student in N e d e r l a n d , blijft w e t e n ­ me 'en­ schappers b o e i e n . een Over haar leven doen allerlei verhalen ^de ronde en van haar wetenschappelijke werk is weinig bewaard gebleven. Agnes Sneller, docent historische taal­ kunde in Leiden en Rotterdam, zette de feiten vorige week op een rij tijdens een Studium Generale­lezmg van de fa­

culteit wijsbegeerte aan de VTJ. Anne Maria Schuurman werd m 1607 in Keulen geboren. Haar vader was een steenrijke calvinist en haar moeder van adel. D e familie vluchtte om geloofsre­ denen in 1615 naar Utrecht. D e in die tijd beroemde dominee Voe­ tius onderwees aan huis haar broers. Maar het nieuwsgierig aagje Anne Maria kwam erbij zitten en wist vaak als eerste de goede antwoorden, reden voor haar vader ook haar onderwijs aan huis te laten volgen. Ze leerde Latijn, Grieks, Duits, Engels Frans, I taliaans, Hebreeuws, Akkadisch, Syrisch, Ara­ bisch en Ethiopisch en hield zich bezig met geschiedenis, theologie en litera­ tuur. Daarnaast kreeg ze les van in die tijd bekende kunstenaars. Ze introdu­ ceerde in Nederland de techniek van het pastelschilderen. De familie vertrok in 1623 naar Frane­ ker vanwege de studie van haar broer.

In dat jaar overleed Anne Maria's vader, waarna het gezin terugkeerde naar Utrecht waar twee tantes zich bij het gezin voegden. I n die tijd begon 'de uitzonderlijk geleerde vrouw', zoals ze werd genoemd, te corresponderen met allerlei bekendheden. Daaronder be­ vonden zich de filosofen Descartes en Spinoza en de dichters Cats en Huy­ gens. Ook in het buitenland trok 'de tiende muze' de aandacht. Konmging Christine van Zweden en koningin Eli­ sabeth van de Palts kwamen haar zelfs bezoeken. In 1636 opende in Utrecht officieel de universiteit. Op voordracht van de theoloog Voetius schreef Anna Maria Schurman de lofzang voor de plechtig­ heid. Daar mocht ze echter zelf niet bij zijn, want de wetenschap was het do­ mein van mannen. I n haar Dissertatio in het Nederlands verschenen in 1641, hekelde 'de Minerva van Utrecht' in

veertien stellingen de uitsluiting van vrouwen aan de universiteit. Voetius liet zich overtuigen en voortaan mocht Anne Maria zijn colleges bijwonen. Ze moest wel in een speciaal getimmerd hok met een kijkgaatje zitten omdat an­ ders de jongens te veel in de war zou­ den raken. In 1637 overleed haar moeder en n a m ze de zorg voor haar broers en tantes op zich. I nmiddels had ze ook enkele theologische geschriften het licht doen zien. Haar broer kwam in Geneve in contact met een zekere dominee Jean de Labadie, die een belangnjk stempel zou drukken op de rest van het leven van Schurman. Hij kwam in 1666 naar Middelburg. T o e n hij in 1670 moest uitwijken sloot Anne Maria zich bij zijn sekte aan. Labadie predikte dat elke dag zou moe­ ten zijn als de zondag, en in het teken moest staan van de verering van God

en zijn zoon Jezus. De groep rond La­ badie was in geen enkele stad lang wel­ kom en na allerlei omzwervingen be­ landden ze uiteindelijk in het Friese dorp Wiewerd waar de groep een soort protestants klooster stichtte. Daar schreef Anna Maria Schurman nog een autobiografie onder de titel Euclena of de uitkiezing van het beste deel. Daarin verdedigde ze haar keuze de wetenschap de rug toe te keren en te leven in nasporing van Christus.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen