Ad Valvas 1993-1994 - pagina 291

AD VALVAS 3 FEBRUARI 1 9 9 4

PAGINA 7

19S

Negentig procent talen met uitsterven bedreigd Atlas van de wereldtalen heeft alarmfunctie m aker et df

Van de meer dan vijfduizend talen in de wereld staat een derde op uitsterven en een groot deel is in gevaar. Onlangs versclieen The atlas of the world's languages, een werk dat dertien jaar in beslag nam. Prof. dr J.L.

w^atHvtfw^Sw V •*•'}*

i^**^

Tstel

igriJ Mackenzie, lioogleraar Engelse taalkunde, was er al die ^=^"fti]d bij betrokken. drik "bei t bi)

Peter Boerman :bei ;t±io udit idei : dii e ei ude keu bil oor vooi die­

Over honderd jaar zal nog maar tien procent van de hedendaagse wereldta­ len in leven zijn, zo luidt de huidige taalkundige opvatting. Dat zou beteke­ nen dat de wereldbevolking het dan met zo'n zeshonderd talen moet doen. Dat lijkt zo zijn voordelen te hebben. Er zullen bijvoorbeeld minder kranten en boeken nodig zijn. Maar er kleven ook nadelen aan een dergelijke ontwik­ keling. Prof.dr J.L. Mackenzie, hoogle­ raar Engelse taalkunde aan de vu en een van de samenstellers van de on­ ader langs verschenen The atlas of the w orld's 'esd' 'languages: "Beroepsmatig zie ik het uit­ rte­l sterven van een groot aantal talen als hte een verschraling van ons onderzoeks­ Ika materiaal. Maar dat is hier onderge­ 1 op schikt, dat zie ik ook wel in. Je moet je De afvragen wat het belang van behoud veel van een groot aantal talen is voor de w e­ gaai reldgemeenschap. E n dan zeg ik dat we on­ langzamerhand zijn gaan inzien dat taal )oli­ méér is dan een gestructureerd object. dai Taal is ook een middel om bepaalde so­ ciale doelen te kunnen bereiken. ledere cultuur kent zijn eigen omgangsvor­ men. Die worden gecodificeerd in een bepaalde taal. In het Westen kennen wij bijvoorbeeld het spreekwoord: "Tijd is geld." Maar in sommige Noordame­ rikaanse autochtone talen wordt tijd veeleer als 'een doelloos pad' be­ schouwd. Zoiets kleurt het taalgebruik, )e kunt niet alles klakkeloos vertalen. We moeten ons dan ook realiseren dat onze westerse kijk op de werkelijkheid niet de enige is. En ook niet altijd de beste. Het heeft dus wel praktische voordelen om allemaal dezelfde taal te spreken, maar het verdwijnen van talen betekent tegelijkertijd ook culturele en I spirituele verarming. Dat is toch een minder positieve kant van dezelfde me­ daille."

iat de 'kt, eel U, I Oertalen raakte dertien jaar geleden .en Mackenzie betrokken bij het project The atlas of the world's languages. Hij woonde toen al in en Nederland, maar doceerde nog in zijn

ik? ir.

geboorteland S chotland aan de univer­

siteit van Edinburgh. Initiatiefnemer van het project en general editor R.E. Asher was daar zijn promotor geweest en vroeg de taalkundige het beschrijven van het taalgebied 'West­Europa' voor zijn rekening te nemen. Mackenzie stemde van harte toe en bracht vervol­ gens alle grote en kleine talen van dit werelddeel in kaart, beschreef ze en ca­ tegoriseerde ze. Hij werd daarmee een van de tien special editors van het boek. "Ik vind zelf dat ik het makkelijkste werk gehad heb. Van West­Europa is namelijk erg veel bekend. Je praat over je 'eigen' gebied, een gebied waarin je thuis bent. Ik heb dan ook enorm ont­ zag voor die mensen die speciaal voor dit boek 'nieuwe' gebieden hebben be­ schreven. Zij gingen vaak op zoek naar talen die vreselijk moeilijk zijn in te delen qua taalstructuur, omdat het vaak geen geschreven talen zijn. Dan moet je door middel van reconstructie naar de 'oertalen' op zoek gaan." Mackenzie vindt het onzin om door de Europese eenwording voor de positie van het Nederlands te vrezen. Zelfs de Friezen hoeven niet bang te zijn dat hun taal zal uitsterven. "Hier speelt ook zelfperceptie een grote rol", zegt de taalkundige. "De Friezen zien zichzelf in Nederland als een aparte etnische groep. In Duitsland is dat anders. Daar zien de Ostfriesen h u n taal meer als dia­ lect, ingebed in het continuüm van de Duitse dialecten. Dat komt omdat de Ostfries zich in de eerste plaats Duitser voelt. In Nederland is dat anders. Er is hier een sociale beweging actief die er­ voor ijvert het Fries als taal in stand te houden. Ze maken er een politiek punt van. D e Ostfriesen kennen dat veel minder. De scheidsUjn om een taal van een dialect te onderscheiden wordt daarmee wel steeds moeilijker te trek­ ken. Je ontkomt er dan ook bijna niet aan soms wat arbitraire besluiten te nemen."

Buidel The atlas of the w orld's languages is het eerste complete naslagwerk op dit ge­ bied voor taalkundigen en antropolo­ gen. Eerdere pogingen tot inventarisatie

^ f

JV^

'v S '

Prof.dr J.L. Mackenzie: 'Een taal in verval is als een hamer met een losse kop' van taalgebieden beperkten zich tot be­ paalde werelddelen of schoten in kwali­ tatief opzicht te kort. Wie het lijvige blauwe boek wil aanschaffen, zal wel flink in de buidel moeten tasten. Het boek kost in Engeland 395 pond, wat voor de Nederlandse student neerkomt op ruim twee maanden studiefinancie­ ring. Gelukkig kunnen zij ook in de vu­ bibliotheek terecht, waar het boek ter inzage ligt. Wie er echt iets aan wil heb­ ben, zal goed taalkundig geschoold moeten zijn, want de inhoud is nogal specialistisch. T o c h is het ook voor de leek zeer ver­ makelijk om in de atlas te neuzen. Bij­ voorbeeld om te ontdekken dat ook een klein puntje Frankrijk (bij Duinkerken) nog in hoofdzaak nederlandstalig is. E n dat er twee keer zoveel mensen Fries spreken als Letzeburgesch, een van de officiële talen van Luxemburg. Niet in heel Friesland spreekt men overigens Fries als standaardtaal, blijkt verder uit de atlas. Boven Leeuwarden is nog een klein stukje als nederlandstalig in kaart gebracht. Zo zit het boek vol wetens­ waardigheden waar chauvinisten en an­ dere geïnteresseerden h u n hart aan kunnen ophalen.

'as :el ijd g'al 3p g­ )r­ sn

Gaelic H e t ideaal van de taalkundige is dat kinderen tweetalig worden opgevoed. " T o t je zesde of je zevende kun je nog eenvoudig twee talen leren. D a t pik je dan erg snel op. Wanneer je later een taal moet leren, ga je dat al gauw spie­ gelen aan je moedertaal. In delen van Schotland spreken nog veel mensen Gaelic. Maar veel S chotse ouders van nu denken dat h u n kinderen achters­ tand oplopen als ze h u n ook die taal leren. Zij kiezen dan voor het Engels, terwijl je je kinderen net zo makkelijk beide talen kan bijbrengen. Daarmee blijven zowel de taal zelf als het tradi­ tionele gedachtengoed bewaard. Meer­ taligheid is een culturele verrijking." Talen in verval zijn voor Mackenzie als een hamer waar de kop van loszit. "Je kan zo'n hamer nog wel gebruiken.

JM.I,

A.'_,

.U

maar eigenlijk werkt hij toch niet meer. Meestal doe je zo'n instrument dan ge­ woon weg. Bij een taal, ligt dat natuur­ lijk wat moeilijker." Desondanks ziet de vu­hoogleraar ook positieve ontwikkelingen aan de hori­ zon. " T e n eerste zal de UNES CO midde­ len gaan reserveren om talen te behou­ den. Op dit moment vindt al een inven­ tarisatie plaats van talen die daarvoor in aanmerking komen. Op de tweede plaats, en dat is mijns inziens ook heel belangrijk, groeit bij taalkundigen het besef dat talen behouden moeten blij­ ven. Tenslotte zullen we mensen in taalgemeenschappen moeten trainen in de taalkunde van h u n eigen taal. D e zo­ juist verschenen atlas heeft voor be­ dreigde talen dan ook een soort alarm­ functie. Wie kent immers een taal beter dan zij die hem gebruiken?"

Econometrist strijdt tegen liet toeval Peter Boerman

;ht en .n.l ;rs en 1

"Deze atlas is wel af, maar er zal nog veel aangepast gaan worden", denkt Mackenzie. "Vakgenoten zullen zeker kritiek gaan leveren. Maar dat is juist wat een wetenschapper wil uitlokken met dit soort publikaties. Ik sluit een herziene versie van de atlas dan ook niet uit."

"1

" D e k u n s t v a n h e t h o o g l e r a a r zijn is het t h e o r e t i s c h o v e r b r e n g e n v a n e e n voorstelling die je in d e praktijk h e b t o p g e d a a n . " D a t zei d e e c o n o m e t r i s t prof.dr A . E . R o n n e r afgelopen vrij­ dag in zijn oratie a a n d e e c o n o m i ­ sche faculteit Ronner is voor één dag in de week hoogleraar Financiële econometrie, de rest van de tijd werkt hij bij Philips. Daar was hij enige tijd verbonden aan het centrum voor quantitatieve metho­ den, waar hij ontdekte dat wiskundige modellen ook als communicatiemiddel hun waarde hebben. N u werkt hij bij de financiële afdeling, waar hij zich met name bezig heeft gehouden met valuta­ adviezen en het beheersen van wissel­ koersrisico's. Zijn aanstelling als hoogleraar sluit daar naadloos op aan, getuige de titel van zijn oratie: Kasstromen in een multinatio­ nale onderneming. Ronner bespreekt daarin hoe met behulp van wiskundige modellen de econometrist kan bepalen wat de beste beslissing is voor een be­ drijf met verantwoordelijkheden in ver­ schillende landen. "Het is aan de eco­ nometrist om de strijd aan te binden met de onzichtbare tegenspeler, 'het toeval' en het verwachte verlies te mini­ maliseren", zegt hij. Ronner gebruikt een beeld van de

­r'r.«r;­'^'S ~i,y^','^''*'­/i­'^i'\­t'

'

.ii.m\ Hoogleraar Financiële Econometrie dr A.E. Ronner: 'Alles beweegt' Nico Boink, AVC/V

Griekse filosoof Heraclitus. "Alles be­ weegt. Zoals het onmogelijk is twee­ maal in dezelfde rivier te stappen, zo ook is de organisatie van morgen een andere dan die van vandaag. Rivieren zijn van nature woest en grillig. Ze kie­ zen h u n eigen loop. Z o worden ook in een onderneming pogingen gedaan de als stromen gekarakteriseerde proces­ sen te beheersen. Intuïtief spreekt dit begrip aan: een geldstroom die de on­ derneming binnenvloeit." De econometrist realiseert zich dat de taal van modellen niet de taal van ge­ wone mensen is. Ze zijn alleen een be­ schrijving van de problemen van die mensen. Dit dilemma kan door nie­ m a n d anders worden opgelost dan door de modellenbouwer zelf "De werkelijk­ heid past zich nu eenmaal niet aan zijn modellen aan", zegt Ronner. "Mijn leermeester S chaafsma heeft steeds be­ nadrukt dat een model voor de praktijk relevant dient te zijn. Hij noemde dit de eis van de externe consistentie." Ronner verzorgt al vanaf september op iedere maandag een college voor laat­ stejaars econometriestudenten. Als bui­ tengewoon hoogleraar heeft hij zijn stu­ denten nog genoeg te leren, gelooft hij. "Het zijn allemaal studenten die in de eindfase van h u n studie zitten. T o c h valt er ook dan nog theoretisch genoeg op te steken. Ik probeer mijn studenten vanuit een probleem te laten denken. Van stelling naar bewijs redeneren is ei­

genlijk makkelijker, maar dit leert stu­ denten zelf situaties in te schatten. Pro­ bleemgestuurd onderwijs klinkt een beetje Maastrichts, maar ik denk dat dit voor studenten een hele goede ma­ nier is om met de stof om te gaan. Dat heb ik wel in de praktijk gezien." Omdat hij een sterke voorliefde voor onderwijs zegt te hebben, voelde Ron­ ner zich vereerd toen hij door de vu ge­ vraagd werd. "Ik wilde vroeger ook al aan de vu studeren. Ik ben van huis uit gereformeerd, al moet ik eerlijk beken­ nen dat ik nu niet meer zo vaak in de kerk kom." Veel verschil tussen de vu en Gronin­ gen, waar hij heeft gestudeerd en gedo­ ceerd, ziet hij niet. "De economische faculteiten zijn er zowel qua sfeer als qua grootte vrij goed vergelijkbaar." Tussen de v u en Philips is het verschil wel opvallend, meent Ronner. "Aan een universiteit als de vu is een meer beschouwende instelling noodzakelijk. Je moet je werk proberen op een hoger abstractieniveau te tillen. Bij Philips telt meer de dagelijkse prestatie. Zeker na operatie Centurion, de grote bezuini­ gingsronde van de laatste jaren."

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen